ھەدىس كۆرسەتمىلىرى (1- توم)

ھەدىس كۆرسەتمىلىرى

بىرىنچى توم

ئابدۇمىجىد مۇھەممەد

ھەقسۆيەر ئىسلام تەتقىقات مەركىزى

مۇقەددىمە

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرجيم بسمِ اللهِ الرّحمنِ الرّحيمِ

الحمدُ للهِ ربِّ العالمين، والعاقبةُ للمتّقين، والصّلاةُ والسّلامُ على رسوله محمّد وعلى آله وأصحابه أجمعين، أمّا بعد:

ھەدىس − پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن بىزگە يېتىپ كەلگەن ئەڭ بۈيۈك مىراس بولۇپ، ئىسلامىي قانۇن - ئەھكاملارنى چىقىرىشتا مۇراجىئەت قىلىنىدىغان؛ گۈزەل ئەخلاق - پەزىلەتلەرنى ئۆگىتىدىغان؛ جاھىلىيەت دەۋرىدىكى ئەرەبلەرنىڭ ئىجتىمائىي، دىنىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتلەردە قانداق ھالەتتە ئىكەنلىكىنى، ئىسلامنىڭ ئۇلارنى قانداق ئۆزگەرتكەنلىكىنى بايان قىلىپ بېرىدىغان؛ رەسۇلۇللاھ بېسىپ ئۆتكەن ئۆتكەللەرنى، ئەتراپىدا يۈز بەرگەن ۋەقە ۋە ھادىسىلەرگە قانداق پوزىتسىيە تۇتقانلىقىنى بىزگە سۆزلەپ بېرىدىغان مۇھىم مەنبەلەردىن بىرىدۇر. شۇنىڭدەك، ھەدىس بىزگە قانداق قىلغاندا ئەڭ ئادىل، مۇنەۋۋەر ۋە سۈپەتلىك بىر ئۈممەت بولالايدىغانلىقىمىزنى ئۆگىتىدۇ ۋە يول كۆرسىتىدۇ؛ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كۈندىلىك ھاياتىنى تەسۋىرلەپ، قوشنىلىرى، ئائىلىسى، ساھابە كىراملاردىن ئىبارەت ھەمراھلىرى ۋە باشقا كىشىلەرگە قانداق مۇئامىلە قىلغانلىقىنى سۆزلەپ بېرىدۇ.

ئاللاھ تائالا رەسۇلۇللاھنىڭ سۆزلىرىگە ئەمەل قىلىش ۋە ئۇ زاتنىڭ يولىدىن مېڭىش توغرىسىدا مۇنداق دەيدۇ: ﴿وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾ ﴿پەيغەمبەر سىلەرنى نېمىگە بۇيرۇسا، شۇنى قىلىڭلار؛ نېمىدىن چەكلىسە، شۇنىڭدىن يېنىڭلار!﴾[1]. رەسۇلۇللاھمۇ بىر ھەدىسىدە مۇنداق دەيدۇ: «كىمكى ماڭا ئىتائەت قىلسا، ئاللاھقا ئىتائەت قىلغان بولىدۇ؛ كىمكى ماڭا ئاسىيلىق قىلسا، ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلغان بولىدۇ»[2]. دېمەك، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىگە چىڭ ئېسىلىشىمىز دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بەخت – سائادەتكە ئېرىشىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. شۇ ۋەجىدىن، نۆۋەتتە «معالم السنة النبوية» «پەيغەمبەر كۆرسەتمىلىرى» ناملىق كىتابنى دەرسلىك قىلماقچىمىز.

ھۆرمەتلىك كىتابخان! تۆۋەندە بىز قولىڭىزلاردىكى «پەيغەمبەر كۆرسەتمىلىرى» ناملىق بۇ كىتابنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز: مەزكۇر كىتابقا كىرگۈزۈلگەن ھەدىسلەرنىڭ ئومۇمىي سانى 3921 بولۇپ، بۇ ھەدىسلەر «سەھىيھۇل بۇخارىي»، «سەھىھ مۇسلىم»، «سۇنەن ئەبى داۋۇد»، «سۇنەن تىرمىزىي»، «سۇنەن نەسائىي»، «سۇنەن ئىبنى ماجە»، «سۇنەن دارىمىي»، «بەيھەقىي»، «مۇۋەتتا»، «مۇسنەد ئەھمەد»، «سەھىھ ئىبنى خۇزەيمە»، «سەھىھ ئىبنى ھىببان»، «مۇستەدرەك» ۋە ئىمام مەقدىسىينىڭ «ئەھادىيسۇل مۇختارە» قاتارلىق 14 پارچە كىتابتىن خۇلاسىلەپ ئېلىنغان. مەزكۇر 14 پارچە كىتابقا كىرگۈزۈلگەن ھەدىسلەرنىڭ ئومۇمىي سانى 114 مىڭ بولۇپ، بۇ ھەدىسلەرنىڭ تەكرارلىرى چىقىرىۋېتىلگەندىن كېيىن 3921 ھەدىس قالغان. تەكرار ھەدىسلەرنى چىقىرىۋېتىشتا مۇنداق ئىككى خىل مېتود قوللىنىلغان:

1. بىر ساھابىدىن رىۋايەت قىلىنغان بىر ھەدىس باشقا - باشقا كىتابتا بىرقانچە يەردە نەقىل قىلىنغان بولسا، پەقەت بىرسىلا قالدۇرۇلۇپ، قالغىنى چىقىرىۋېتىلگەن. مەسىلەن، ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ بىر ھەدىسى «سەھىيھۇل بۇخارىي»، «سەھىھ مۇسلىم»، «ئىبنى ماجە» ۋە «تىرمىزىي» قاتارلىق بىرقانچە كىتابتا سۆزلەنگەن بولسا، ئۇنىڭدىن پەقەت بىرسىلا ئېلىنغان. مۇشۇنداق ئۇسلۇبتا قىسقارتىلغاندىن كېيىن جەمئىي 28 مىڭ 430 ھەدىس قېپقالغان.

2. ئۆزئارا مەنىداش، مەنىسى بىر - بىرىگە يېقىن ۋە ئوخشاش مەزمۇننى بىلدۈرىدىغان ھەدىسلەر چىقىرىۋېتىلگەندىن كېيىن، ھەدىسلەرنىڭ ئومۇمىي سانى 3921 گە قالغان.

يىغىپ ئېيتقاندا، «پەيغەمبەر كۆرسەتمىلىرى» ناملىق بۇ كىتابقا كىرگۈزۈلگەن 3921 ھەدىس يۇقىرىدا ئىسىملىرى تىلغا ئېلىنغان مەزكۇر 14 پارچە كىتابتىكى 114 مىڭ ھەدىستىن قىسقارتىپ ئېلىنغان. بۇ كىتابقا كىرگۈزۈلگەن ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى «سەھىيھۇل بۇخارىي» ۋە «سەھىھ مۇسلىم»دىن ئېلىنغان بولۇپ، كىتابتىكى ئومۇمىي ھەدىسلەرنىڭ 55%نى ئىگىلەيدۇ. قالغان قىسمى باشقا 12 پارچە كىتابتىن ئېلىنغان. مەزكۇر كىتابنىڭ مۇئەللىپى ئۇستاز سالىھ ئەھمەد شامىي بولۇپ، كىتاب ئۈچ جىلد، ئون قىسىمدىن تەركىب تاپقان: بىرىنچى قىسىم «ئەقىدە»، ئىككىنچى قىسىم «ئىلىم ۋە ئىلىم مەنبەلىرى»، ئۈچىنچى قىسىم «ئىبادەت»، تۆتىنچى قىسىم «ئائىلە ئەھكاملىرى»، بەشىنچى قىسىم «زۆرۈر ئېھتىياجلار»، ئالتىنچى قىسىم «مۇئامەلات»، يەتتىنچى قىسىم «ئىمامەتچىلىك - رەھبەرلىك ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈملىرى»، سەككىزىنچى قىسىم «ئەدەپ - ئەخلاق»، توققۇزىنچى قىسىم «تارىخ»، ئونىنچى قىسىم «فىتنىلەر» ھەققىدىدۇر.

بىرىنچى قىسىم

ئەقىدە ھەققىدە

بىرىنچى بۆلۈم: ئىسلام ۋە ئىمان.

ئىككىنچى بۆلۈم: ئاخىرەت كۈنىگە ئىشىنىش.

بىرىنچى باب: قىيامەتنىڭ شەرتلىرى.

ئىككىنچى باب: قىيامەتنىڭ سۈپەتلىرى.

ئۈچىنچى باب: جەننەت ۋە دوزاخ ھەققىدە.

تۆتىنچى باب: دوزاختىكى ئازابلار.

بەشىنچى باب: جەننەتنىڭ سۈپىتى.

ئۈچىنچى بۆلۈم: قەدەرگە ئىشىنىش.

ئەقىدە

ئەقىدە − ئەرەبچە سۆز بولۇپ، تەۋھىد ۋە ئىمان قاتارلىق مەنىلەردە ئىشلىتىلىدۇ. بەزى كىتابلاردا «ئەقىدە» ئاتالغۇسىنىڭ ئورنىغا «تەۋھىد» ئاتالغۇسى ئىشلىتىلگەن بولسا، يەنە بەزى كىتابلاردا «ئىمان» ئاتالغۇسى ئىشلىتىلگەن. ئىسلام ئەقىدىسى بىر بەندىنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ بىرلىكىگە، بارلىقىغا، پەرۋەردىگارلىقىغا ۋە ئىسىم - سۈپەتلىرىگە ئىشىنىشى؛ ئۇنى تەستىقلىشى؛ ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىنى، بارچە پەيغەمبەرلەرنى، پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلىنغان كىتابلارنى، قىيامەت كۈنىنى ۋە بارلىق ياخشى - يامان ئىشلارنىڭ ئاللاھ تەرەپتىن ئىكەنلىكىنى تەستىقلىشىدىن ئىبارەتتۇر. بۇ مەنىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن «ئەقىدە»، «ئىمان» ياكى «تەۋھىد» ئاتالغۇلىرىنىڭ قايسىسىنى ئىشلەتسەك بولىۋېرىدۇ. چۈنكى، ئۆلىمالار بۇلارنى مەنىداش سۆزلەر دەپ چۈشەندۈرگەن.

ئەقىدە قىسمىنىڭ بىرىنچى بۆلۈمى «ئىسلامنىڭ ئەركانلىرى ۋە ئىمان» ھەققىدە بولۇپ، بۇ تېمىدا مۇنداق سوئاللارغا دۇچ كېلىشىمىز مۇمكىن:

ئىسلام دېگەن نېمە؟ ئىمان دېگەنچۇ؟ ئىسلام بىلەن ئىمان ئوتتۇرىسىدىكى پەرق نېمە؟

1. بۆلۈم: ئىسلام ۋە ئىمان

1. دەرس: ئىسلام ۋە ئىماننىڭ ئەركانلىرى توغرىسىدا

بۇ ھەقتە ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا﴾ ﴿ئى مۇئمىنلەر! ئاللاھقا، ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ۋە ئاللاھ ئۇنىڭغا نازىل قىلغان كىتابقا (يەنى قۇرئانغا) ۋە ئىلگىرى ئاللاھ نازىل قىلغان كىتابلارغا (يەنى قۇرئاندىن ئىلگىرى نازىل قىلىنغان ساماۋى كىتابلارغا) ئىمان كەلتۈرۈڭلار. كىمكى ئاللاھنى، ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىنى، كىتابلىرىنى، پەيغەمبەرلىرىنى ۋە ئاخىرەت كۈنىنى ئىنكار قىلىدىكەن، ئۇ قاتتىق ئازغان بولىدۇ﴾[3].

ئىمان دېگىنىمىز: ئاللاھنىڭ بىرلىكى ۋە بارلىقىنى دىلدا تەستىقلاش، تىلدا ئىقرار قىلىش ۋە ئۇنىڭ تەقەززاسى بويىچە ئەمەل قىلىشتۇر. ئىمان ئاللاھ تائالا بىزگە ئاتا قىلغان ئەڭ بۈيۈك نېمەتلەردىن بولۇپ، ئىنسان بۇ نېمەت ئارقىلىق دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بەخت - سائادەتكە ئېرىشىدۇ. جەمئىيەتكە قارايدىغان بولساق، ئىمانسىز كىشىلەر مال - دۇنياسى ھەرقانچە كۆپ، توققۇزى تەل بولسىمۇ، يەنىلا كۆڭلى بىسەرەمجانلىق ئىچىدە ئۆتىدۇ. ئەمما، ئىمانلىق كىشىلەر نامرات بولسۇن، باي بولسۇن، ئىمان ئارقىلىق قەلبى راھەت ۋە ھۇزۇر ئىچىدە ياشايدۇ.

ئىمان ئالتە ئاساسىي پىرىنسىپتىن تەشكىل تاپقان. جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام: «ئىمان نېمە؟» دەپ سورىغاندا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «ئىمان دېگەن ئاللاھقا، پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا، پەيغەمبەرلىرىگە، قىيامەت كۈنىگە ۋە پۈتۈن ياخشىلىق ۋە يامانلىقنىڭ ئاللاھنىڭ تەقدىرى بىلەن بولىدىغانلىقىغا ئىمان ئېيتىشىڭدۇر» دەپ جاۋاب بەرگەن.

1. ئاللاھقا ئىمان ئېيتىش**: ئاللاھنىڭ بارلىقىغا، بىرلىكىگە، پەرۋەردىگارلىقىغا، ئىلاھلىقىغا ۋە بارلىق ئىسىم - سۈپەتلىرىگە ئىشىنىشتۇر يەنى ئاللاھ تائالانىڭ پۈتۈن ئىشلىرىدا يەككە - يېگانە ئىكەنلىكىگە، ھېچقانداق شېرىكى يوقلۇقىغا ئىشىنىپ قەلبىدە تەستىقلاش، تىلىدا ئىقرار قىلىشتۇر. ئاللاھتىن باشقا ياراتقۇچى، رىزىق بەرگۈچى، تىرىلدۈرگۈچى ۋە جان ئالغۇچى يوق، كائىناتنىڭ بارلىق تەسەررۇپاتى شۇ زاتنىڭ ئىلكىدە دەپ ئېتىقاد قىلىش ۋە ئىشىنىشتۇر.**

2. پەرىشتىلەرگە ئىمان ئېيتىش**: پەرىشتىلەرنىڭ ئاللاھنىڭ مەخلۇقاتلىرى ئىكەنلىكىگە، ئاللاھنىڭ نەزىرىدە ھۆرمەتلىك ئىكەنلىكىگە، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن ئەرشنى كۆتۈرۈشكە مۇئەككەل قىلىنغانلىرى، جەننەتكە مۇئەككەل قىلىنغانلىرى، دوزاخقا مۇئەككەل قىلىنغانلىرى، بەندىلەرنىڭ ئەمەللىرىنى يېزىش ۋە ساقلاشقا مۇئەككەل قىلىنغانلىرىنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىش ۋە ئۇنى تەستىقلاش؛ شۇنىڭدەك، قۇرئان ۋە ھەدىستە تىلغا ئېلىنغان ۋە تىلغا ئېلىنمىغان بارلىق پەرىشتىلەرگە ئىشىنىشتۇر.**

3. نازىل قىلىنغان كىتابلارغا ئىمان ئېيتىش**: قۇرئان، تەۋرات، ئىنجىل ۋە زەبۇر قاتارلىق ساماۋى كىتابلارغا ئىشىنىش، ئاللاھ نازىل قىلغان بارلىق كىتابلارنىڭ تارماق شەرئىي ئەھكاملاردا بىر - بىرىدىن ئاز - تولا پەرقلەنسىمۇ، چوڭ جەھەتتىن ھەممىسىنىڭ پەقەت «تەۋھىد» ئېتىقادىغىلا چاقىرىدىغانلىقىغا ئىشىنىشتۇر.**

4. پەيغەمبەرلەرگە ئىمان ئېيتىش**: ئاللاھ تائالانىڭ ھەربىر قەۋمگە پەيغەمبەر ئەۋەتكەنلىكىگە؛ مەزكۇر پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىشقا، ئاللاھتىن باشقىسىغا چوقۇنماسلىققا ۋە ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرمەسلىككە چاقىرىدىغانلىقىغا؛ بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ تەقۋادار، ئىشەنچلىك، توغرا يولدا ئىكەنلىكىگە؛ پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاللاھ تەرەپتىن يەتكۈزۈشكە بۇيرۇلغان ھەربىر بۇيرۇقىنى تولۇق يەتكۈزگەنلىكىگە؛ ئۇنىڭدىن بىرەر ھەرپمۇ يوشۇرۇپ قالمىغانلىقىغا، قوشۇپ قويمىغانلىقىغا ۋە بىرەر سۆزنىمۇ ئۆزگەرتىۋەتمىگەنلىكىگە ئىشىنىشتۇر.**

5. ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان ئېيتىش**: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئاخىرەت كۈنى ھەققىدە بەرگەن بارلىق مەلۇماتلارغا، قەبرىدە سوئال - سوراق بارلىقىغا، ئۆلگەندىن كېيىن قايتا تىرىلىشكە، ھېساب ئېلىنىدىغانلىقىغا ۋە جەننەت - دوزاخنىڭ بەرھەقلىكىگە ئىشىنىشتۇر.**

6. تەقدىرگە ئىمان ئېيتىش**: تەقدىرنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ ئەزەلىي ئىلمىدە بەندىلىرىگە پۈتۈۋەتكەن ئىشلار ئىكەنلىكىگە، بەندىگە يەتكەن ياخشىلىق ۋە يامانلىقنىڭ پەقەت ئاللاھنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەنلا يېتىدىغانلىقىغا ئىشىنىشتۇر.**

يۇقىرىدا ئىماننىڭ قىسقىچە ئىزاھاتىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق. ئۇنداقتا، ئىسلامچۇ؟

ئىسلام − ئاللاھ تائالانىڭ بۇيرۇق ۋە چەكلىمىلىرىنى سەمىمىيەت ۋە مەمنۇنىيەت بىلەن قوبۇل قىلىش ۋە بويسۇنۇش دېمەكتۇر. ئىسلام پۈتكۈل ئىنسانىيەت ئۆز ھاياتىنى توغرا شەكىلدە داۋاملاشتۇرۇشى ۋە شۇنىڭغا ئاساسەن ياشىشى ئۈچۈن ئاللاھ تائالا چۈشۈرگەن بىردىنبىر توغرا يولدۇر.

ئۇنداقتا، ئىسلام بىلەن ئىمان ئارىسىدا قانداق پەرقلەر بار؟

ئىسلام ۋە ئىمان ئاتالغۇلىرى بەزىدە بىللە، بەزىدە ئايرىم كېلىدۇ. ئىمان بىلەن ئىسلام بىرگە ئىشلىتىلگەندە، «ئىمان» سۆزىدىن ئىماننىڭ ئالتە پىرىنسىپىغا ئوخشاش ئەقىدىۋى، باتىنىي ئەمەللەر كۆزدە تۇتۇلسا، «ئىسلام» سۆزىدىن ئىسلامنىڭ بەش ئاساسىي پىرىنسىپى بولغان ناماز، روزا قاتارلىق زاھىرىي ئەمەللەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئەمما، ئىككىسى ئايرىم - ئايرىم ئورۇنلاردا يالغۇز ئىشلىتىلگەن بولسا، ھەربىرى يەنە بىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدۇ. مەسىلەن، رەسۇلۇللاھ: «ئىمان 70 نەچچە شاخچە، ئۇنىڭ ئەڭ ئەۋزىلى «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېيىش، ئەڭ تۆۋىنى يولدىكى ئازار بېرىدىغان نەرسىلەرنى ئېلىۋېتىشتۇر. ھايامۇ ئىماننىڭ بىر شاخچىسىدۇر»[4] دېگەن بۇ ھەدىستىكى «ئىمان» سۆزىنىڭ ئىچىگە ئىسلاممۇ كىرىدۇ. دېمەك، بۇ ھەدىس ئىمان ۋە ئىسلامنىڭ 70 نەچچە شاخچە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ: «ئىسلام نېمە؟» دېگەن سوئالىغا: «ئىسلام بەش ئاساس ئۈستىگە قورۇلغان: ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ ئەلچىسى دەپ گۇۋاھلىق بېرىش، ناماز ئوقۇش، زاكات بېرىش، ھەج قىلىش ۋە رامىزان روزىسىنى تۇتۇش» دەپ جاۋاب بەرگەن بولسا، «ئىمان نېمە؟» دېگەن سوئالىغا: «ئاللاھقا، ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا، پەيغەمبەرلىرىگە، ئاخىرەت كۈنىگە ۋە ياخشى - يامان ھەر ئىشنىڭ ئاللاھنىڭ تەقدىرى بىلەن بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىش» دەپ جاۋاب بەرگەن. يۇقىرىدىكى ھەدىستە كەلگەن جاۋابتىن بىز ئەگەر ئىسلام بىلەن ئىمان بىرگە كەلسە، بىرى ئاشكارا، زاھىرىي ئەمەللەرنى، يەنە بىرى باتىنىي ئەمەللەرنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى؛ ئىككىسى بىرگە كەلمەي، يالغۇز كەلگەندە ھەربىرى ئىككىنچىسىنى ئۆز قېتىغا ئالالايدىغانلىقىنى چۈشىنەلەيمىز.

ئەمدى بىز يۇقىرىدا تونۇشتۇرۇپ ئۆتكەن «پەيغەمبەر كۆرسەتمىلىرى» ناملىق كىتابنىڭ بىرىنچى ھەدىسىنى كۆرۈپ چىقايلى.

1**. عبد** اللَّه بن عمر بن الخطاب رضي الله عنهما قال: قال رسول اللَّه ﷺ: « بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ».

ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: «ئىسلام ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسى دەپ گۇۋاھلىق بېرىش، ناماز ئوقۇش، زاكات بېرىش، ھەرەم بەيتۇللاھنى ھەج قىلىش ۋە رامىزان روزىسىنى تۇتۇشتىن ئىبارەت بەش ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلغان».

[بۇخارىي، 8 - ھەدىس؛ مۇسلىم، 16 - ھەدىس]

ئىزاھات: بۇ ھەدىستە كۆرگىنىمىزدەك، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئىسلامنى تونۇشتۇرۇشنى «بني الإسلام على خمس» دەپ باشلىغان ۋە «بني» (قۇرۇلۇش) سۆزىنى ئىشلەتكەن. دېمەك، ئىسلامنى مۇستەھكەم بىر بىناغا ئوخشاتساق، ئىسلامنىڭ بەش چوڭ ئاساسىنى بۇ مۇستەھكەم بىنانى كۆتۈرۈپ تۇرغان ئۇل - ئاساسقا ئوخشىتىشقا بولىدۇ. بۇ بەش ئاساس ئىچىدىكى «ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسى دەپ گۇۋاھلىق بېرىش» دېگەن شاھادەت كەلىمىسى بىنانىڭ ئۇلىغا ئوخشىتىلغان بولسا، «ناماز ئوقۇش، زاكات بېرىش، ھەرەم بەيتۇللاھنى ھەج قىلىش، رامىزان روزىسىنى تۇتۇش» قاتارلىق ئەمەللەر بىنانىڭ تۆت تۈۋرۈكىگە ئوخشىتىلغان ھەمدە ھەدىسنىڭ روھى ۋە مەنىسىنى زېھنىمىزگە تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئوخشىتىش ئۇسلۇبى قوللىنىلغان. چۈنكى، ھەممىمىز بىنانىڭ ئۇلى ۋە تۈۋرۈكى مۇستەھكەم بولمىغاندا، قانداق ئاقىۋەت كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ياخشى بىلىمىز. خۇددى بىنانىڭ ئۇلى مۇستەھكەم بولمىسا، يىقىلىپ كەتكىنىدەك، ئىمانى مۇستەھكەم بولمىغان كىشىلەرنىڭمۇ ئىسلامى ساغلام تۇرالمايدۇ؛ بىنانىڭ تۈۋرۈكلىرى مۇستەھكەم بولمىسا، بىنا ئىزچىل قەد كۆتۈرۈپ تۇرالمىغىنىدەك، ئىسلامنىڭ تۈۋرۈكى بولغان ناماز، روزا، زاكات ۋە ھەج قىسمىغا سەل قارالغىنىدا، ئىسلاممۇ پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ.

بۇ ئاساسلارنىڭ بىرىنچىسى، شاھادەت ئېيتىش بولۇپ، شاھادەت دېگىنىمىز، ئاللاھنىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكىنى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى قەلبىدە تەستىقلاش، «لا ئىلاھە ئىللەللاھ، مۇھەممەدۇن رەسۇلۇللاھ»تىن ئىبارەت شاھادەت كەلىمىسىنى شۇنىڭ تەقەززاسى بويىچە ئەمەل قىلىشقا قەتئىي بەل باغلىغان ھالدا تەلەپپۇز قىلىشتۇر. ئىنسان مۇشۇ ئىككى شاھادەتنى چىن قەلبىدىن تەستىقلاپ، تەلەپپۇز قىلىش ئارقىلىق ئىسلامغا كىرگەن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئىككى شاھادەت بىرلىكتە ئىسلامنىڭ مۇھىم بىر پىرىنسىپىنى تەشكىل قىلىدۇ، بۇ ئىككىسى بىر - بىرىدىن ئايرىلمايدۇ. شۇڭا، ئىسلامغا كىرمەكچى بولغان كىشىنىڭ «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» بىلەن «مۇھەممەدۇن رەسۇلۇللاھ»نى بىللە دېيىشى شەرت. ئاللاھنىڭ بىرلىكى ۋە بارلىقىغا ئىشىنىپ، رەسۇلۇللاھقا ئىشەنمىسە ياكى رەسۇلۇللاھقا ئىشىنىپ، ئاللاھقا ئىشەنمىسە، ئۇ ئادەم شاھادەت ئېيتقان بولمايدۇ.

ئىككىنچىسى، ناماز ئوقۇش يەنى بەش ۋاخ نامازنى ئۆز ۋاقتىدا شەرتلىرى، ۋاجىبلىرى ۋە پەرزلىرىنى ئۆلچەملىك ئادا قىلىشتۇر.

ئۈچىنچىسى، زاكات بېرىش يەنى ئاللاھ پەرز قىلغان زاكاتنى فىقھىي كىتابلىرىدا بايان قىلىنغىنى بويىچە، ئۆلچەملىك ھالدا بېرىشتۇر.

تۆتىنچىسى، ھەج قىلىش يەنى ئاللاھ تائالانىڭ ئۆيى بولغان ھەرەمبەيتۇللاھنى تاۋاپ قىلىشتۇر.

بەشىنچىسى، رامىزان روزىسىنى تۇتۇش يەنى ئىبادەت نىيىتى بىلەن رامىزان ئېيىدا تاڭ ئاتقاندىن تارتىپ، كۈن پاتقۇچە يېمەك - ئىچمەكتىن ۋە روزىنى سۇندۇرىدىغان ھەرقانداق ئىش - ھەرىكەتتىن توختاشتۇر. مانا بۇلار ئىسلامنىڭ بەش ئاساسىي پىرىنسىپىدۇر.

2 . عن معاذ بن جبل قال: كنتُ معَ النَّبيِّ ﷺ في سفَرٍ، فأصبَحتُ يومًا قريبًا منهُ ونحنُ نَسيرُ، فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ أخبرني بعمَلٍ يُدخِلُني الجنَّةَ ويباعِدُني من النّارِ.

قالَ: «لقد سألتَني عَن عظيمٍ، وإنَّهُ ليَسيرٌ على من يسَّرَهُ اللَّهُ علَيهِ، تعبدُ اللَّهَ ولا تشرِكُ بِهِ شيئًا، وتُقيمُ الصَّلاةَ، وتُؤتي الزَّكاةَ، وتصومُ رمضانَ، وتحجُّ البيتَ».

ثمَّ قالَ: «ألا أدلُّكَ على أبوابِ الخيرِ: الصَّومُ جُنَّةٌ، والصَّدَقةُ تُطفي الخطيئةَ كما يُطفئُ الماءُ النّارَ، وصلاةُ الرَّجلِ من جوفِ اللَّيلِ» قالَ: ثم تلا: ﴿تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾[5]

ثمَّ قالَ: «ألا أخبرُكَ بِرَأسِ الأَمرِ كلِّهِ وعمودِهِ، وذِروةِ سَنامِهِ»؟ قلتُ: بلى يا رسولَ اللَّهِ، قالَ: «رأسُ الأمرِ الإسلامُ، وعمودُهُ الصَّلاةُ، وذروةُ سَنامِهِ الجِهادُ».

ثمَّ قالَ: «ألا أخبرُكَ بملاكِ ذلِكَ كلِّهِ»؟ قُلتُ: بلى يا رسولَ اللَّهِ، قال: فأخذَ بلِسانِهِ قالَ: «كُفَّ عليكَ هذا»، فقُلتُ: يا نبيَّ اللَّهِ، وإنّا لمؤاخَذونَ بما نتَكَلَّمُ بِهِ؟ فقالَ: ثَكِلَتكَ أمُّكَ يا معاذُ، وَهَل يَكُبُّ النّاسَ في النّارِ على وجوهِهِم أو على مَناخرِهِم إلّا حَصائدُ ألسنتِهِم».

مۇئاز ئىبنى جەبەل رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دەيدۇ: مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىر سەپەردە ئىدىم. بىر كۈنى ئىككىمىز ياندىشىپ مېڭىپ قالدۇق - دە، ئۇنىڭغا: ئى رەسۇلۇللاھ! مېنى جەننەتكە كىرگۈزىدىغان، دوزاختىن يىراق قىلىدىغان بىر ئەمەلنى ئېيتىپ بەرسىلە! دېدىم. رەسۇلۇللاھ: «سەن بەك چوڭ بىر ئىشنى سورىدىڭ. بۇ ئىش ئاللاھ مۇيەسسەر قىلغان، ئاسانچىلىق يارىتىپ بەرگەن كىشىگە ئاسان. ئاللاھقا ئىبادەت قىلىسەن، ئاللاھقا ھېچنەرسىنى شېرىك كەلتۈرمەيسەن، ناماز ئوقۇيسەن، زاكات بېرىسەن، رامىزان روزىسىنى تۇتىسەن ۋە بەيتۇللاھنى ھەج قىلىسەن» دېدى. كېيىن رەسۇلۇللاھ يەنە: «مەن ساڭا باشقا ياخشىلىق يوللىرىنىمۇ كۆرسىتىپ قويمايمۇ؟ روزا تۇتۇش قالقاندۇر، سەدىقە خاتالىقنى خۇددى سۇ ئوتنى ئۆچۈرگەندەك ئۆچۈرىدۇ. كىشىنىڭ كېچىدە ئوقۇغان نامىزى» دەپلا: «ئۇلارنىڭ يانلىرى ئورۇن - كۆرپىدىن يىراق بولىدۇ (يەنى ئۇلار كېچىسى ئىبادەت قىلىپ ئاز ئۇخلايدۇ)، پەرۋەردىگارىنىڭ (ئازابىدىن) قورقۇپ، (رەھمىتىنى) ئۈمىد قىلىپ ئۇنىڭغا دۇئا قىلىدۇ، ئۇلارغا بىز رىزىق قىلىپ بەرگەن نەرسىلەردىن (ياخشىلىق يوللىرىغا) سەرپ قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ قىلغان ئەمەللىرىگە مۇكاپات يۈزىسىدىن ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا ساقلانغان ۋە ئۇلارنى خۇشال قىلىدىغان كاتتا نېمەتنى ھېچكىم بىلمەيدۇ» دېگەن ئايەتنى تىلاۋەت قىلدى. ئاندىن يەنە: «مەن ساڭا بۇ دىن ئىشىنىڭ ئاساسىنى ئېيتىپ بەرمەيمۇ؟! ئۇنىڭ تۈۋرۈكى، ئاساسىنى ئېيتىپ بەرمەيمۇ؟! ئەڭ يۇقىرى پەللىسىنى ئېيتىپ بەرمەيمۇ؟!» دېۋىدى، مەن: بولسا شۇنداق قىلسىلا، ئى رەسۇلۇللاھ! دېدىم. رەسۇلۇللاھ: «بۇ دىن ئىشىنىڭ بېشى ئىسلام، تۈۋرۈكى ناماز، ئەڭ يۇقىرى پەللىسى جىھادتۇر» دېدى. يەنە بىرئازدىن كېيىن: «ھەي مۇئاز! مەن ساڭا يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرىدىغان بىر ئىشنى ئېيتىپ بەرمەيمۇ؟!» دېدى. مەن: بولسا شۇنداق قىلسىلا، ئى رەسۇلۇللاھ! دېسەم، رەسۇلۇللاھ تىلىنى تۇتۇپ تۇرۇپ: «بۇنى يىغقىن! (ياخشى باشقۇرغىن!)» دېدى. مەن: ئى رەسۇلۇللاھ! بىز مۇشۇ تىلىمىزدا ئېيتقان سۆزلەر ئۈچۈنمۇ جازالىنامدۇق؟ دېسەم، رەسۇلۇللاھ: «ھەي مۇئاز! ئىنساننى ئېغىز خاتالىقلىرى دوزاخقا تاشلايدۇ ئەمەسمۇ؟!» دېدى.

[تىرمىزىي، 2616 - ھەدىس؛ ئىبنى ماجە، 3973 - ھەدىس]