تارىخىي ھەمىدى

موللا مۇسا سايرامى ۋە «تارىخى ھەمىدى»

1

موللا مۇسا سايرامى يەنى موللا مۇسابىننى موللا ئەيسا خوجا سايرامى (مىلادى 1836 ـــ 1917 ـ يىللار) يېقىنقى زامان ئۇيغۇر تارىخ ئالىمى ۋە شائىرى. ئۇ ئۆز ئۆمرىدە بىرنەچچە قىممەتلىك ئەسەرلەرنى يېزىپ، ئۆز دەۋرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە مۇھىم تۆھپە قوشقان. تۆۋەندە ئالىمنىڭ ھاياتى پائالىيەتلىرى ۋە مەزكۇر «تارىخى ھەمىدى» ناملىق ئەسىرى ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىمىز.

مىلادى 19 ـ ئەسىرنىڭ ئىچىدە، شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت دېھقان، چارۋىچى ۋە قول ھۈنەرۋەنلىرىنىڭ چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىنىڭ مىللى زۇلۇمىغا ۋە يەرلىك فېئوداللارنىڭ فېئوداللىق ئېكسپىلاتاتسىيىسىگە قارشى ئېلىپ بارغان كەڭ كۆلەملىك ئىنقىلاۋىي ھەرىكەتلىرىنىڭ كەينى ـ كەينىدىن مەغلۇپ بولۇشى، ئەزگۈچى سىنىپلارنىڭ ئۆزۈن مۇددەتلىك قالايمىقان ئۇرۇشلىرى ۋە بۇنىڭغا ئۇلىنىپلا كەلگەن چەت ئەل تاجاۋۇزى تۈپەيلىدىن، شىنجاڭ ھەر مىللەت خەلقى تەخمىنەن بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت زور ئىجتىمائىي داۋالغۇش دەۋرىنى باشتىن ئۆتكۈزدى.

19 ـ ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمى ۋە 20 ـ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، بىرنەچچە ئۇيغۇر ئالىملىرى بۇ زور ئىجتىمائىي داۋالغۇشلارنى ئەسـلەپ، نۇرغۇنلىغان تارىخىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى يازدى. بۇ ئەسەرلەرنىڭ ئىچىدە شائىر ئارزۇ مۇھەممەت تەرىپىدىن يېزىلغان «ئىسلام نامە»، غېرىبى تەرىپىدىن يېزىلغان «ئۆمەر ئالى»، ئۈمىدى تەرىپىدىن يېزىلغان «جەڭ نامە»، مۇھەممەت ئەلەم تەرىپىدىن يېزىلغان «تارىخى كاشغەر»، قاسىم بەك تەرىپىدىن يېزىلغان «غۇلجا ۋەقەئاتلىرى بايانى»، مۇھەممەت سالىھ ياركەندى تەرىپىدىن يېزىلغان «غازات ئەل مۇسلىمىن»، موللا بىللال بىننى موللا يۈسۈپ تەرىپىدىن يېزىلغان «غازات دەرمۈلكى چىن»، سىيىت مۇھەممەت تەرىپىدىن يېزىلغان «شەرھى شىكەستە نامە»، موللاشېكەر تەرىپىدىن يېزىلغان «زەپەر نامە»، ماخمۇت شېيىخ غېرىبى تەرىپىدىن يېزىلغان «تارىخنامە يەئقۇبخان»، قۇربان سوپى سەپەر باي تەرىپىدىن يېزىلغان «تارىخى بەدۆلەت»، بولۇپمۇ موللا مۇسا سايرامى تەرىپىدىن يېزىلغان «تارىخى ئەمىنىيە» ۋە ئۇنىڭ تۈزىتىپ تولۇقلانغان نۇسخىسى «تارىخى ھەمىدى» قاتارلىق ئەسەرلەر بار. بۇلار دەل ئەنە شۇ بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئىچىدە يۈز بەرگەن زور تارىخىي ۋەقەلەرنى بايان قىلغان مۇھىم مەدەنىي مىراسلار ھېسابلىنىدۇ.

موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئۆز مەلۇماتلىرى ۋە بىزنىڭ مەخسۇس تەكشۈرۈشلىرىمىزگە ئاساسلانغاندا، ئۇ ھىجرى 1252 ـ يىلى ماھى جەمادى ئەۋۋەلنىڭ 10 ـ كۈنى (مىلادى 1836 ـ يىلى 8 ـ ئاينىڭ 23 ـ كۈنى) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى باي ناھىيىسىگە قاراشلىق سايرام رايونىنىڭ ئاناقىز يېزىسىدا (ھازىرقى باي ناھىيە توخسۇن يېزىسى ئاناقىز كەنتى توغايلا مەھەللىسىدە) دۇنياغا كەلگەن. ①

① ئېزىز داموللا: «نەسەبنامەئى موللا مۇسا»، قوليازما.

موللامۇسا سايرامىنىڭ دادىسى موللا ئەيسا خوجا بىننى موللا ئەيسا خان خوجا ئەينى زاماندا باي ناھىيىسى تەۋەسىگە تونۇلغان ئىلىمىي ۋە دىنىي زات بولۇپ، ئوغلى مۇسانىڭ (مۇسۇر ئاخۇننىڭ) ئىلىم ۋە دىنىي جەھەتتىكى تەربىيىسىگە ئۇنىڭ گۆدەك ۋاقتىدىن باشلاپلا ناھايىتى ئەھمىيەت بەرگەن. شۇڭلاشقا ئۇنى يەتتە يېشىدىن باشلاپلا ئۆزى مۇدەررىسلىك قىلغان سايرام مەدرىسىسىدە ئوقۇتۇپ، باشلانغۇچ مەلۇماتقا ئىگە قىلغان ۋە ھىجرى 1263 ـ يىلى ماھى شەۋۋالدا (مىلادى 1847 ـ يىلى 9 ـ ئايدا) يەنى زاماندا جەنۇبىي تەڭرىتاغ رايونى بويىچە مەشھۇر بولغان كۇچاردىكى ”ساقساق“ مەدرىسىسىگە ئوقۇشقا ئەۋەتكەن. بۇ مەدرىسىنىڭ ئاساسلىق مۇدەررىسى شۇ زاماندىكى ئۇيغۇر ئالىمى موللا ئوسمان ئاخۇن خەلپەت دېگەن زات بولۇپ، ئۇ موللا مۇسانىڭ دادىسى موللا ئەيسا خوجا بىلەن ھەمسۆھبەت ئىدى. موللا مۇسا ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىغى ۋە موللا ئوسمان ئاخۇن خەلپەتنىڭ چوڭقۇر غەمخورلۇغى ئاستىدا، قۇرئان، ھەدىس، تارىخ، ئەدەبىيات، تەقۋىم (كالېندارشۇناسلىق)، ئىلمى نۇجۇم، ناباتات (ئاگرو بىئولوگىيە)، جۇغراپىيە، ئەرەپ ۋە پارس تىلى قاتارلىقلاردىن ناھايىتى يۇقىرى نەتىجە قازىنىپ، ناھايىتى تېزلا ”موللامۇسا“، ”بالا موللا“ ”موللا ئەبجەد خان“ (كالېندار شۇناس) دېگەن نامـلار بىلەن شۆھرەت قازانغان ئىدى. موللا مۇسا بۇ جەرياندا موللا ئوسمان ئاخۇن خەلپەتنىڭ ئىلمىنى ئۆگىنىپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ خەلقپەرۋەرلىك، ۋەتەنپەرۋەرلىك ئىدىيىسىنىمۇ تىرىشىپ ئۆگەنگەن ئىدى. دېمەك، موللا ئوسمان ئاخۇن خەلپەت ياش موللىنىڭ ھەممە تەرەپتىن ئەتراپلىق ئۆسۈشىگە چوڭقۇر تەسىر بەرگەن ئىدى. ھىجرى 1270 ـ يىلى (مىلادى 1854 ـ يىلى) موللا مۇسا ساقساق مەدرىسىسىنى ئەلا نەتىجە بىلەن تۈگىتىپ، ئۆز ئانا مەكتىۋى سايرام مەدرىسىسىگە كېلىپ مۇدەررىسلىك قىلغان. ئۆزۈن ئۆتمەي ئۇنىڭ دادىسى موللا ئەيسا خوجا ۋاپات بولىدۇ. موللا مۇسا سايرام مەدرىسىسىنىڭ باش مۇدەررىسى بولۇپ تەيىنلىنىش بىلەن بىللە، پۈتۈن ئائىلىسى ۋە ئۇرۇق ـ تۇققانلىرىنىڭ ئېغىرچىلىغى تامامەن ئۇنىڭ زىممىسىگە چۈشىدۇ. بۇ چاغدا ئۇنىڭ بىر تۇققان ئىنىلىرىدىن بولغان ئىسلام ئاخۇن، قاسىم ئاخۇن ۋە ھىلاخۇنلار تېخى گۆدەك ئىدى.

ھىجرى 1281 ـ يىلى ماھى مۇھەررەمنىڭ 1 ـ كۈنى (مىلادى 1864 ـ يىلى 6 ـ ئاينىڭ 6 ـ كۈنى) كۇچار رايونىدا ئۇيغۇر، خۇيزۇ دېھقانلىرى بىلەن قول ھۈنەرۋەنلىرىنىڭ چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ۋە يەرلىك فېئوداللارنىڭ زۇلۇمىغا قارشى كەڭ كۆلەملىك ئىنقىلاۋىي قوزغىلىڭى پارتلاپ، ئەسلىدە مەۋلانا ئەرشىدىن ۋەلىيۇللانىڭ مازىرىدا تاۋاپ قىلىپ كۈن ئۆتكۈزىدىغان ئىسلام دىنى تەرىقەت ئەھلىنىڭ قادىرىيە گۇرۇھىغا مەنسۇپ سوپىلارنىڭ پىرى راشىدىن خوجىنى خان قىلىپ سايلايدۇ. قوزغىلاڭچى قوشۇنلار تەرەپ ـ تەرەپكە يۈرۈش قىلىپ، ئىنقىلاپ ئوتىنى تېخىمۇ كېڭەيتىشكە باشلايدۇ. موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئۇستازى موللا ئوسمان ئاخۇن خەلپەت كۇچار قوزغىلاڭچى قوشۇنلىرىنىڭ غەربكە يۈرۈش قىلغان جەڭگاۋارلىرىنىڭ باش قازىسى بولۇپ تەيىنلىنىدۇ. قوزغىلاڭچى قوشۇنلار ئۆزۈن ئۆتمەي ئاقسۇ ۋە قەشقەر رايونىغا قاراپ يۈرۈش قىلىپ، سايرامغا يېقىن قىزىل دېگەن جاينى ئىگىلەيدۇ. بۇ چاغدا موللا مۇسا سايرامى بۇ قوزغىلاڭنى ناھايىتى قىزغىن قوللاش بىلەن تەڭ، ئۆزىنىڭ بارلىق تالىپلىرىنى، جۈملىدىن بىر قانچە يۈز نەپەر سايراملىق يىگىتلەرنى باشلاپ سايرامغا كېلىپ، يەرلىك كىشىلەر بىلەن بىللە قوزغىلاڭچى قوشۇنلارنى قارشى ئالىدۇ ھەم قوزغىلاڭچى قوشۇنلارنىڭ تەركىبىگە قوشۇلۇپ، قىزىل، سايرام، باي، ياقائېرىق، ئاراشۇر قاتارلىق جايلاردىكى چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئەمەلدارلىرىنى، يەرلىك فېئوداللارنى باستۇرۇش كۈرەشلىرىگە ئاكتىپ قاتنىشىدۇ. موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئۆز مەلۇماتىغا قارىغاندا، بۇ چاغدا پۈتۈن باي ناھىيىسى تەۋەسىدىن يەتتە مىڭدىن ئارتۇق دېھقان ۋە قول ھۈنەرۋەن ئۆز ئىختىيارى بىلەن غەربكە يۈرۈش قىلغان قوزغىلاڭچى قوشۇنغا قاتناشقان. ①

غەربكە يۈرۈش قىلغان قوزغىلاڭچى قوشۇنلار بىر قېتىملىق ئېغىر مەغلۇبىيەتتىن كېيىن، ئاقسۆڭەت قارا يۇلغۇن، جام، ئاقسۇ ۋە ئۇچتۇرپان قاتارلىق جايلارنى ئىگىلەپ، قەشقەر ۋە يەكەننى ئېلىشقا جىددىي تەييارلىق قىلىدۇ. موللا مۇسا سايرامى بۇ كۈرەشلەرگە ئاكتىپ قاتنىشىپ، غەربكە يۈرۈش قىلغان قوشۇنلارنىڭ ئۇچتۇرپاندا تۇرۇشلۇق سەرگەردىلىرىدىن بىرى بولغان ماخمۇدىن خوجىنىڭ مۆھۈرچىسى ۋە ئومۇمىي ئىشلار باشلىغى (ئەمەلىيەتتە ئىشىك ئاغىسى) بولۇش قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ چاغدا، موللا مۇسا سايرامى ئۆزىنىڭ خىزمەت جەھەتتىكى ناھايىتى زور مەسئۇلىيەتچانلىغى، بىلىم دائىرىسىنىڭ ناھايىتى چوڭقۇر ۋە كەڭلىگى، مۇئامىلە جەھەتتە ناھايىتى كەمتەرلىگى، ئەقىل جەھەتتىكى ئۆتكۈرلۈگى بىلەن پۈتۈن قوزغىلاڭچى قوشۇن ھەم ئۇچتۇرپان يەرلىك خەلقىنىڭ ئىچىدە زور ئابرويغا ئىگە بولىدۇ. بۇ چاغدا، موللا مۇسا سايرامى تېخى ئەمدىلا 28 ياشتىن ھالقىغان ئىدى. مىلادى 1865 ـ يىلى مۇھەممەت ياقۇپ بەك (بەدۆلەت) قوقان خانلىغىنىڭ ياردىمى ئاستىدا جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ غەربىي رايونلىرىدىكى تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنى كېڭەيتىۋاتقان چاغدا، سابىق ئۇچتۇرپان ھاكىم بېگى توختى بەك قاتارلىق يەرلىك فېئوداللار بەدۆلەتنىڭ تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىغا ماسلىشىپ، تويۇقسىز قوزغاپ، قوزغىلاڭچى قوشۇنلارغا قارشى تۇرىدۇ. بۇ چاغدا موللا مۇسا سايرامى قوزغىلاڭچىلارنىڭ تولۇق ھوقۇقلۇق ۋەكىلى سۈپىتىدە تويۇقسىزچىلارنىڭ ئوتتۇرىسىغا كىرىپ، ئۆز ئابرويىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى پارچىلاپ، تويۇقسىزنىڭ بېسىقتۇرۇلۇشى ئۈچۈن زور تۆھپە قوشىدۇ.

① «تارىخى ھەمىدى»، ئۆز قوليازمىسى.

لېكىن ھىجرى 1284 ـ يىلى ماھى مۇھەررەمدە (مىلادى 1867 ـ يىلى 5 ـ ئايدا) بەدۆلەت ئىلگىرى ـ كېيىن بولۇپ قەشقەر، يەكەن، خوتەن قاتارلىق جايلارنى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ئاقسۇغا كەڭ كۆلەملىك ھۇجۇم باشلايدۇ. بۇ چاغدا كۇچار قوزغىلاڭچىلىرىنىڭ ئۇچتۇرپاندىكى سەرگەردىلىرى بەدۆلەتكە ئۇرۇشمايلا تەسلىم بولىدۇ. چۈنكى بۇ كۇچار قوزغىلاڭچىلىرى بۇنىڭدىن ئىلگىرى بەدۆلەتكە ئىككى قېتىم كەڭ كۆلەملىك ھۇجۇم قىلىپ، ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان ۋە كۇچار قوزغىلاڭچىلىرىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى ئىچىدە ئېغىر زىددىيەتلەر پەيدا بولغان بىر چاغ ئىدى. بۇ چاغدا موللا مۇسا سايرامى ئۇچتۇرپاندىكى تەسلىم بولغان سەرگەردىلەر بىلەن بىللە ئاقسۇغا كەلتۈرۈلىدۇ. ئۆزۈن ئۆتمەي بەدۆلەت ھۆكۈمىتىنىڭ ئاقسۇدا تۇرۇشلۇق باش زاكەتچىسى مىرزا بابا بەك ھېسارى موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئۆتكۈر قابىلىيەتلىك ۋە ئۇستا خەتتات بىر ئادەم ئىكەنلىگىنى بىلىپ، ئۇنى ئۆزىگە مەخسۇس مىرزا قىلىپ تەيىنلەيدۇ. موللا مۇسا سايرامى بۇ ۋەزىپىنى تاكى بەدۆلەت چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بەدۆلەت ھۆكۈمىتىنى يوق قىلىپ، جەنۇبىي شىنجاڭ رايونىنى قايتۇرۇپ ئالغىچە ئۆتەيدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن موللا مۇسا سايرامى كۇچار دېھقانلار قوزغىلىڭى ۋە بەدۆلەت ھاكىمىيىتى ھەققىدە بىرەر تارىخىي ئەسەر يېزىش مەقسىتىدە، غەربتە قەشقەر، شەرققە تۇرپانغىچە بولغان جايلارنى بىر قانچە يىل ساياھەت قىلىپ، مۇھىم تارىخىي ھۆججەتلەرنى توپلاپ، ئاخىرى يەنە ئاقسۇغا قايتىپ، يېزىقچىلىق ۋە تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.

موللا مۇسا سايرامى ئاقسۇدا ئومۇمەن 40 يىلغا يېقىن ۋاقىت يېزىقچىلىق ۋە تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. بۇ مەزگىل موللا مۇسا سايرامىنىڭ ھاياتىدىكى ناھايىتى ئېغىر بىر يىللار بولۇپ، ئۇ تامامەن پەقىرلىق ـ نامراتلىق ھاياتىنى كەچۈرۈشكە مەجبۇر بولىدۇ. ① ئاخىرى ھىجرى 1335 ـ يىلى ماھى جامادى ئەۋۋەل ئايلىرىدا (مىلادى 1917 ـ يىلى 3 ـ ئايدا) 81 ياشقا كىرگەن موللا مۇسا سايرامى ئېغىر كېسەلگە دۇچار بولۇپ، ئۆز يۇرتى سايرامغا قايتىشىنى تەلەپ قىلىپ، تۇققانلىرىغا خەت يازىدۇ. موللا مۇسا سايرامىنىڭ چوڭ ئىنىسى ئىسلام ئاخۇننىڭ ئوغلى ھوشۇر ئاخۇن خەلپەت ئۇنى ئاقسۇدىن سايرامغا ھارۋا بىلەن ئېلىپ قايتىدۇ. بۇ چاغدا موللا مۇسا سايرامى تامامەن ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالغان ئىدى. ھىجرى 1335 ـ يىلى ماھى جامادى ئاخىردا (مىلادى 1917 ـ يىلى 4 ـ ئايدا)، بۇ ئەينى زاماندىكى ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ بىرى، تارىخ ئەھلىنىڭ مەشئەل ـ چىرىغى بولغان موللا مۇسا سايرامى مەڭگۈلۈك ئۇيقۇغا سەپەر قىلىدۇ. شۇ يىلى ماھى شەۋۋالدا (مىلادى 6 ـ ئايدا)، ئۇنىڭ تۇققانلىرى ۋە يۇرتداشلىرى قەشقەرلىق مەشھۇر نەققاش ۋە تامچى يۈسۈپ ئۇستام دېگەن كىشىنى تەكلىپ قىلىپ، ھازىرقى ئاناقىز دۆڭتىگىنىڭ بويىدا موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئىگىز گۈمبىزىنى تىكلەپ، ئۇنىڭ يېنىغا يۈز كىشىلىك بىر مەسچىت بىنا قىلىدۇ. بۇ گۈمبەز بىلەن مەسچىت ئاتالمىش «مەدەنىيەت زور ئىنقىلاۋى» دەۋرىدە (1967 ـ يىلى) تامامەن بۇزۇلىدۇ. ①

① «تارىخى ھەمىدى»، قوليازما.

موللا مۇسا سايرامى ئاقسۇدا تۇرغان مەزگىلدە، بىرنەچچە تارىخى ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ياراتتى. بۇلارنىڭ ئىچىدە بىرقەدەر مەشھۇر بولغانلىرى «تەزكىرە تۈل ئەۋلىيا» (تەزكىرە تۈل ئەۋلىيا فى مۇفتاھۇل ئىمان، ھىجرى 1302 ـ يىلى، يەنى مىلادى 1885 ـ يىلى يېزىلغان)، «دەر بايان ئەسھابۇل كەھەب» (تەزكىرەئى ئەسھابۇل كەھەب، ھىجرى 1316 ـ يىلى، يەنى مىلادى 1898 ـ يىلى يېزىلغان)، «تارىخى ئەمىنىيە» (ھىجرى 1321 ـ يىلى ماھى رەجەپنىڭ 11 ـ كۈنى، يەنى مىلادى 1903 ـ يىلى 10 ـ ئاينىڭ 2 ـ كۈنى تاماملىغان)، «دىۋان مەسنەۋى» (ھىجرى 1325 ـ يىلى، يەنى مىلادى 1907 ـ يىلى يېزىلغان)، «تارىخى ھەمىدى» (ھىجرى 1326 ـ يىلى ماھى شەۋۋالنىڭ 26 ـ كۈنى، يەنى مىلادى 1908 ـ يىلى 7 ـ ئاينىڭ 10 ـ كۈنى تاماملىغان)، «سالامنامە» (ھىجرى 1334 ـ يىلى ماھى زۇلقەئدە، يەنى 1916 ـ يىلى 9 ـ ئايدا يېزىلغان) قاتارلىقلاردۇر. ھازىر ئۇنىڭ يەنە پارس تىلىدا يازغان بىرنەچچە شېئىرلىرى ساقلىنىپ قالغان. بەزى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئۇ يەنە «تەزكىرەئى خوجا ئاپاق» (تەزكىرەئى خوجا تەزكىرىسى)، «فەرھاد ۋە شىرىن» ناملىق تارىخىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى يازغانلىغىمۇ مەلۇم. ① بىراق، ئۇنىڭ «تارىخى ئەمىنىيە» ناملىق يىرىك تارىخىي ئەسىرى مىلادى 1904 ـ يىلى رۇسىيەنىڭ قازان شەھىرىدە رەسمىي نەشر قىلىنغاندىن باشقا، قالغان ئەسەرلىرى تېخىچە ئاپتورنىڭ ئۆز قوليازمىسى ياكى باشقىلارنىڭ كۆچۈرمىسى ھالىتىدە قالغان.

① ئەنۋەر بايتۇر قاتارلىقلار: «موللا مۇسا سايرامى توغرىسىدا تەكشۈرۈش دوكلاتى»، 1983 ـ يىلى.

يۇقىرىدا ئېيتىلغان «تەزكىرە تۈل ئەۋلىيا» بىلەن «دەر بايان ئەسھابۇل كەھەب» ناملىق ئەسەرلەردە، ئاساسەن، قەشقەر، ئۇچتۇرپان، ئاقسۇ، كۇچار، كورلا ۋە تۇرپان قاتارلىق جايلاردىكى مازار ـ ماشايىخلارنىڭ تارىخى قاتارلىق مەسىلىلەر بايان قىلىنغان. «تەزكىرە تۈل ئەۋلىيا»دا، ئىلگىرى شىنجاڭ رايونىدا كەڭ تارقالغان «تەزكىرەئى سۇلتان قۇرمىش» (تەزكىرەئى ئەۋلىيا) دېگەن ئەسەردىكى ئىسلام دىنىنىڭ شىنجاڭ رايونىغا تارقىلىشى، مۇھەممەت ئەلەيھىسسالامنىڭ كۈيئوغلى ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئۇچتۇرپان، ئاقسۇ قاتارلىق جايلارغا كېلىپ غازات قىلىشى، يەنە باشقا بىرنەچچە ئەۋلىيالارنىڭ بۇ جايدا شېھىت بولۇشى قاتارلىق خاتا مەزمۇنلارغا قاتتىق رەددىيە بېرىلگەن، جۈملىدىن تۇرپاندىكى ئەسھابۇل كەھەب مازىرىنىڭ تەرىقەتىلەر تەرىپىدىن ئۇيدۇرۇپ چىقىرىلغان بىر جاي ئىكەنلىگى بايان قىلىنغان. بۇ ئىككى ئەسەرنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى «تارىخى ھەمىدى»دىمۇ قىسقىچە بايان قىلىنىدۇ.

① نىم شېھىت ئارىمىيە: «موللا مۇسا سايرامى ھەققىدە».

«دىۋان مەسنەۋى» بىلەن «سالامنامە» بولسا، ئاپتورنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيىتى بولۇپ، ئۇنىڭ بىرىنچىسى ئىجتىمائىي تۇرمۇش بىلەن ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى ھەم كىشىلىك ئەخلاق توغرىسىدىكى مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاپتور بۇ ئىككى ئەسەردە بىرنەچچە ئىلغار پەلسەپە كۆزقاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئىككى ئەسەرنىڭ مەزمۇنىدىن قارىغاندا، بۇ ئىككى ئەسەردە يەنە، ئۇنىڭ پەلسەپە كۆزقاراشلىرىدا بىرنەچچە يېڭى بۇرۇلۇشلارنىڭ پەيدا بولۇشقا باشلىغانلىغىمۇ كۆرۈلىدۇ. بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئىككىنچى ئەسىرىدە، يەنى 1916 ـ يىلى كۆزدە ئېغىر كېسەلگە دۇچار بولغاندا، ئۆزىنىڭ بىر تۇققان ئىنىلىرى ئىسلام ئاخۇن، قاسىم ئاخۇن ۋە ھىلاخۇنلارغا يازغان «سالامنامە»سىدە، ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ ئاخىرقى چاغلىرىدا بىر تۇتاش ئىلغار پەلسەپە قاراشلىرىغا ۋە ئەدەبىي جەھەتتە زور ماھىرلىققا ئىگە بولغانلىغى كۆرۈلىدۇ.

2

«تارىخى ھەمىدى» موللا مۇسا سايرامىنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېردىكى مۇھىم تارىخىي ئەسىرى بولۇپ، بۇ ئەسەرنى ئۆزىنىڭ ئىلگىرى يازغان «تارىخى ئەمىنىيە» دېگەن ئەسىرى ئاساسىدا، ھىجرى 1326 ـ يىلى ماھى شەۋۋالنىڭ 26 ـ كۈنى (مىلادى 1908 ـ يىلى 7 ـ ئاينىڭ 10 ـ كۈنى) يېزىپ تاماملىغان. ئاپتورنىڭ ھىجرى 1326 ـ يىلى ماھى رەجەپنىڭ 10 ـ كۈنى (مىلادى 1911 ـ يىلى 7 ـ ئاينىڭ 7 ـ كۈنى) ئۆز قەلىمى بىلەن كۆچۈرۈپ چىققان بىر قوليازمىسى ھازىر جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى مىللەتلەر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىدا ساقلانماقتا. كىتاب پاتلىق گېزىت قەغىزىگە يېزىلغان بولۇپ، ماۋزۇلىرى قىزىل سىيادا، مەزمۇنى قارا سىيادا قۇمۇچ قەلەم بىلەن خەتتى نەسخى تەلئىق ئۇسلۇبىدا كۆچۈرۈلگەن. ئۇ جەمئىي 399 بەت بولۇپ، ھەر بىر بەتنىڭ ھەجىمى 16.5×21.5 سانتىمېتىر كېلىدۇ، ھەر بەتكە 15 ـ 19 قۇر خەت يېزىلغان، تېكىست ھەجىمى 11×15.5 سانتىمېتىر. بەزى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئاپتور بۇ ئەسەرنى ئۆز قەلىمى بىلەن بەش نۇسخە كۆچۈرۈپ تارقاتقان . ① شۇڭلاشقا، بۇ، ئاپتورنى ”تېخىمۇ قېرىلىق، كېسەللىك ۋە ئاجىزلىق“ ھالىتىگە چۈشۈرۈپ قويغان. ②

ئاپتور «تارىخى ھەمىدى»دە بۇرۇنقى «تارىخى ئەمىنىيە»نىڭ دىباچە، بىر مۇقەددىمە، ئىككى داستان ۋە بىر خاتىمىدىن ئىبارەت ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى ۋە ئومۇمىي مەزمۇنىنى ساقلاپ قالغان. ھەتتا بۇ ئىككى ئەسەرنىڭ ماۋزۇلىرىمۇ تامامەن دېگۈدەك ئوخشاش. بىراق، مىلادى 1904 ـ يىلى «تارىخى ئەمىنىيە» قازاندا نەشر قىلىنغاندىن كېيىن، ئاپتور بۇ ئەسەرنىڭ مەزمۇن جەھەتتىكى يېتەرسىزلىگى، بەزى مەسىلىلەرنىڭ خاتا بايان قىلىنغانلىغىنى ھېس قىلىپ، ئۇنى تېخىمۇ توغرىلاش ۋە تولۇقلاش مەقسىتىدە، مەزكۇر ”تارىخى ھەمىدى“نى يېزىپ چىققان. بۇ ئىككى ئەسەرنىڭ ئاساسىي پەرقى تۆۋەندىكىچە:

بىرىنچى، بۇ ئەسەردە «تارىخى ئەمىنىيە»نىڭ دىباچە قىسمى ئۆزگەرتىپ يېزىلغان. بولۇپمۇ بۇ كىتابقا «تارىخى ھەمىدى» دەپ ئات قويۇشنىڭ بىر قانچە تۈرلۈك سەۋەپلىرى ئالاھىدە بايان قىلىنـغان. شۇنداقلا «تارىخى ئەمىنىيە»نىڭ 1 ـ بابى، يەنى ”قىسسەئى ئادەم سانى نۇھ پەيغەمبەردىن تا بۇدەمگىچە بۇ موغۇلىستان يۇرتى ۋە يەتتە شەھەر ئەھۋالاتى ۋە ۋەقەئاتلىرى ۋە قايسى تايىپە ھۆكۈمرانى ۋە تەئەللۇقاتى ۋە موغۇلىيە تەسمىيە قىلماقغە سەۋەب ۋە بائىس نەئىركەنى ۋە مۇسۇلمان خانلىرى نەسەبى ۋە خاقانى چىنى بۇ يەتتە شەھەرگە ئىستىلا تاپقانى مۇجەمەلەن شەممە ۋە ئىندەكى بايان ۋە تەقرىرى“ دېگەن باب «تارىخى ھەمىدى»دە ئىككى بابقا ئايرىلىپ، ”ئۇل پادىشاھى جاھانگىر چىڭگىز قاغانكىم موغۇل خانلىرىنىڭ سەردارى، ئەرەب ۋە ئەجەم بەلكى مەشرىقەيىن ئىچىدەكى خانلار (نىڭ) خانى ئېردى ــــ ئىستىلاسى ۋە تەئەللۇقاتى ۋە ئەييامى دۆلەت ۋە كامرانى مۇددەت سەلەتەنەت ۋە ھۆكۈمرانى، ئەۋلاد ـ ئەخفارلىرى تەئدادى، ئەمرايى ۋە نويانلىرى ئىستىقلالى زىكرى ۋە ئىندەكى نەمۇنە بايانى“ دېگەن يېڭى مەزمۇن قوشۇلغان، يەنە «تارىخى ئەمىنىيە» ئىككىنچى داستان قىسمىدىكى 7 ـ باب، يەنى ”ئۇل خالىقى خەللاق لۇتفى ئىنايىتى بىرلى جانابى شەھمىرى يار ئافاق ئەئنى مۇھەممەت ياقۇب بەك غازى خوش ئەخلاق بۇ يەتتە شەھەر ـــ موغۇلىستان يۇرتىغە ئىستىلا تاپقانى ۋە ئەدەلى بىساتىن ياپقانى ۋە خەلفەئى رۇمغە ئەلچى ئىبەرىپ، يارلىغ ۋە بايزەلەر ھاسىل ئەتكەنى ۋە بىرنەچە ۋەقئە ھايلەلەر روي بەرگەن بايانى“ دېگەن بابمۇ ”تارىخى ھەمىدى“دە ئىككى بابقا ئايرىلىپ، ئۇنىڭغا ”ئۇل خادىم ئەلەھ رەمەيىن ئەشرەفىن ئەمرۇلمۇئمىنىن خەلىفەرۇي زېمىن ئەئنى ئابدۇلئەزىزخان ئىسكەندەرئۇلجانىغا ئىنايەت ۋە ئىتائەت قىلىپ، ئەرزە بېرىلەئەلچى، ھەدىيە ۋە ساۋغە بىرلى بەيئەتنامە ئىبەرگەن ۋە خەلىفەرۇي زېمىن نىڭ تەيىد ئەتۋارلىرىغە مۇقەببەل تۈشۈپ يارلىغ، بايزە مەنسەب ۋە تاج ئالاھىدە ئىبەرىپ ۋە بۇ يەتتە شەھەرنى ئۆز ھىمايەتلىرىغە ئالىپ، رۇمغە تابىئە قىلغانلىرى ۋە ۋەقئەلەر بايانى“ دېگەن مەزمۇنلار قوشۇلغان. «تارىخى ھەمىدى»نىڭ خاتىمە قىسمىغا بولسا، ئاپتورنىڭ 1898 ـ يىلى يېزىلغان «دەر بايان ئەسھابۇل كەھەب» ناملىق ئەسىرىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى بېرىلگەن.

ئىككىنچى، «تارىخى ئەمىنىيە»دىكى مۇھىم مەلۇماتلىق سانلار، بولۇپمۇ مۇھىم ۋەقەلەر يۈز بەرگەن يىللار، پەسىللەر، ئايلار ۋە كۈنلەر، مۇھىم ئۇرۇشلارغا قاتناشقان قارشى ـ قارشى تەرەپ قوشۇنلىرىنىڭ سانى ۋە باشقا سانلىق مەلۇماتلار، «تارىخى ھەمىدى»دە تامامەن ئۆزگەرتىپ يېزىلغان ياكى تۈزىتىپ تولۇقلانغان.

ئۈچىنچى، «تارىخى ئەمىنىيە»نىڭ ماۋزۇلىرى، نۇرغۇن مەزمۇنلىرى تىل، يېزىق ۋە تەسىر جەھەتتىن «تارىخى ھەمىدى»دە نۇرغۇن ئۆزگەرتىلگەن. بولۇپمۇ «تارىخى ئەمىنىيە»دىكى بەزى نەزم ۋە قوشاقلار، ماقال ـ تەمسىللەر ئاساسەن ئۆزگەرتىپ يېزىلغان.

«تارىخى ھەمىدى» «تارىخى ئەمىنىيە»گە قارىغاندا، مەزمۇن جەھەتتىن تولۇق، ماتېرىيال جەھەتتىن خېلى توغرا، تىل ۋە ئۇسلۇپ جەھەتتىن خېلى گۈزەل، ھەجىم جەھەتتىن خېلى كۆپ بولسىمۇ، لېكىن ئۇ «تارىخى ئەمىنىيە»گە قارىغاندا ياخشى كۆچۈرۈلگەن ئەمەس. بۇنىڭدا ئىملا جەھەتتىكى خاتالىقلار خېلى كۆپ ئۇچرايدۇ، ھەتتا نۇرغۇن جايلاردا سۆز، جۈملە ۋە ئابزاسلار چۈشۈپ قالغان. بۇ ھال ئاپتورنىڭ بۇ چاغدا خېلى ياشىنىپ قالغانلىغى، جىسمانىي جەھەتتىن ئاجىزلاشقانلىغى، شۇنداقلا ئۆز ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا بۇ ئەسەرنى تېز تۈگىتىشكە بەك ئالدىرىغانلىغى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ـــ ئەلۋەتتە.

«تارىخى ھەمىدى» دىباچە قىسمىدىن باشقا، ”مۇقەددىمە“ قىسمى جەمئىي ئالتە بابقا بۆلۈنگەن بولۇپ، قوليازمىدا جەمئىي 70 بەت. بۇنىڭدا ئاساسەن ئالەم ۋە ئادەمنىڭ پەيدا بولۇشى ھەققىدىكى دىنىي رىۋايەتلەر، قەدىمقى تۈركى قەۋملەر، موڭغۇللار ۋە مىلادى 13 ـ ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى چىڭگىزخاننىڭ غەربىي يۈرۈشلىرى، چىڭگىزخان ئەۋلاتلىرىنىڭ ئەھۋالى، موڭغۇل دوغلات قەبىلىسىنىڭ مىلادى 13 ـ ئەسىردىن 16 ـ ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا ”ماڭلاي سۈيە“ (جەنۇبىي شىنجاڭ) رايونىدىكى پائالىيەتلىرى، چاغاتاي ئەۋلاتلىرىدىن بولغان تۇغلۇق تۆمۈرخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادى تەرىپىدىن قۇرۇلغان موغۇلىستان خانلىغىنىڭ مىلادى 14 ـ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىن 16 ـ ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە بولغان ھۆكۈمرانلىغى، مىلادى 16 ـ ئەسىردىن 17 ـ ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن يەكەن خانلىغىنىڭ ئەھۋالى، تەيىقەچىلەرنىڭ يەكەن خانلىغى دەۋرىدىكى پائالىيەتلىرى، مىلادى 17 ـ ئەسىرنىڭ 80 ـ يىللىرىدىن كېيىن تەختكە چىققان ئاپاق خوجا ۋە ئۇنىڭ ئەۋلاتلىرىنىڭ تاكى 19 ـ ئەسىرنىڭ 60 ـ يىللىرىغىچە بولغان تارىخى ۋەقەلىرى بايان قىلىنغان.

«تارىخى ھەمىدى»نىڭ ”ئەۋۋەلگى داستان“ قىسمى جەمئىي 16 بابقا بۆلۈنگەن بولۇپ، ئەسلى قوليازمىدا جەمئىي 75 بەت. بۇنىڭدا ئاساسەن 1864 ـ يىلى كۆتۈرۈلگەن كۇچار دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ غەربتە يەكەن، قەشقەرگىچە، شىمالدا تىيانشان تاغلىرىغىچە، شەرقتە قۇمۇلغىچە، جەنۇبتا لوپنۇر ۋە قارا قۇرۇم تاغلىرىغىچە بولغان جايلارنى قولغا كىرگۈزۈش جەريانى، قوزغىلاڭ رەھبەرلىرىنىڭ ئەھۋالى، قوزغىلاڭچىلارنىڭ شۇئارى، مۇھىم ئۇرۇش ـ جەڭلىرى، ئاقىۋىتى قاتارلىق ئەھۋاللار بايان قىلىنغان. شۇنداقلا شۇ يىللىرى قوزغالغان خوتەن دېھقانلار قوزغىلىڭى (ھەبىبۇللاخان قوزغىلىڭى)، يەكەندىكى ئابدۇرراخمان باشچىلىغىدىكى دېھقانلار قوزغىلىڭى، قەشقەردىكى سىدىقبەك باشچىلىغىدىكى دېھقان، چارۋىچىلار قوزغىلىڭى، ئۈرۈمچىدىكى داۋۇت خەلپە (تۆدەلۈڭ) باشچىلىغىدىكى خۇيزۇلار قوزغىلىڭى، ئىلى رايونىدىكى مەزەمزات باشچىلىغىدىكى دېھقانلار قوزغىلىڭى قاتارلىق قوزغىلاڭلارنىڭ ئەھۋالىمۇ قىسقىچە بايان قىلىنغان. بولۇپمۇ كۇچار، يەكەن، خوتەن قوزغىلاڭچىلىرىنىڭ بەدۆلەت باققىنچىلىغىغا قارشى كۈرەشلىرى ئالاھىدە ۋە تەپسىلىي بايان قىلىنغان.