قاراخانىيلار خانلىقى ۋە قارلۇقلار

دۆلەت ئىچى ۋە چەتئەل ئالىملىرى ئارىسىدا قارا خانىيلار سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمران قەبىلىسى ياكى بۇ خانلىقنىڭ ئاساسى گەۋدە مىللىتى مەسىلىسىدە ‹‹ئۇيغۇر›› دەپ قارىغۇچىلاردىن باشقا يەنە ياغما، قارلۇق، چىڭگىل، دىيىش ئايرىم ئەھۋاللاردا كۈچەپ تەكىتلىنۋاتقان نوقتىلارنىڭ بىرى . شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ قەبىللەرنىڭ بىرەرسىگە تەئەللۇق قىلىش بىلەن، بۇلۇپمۇ قارلۇق قەبىلىسى دىيىش ئارقىلىق، قارلۇقلار، قازاقلار ئۆزبىكلەر ياكى قىرغىزلارنىڭ مىللەت بۇلۇپ شەكىللىنىشىگە ئاساس بولغان دىگەن قاراشنى ئاساس قىلىپ، ‹‹قۇدادقۇ بىلىك›› قاتارلىق ئۇيغۇر ئەدەبى مىراسلىرىنى يۇقىرقى مىللەتلەرنىڭ ئورتاق بايلىقى دېگەن دەۋانىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەپچى بولماقتا. ئۇنداق بولسا بۇ قەبىللەر بىلەن قىسقىچە تۇنۇشۇپ چىقايلى!

قارلۇقلار

قارلۇقلار ئەسلى تۈركلەرنىڭ بىر قەبىلىسى سۈپىتىىدە تارىخ سەھنىسىگە قەدەم قويغان. شۇ چاغدا ئۇلار ئۈچ قەبىلەدىن تەركىب تاپقان بۇلۇپ، بۇلارنىڭ ئەسلى كىلىپ چىقىشى ئۇيغۇرلارنىڭ بىۋاستە ئەجدادى بولغان ئېگىز قاڭقىللارنىڭ فۇلۇ (伏罗部) قەبىلىسىنىڭ كىيىنكى پۇشتىدىن ئىدى. مىلادىيە 742-يىلى شەرقى قىسىمدىكى قارلۇقلار ئۇيغۇرلار بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈپ، كىيىنكى تۈرك خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، باسمىل قەبىلىسىنىڭ ئاتامانى ئاشىنانى خان قىلىپ تىكلىگەن. ئىككى يىلدىن كيىن يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ سەردادى كۆل بويلانى خان قىلىپ تىكلىگەن ۋە ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرغان. ئون يىلدىن كىيىن ئۇيغۇر خانى قارا قاغان بەشبالىق ئەتراپىدىكى غەربى قىسىم قارلۇقلارنى بويسۇندۇرغان. شۇنىڭدىن باشلاپ قارلۇقلارنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن تارىخنى بىرگە يارىتىش پائالىيتى رەسمى باشلانغان. جۈملىدىن قارلۇقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بىر تەركىبى قىسىمى بۇلۇپ كەتكەن. مىلادىيە 756-يىلى -758-يىللىرى غەربى قىسىم قارلۇقلار ئۇيغۇرلارنىڭ تاڭ سۇلالىسى تەۋەسىدە كۆتۈرۈلگەن ئۆڭلۈك سۆيگۈن توپىلىڭنى باستۇرۇشقا ئەسكەر چىقارغانلىق پۇرسىتىدىن پايدىلنىپ، قەبىلىسىدىكىلەرنى باشلاپ غەرىپكە يۆتكىلىپ ئىلى دەريا ۋادىلىرى، سوياپ شەھرى تەۋەسىگە كېلىپ ماكانلاشقان. 9-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە ئۇيغۇر خانلىقى غەربى يۇرتنى بىرلىككە كەلتۈرگەن ۋاقىتتا قارلۇقلار يەنە ئۇيغۇر خانلىقى تەۋەسىگە ئۆتكەن. ئۇيغۇر خانلىقى مۇنقەرىز بولغاندىن كىيىن ئۇلارنىڭ بىر قىسمى قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ غەربى ئۇيغۇر ئۇلۇسىغا تەۋە بولغان. يەنە بىر قىسىمى كۈسەن تەۋەسىگە سۈرۈلۈپ، قارلۇق خانلىقىنى قۇرغان. بەزىلەرنىڭ قارلۇقلار قازاقلارنى يەنە بەزىلەر ئۆزبىكلەرنى شەككىىللەندۈرگەن، دېگەن قاراشنى ئوتتۇرغا قۇيۇشنىڭ يېتەرلىك پاكىت ئاساسى يوق. ئۇيغۇر دىيارى جۈمىلدىن غەرنى يۇرتنىڭ تارىخ ئىلمىدىن ئەقەللى ساۋاتقا ئىگە ھەرقانداق بىر ئادەمگە مۇنداق بىر نوقتا ئايدىڭ بولسا كېرەك، مەيلى ئېلىمىزنىڭ خەنزۇچە تارىخى ھۆججەتلىرى بولسۇن، مەيلى ئەرەپچە، پارىسچە، قەدىمكى تۈركچە، ئۇيغۇرچە ماتىرياللارنىڭ ھېچقايسىدا قازاقلار ۋە ئۆزبىكلەر بىلەن قارلۇقلارنىڭ بىرەر مۇناسىۋىتىنىڭ بارلىقى ھەققىدە قەتئى پاكىت يوق. شۇنداق ئىكەن يېقىنقى زاماندا ئۆتكەن ئايرىم تارىخى ماتىرىيال يىغقۇچىلارنىڭ قازاق مىللىتى ياكى ئۆزبىك مىللىتىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى بىر جەھەتتە قارلۇقلارغا باغلاپ چۈشەندۈرمەكچى بۇلشى فانتازيىلىك تەسۋىر ياكى قۇرۇق خىيالدىن ئىبارەت بۇلۇپ، ئىلمى تارخشۇناسلىق ساھەسىدە قىلچىمۇ پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ. تارىخى ماتىرىياللاردا قارلۇقلار بىلەن ئۇيغۇر قەبىلىسىنىڭ مۇناسىۋىتى ئەڭ قۇيۇق بۇلۇپ، ئۇلار باشتىلا ۋە قاراخانىيلار زامانىسىدا بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنى شەكىللەندۈرۈشكە قىزغىن ئىشتىراك قىلغان . قارلۇقلار قاراخانىيلار سۇلالىسى ھۆكۈمران قەبىلە ياكى ئاساسى گەۋدە مىللەتمۇ دېگەن بۇ نوختىنىمۇ بۇ يەردە بىر قېتىم ئېنىقلىۋىلىش مۇھىم. مەلۇمكى، ئۇ زامانلاردا قارلۇقلار توققۇز ئوغۇز يەنى ئۇيغۇر قەبىللىرى ئىتتىپاقىنىڭ بىر ئەزاسى بۇلۇپ، قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلدە ئۇلار يەتتە سۇ، تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربى قىسىمى ۋە تۇخارىستان رايۇنىدا مەلۇم ساندا ئولتۇراقلاشقان، ئاقسۇ رايۇندا ھەم بىر بۈلەك قارلۇقلار ياشاپ تۇرغان.

دۇنخۇاڭدىكى يازما خاتىرىگە ئاساسلانغاندا، ‹‹كۈسەندىن ئۆتۈپ يەنە غەرىپكە ئۈچ كۈن ماڭغاندا ‹قارلۇق ئىلى› گە بارغىلى بۇلدىغان›› بولسىمۇ، شۇنداقلا بۇ قارلۇق ئىلى ئاقسۇغا يېقىن يەردە بولسىمۇ، لىكىن قارلۇقلار قاراخانىيلارنىڭ خان جەمەتى قەبىلىسى ياكى ئاساسى گەۋدە مىللەت ئەمەس ئىدى. بۇنىڭغا مەھمۇد كاشغەرىنىڭ ‹‹قارلۇق، ئۇلار كۆچمەن تۈركلەرنىڭ بىر گوروھى بۇلۇپ، ئوغۇزلاردىن باشقىدۇر، ئۇلارمۇ تۈركمەن ھېساپلىنىدۇ››، دىگەن ئاددى بايانى ئوچۇق پاكىت بۇلدۇ. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان تۈركمەن ئوغۇزلار بۇلۇپ، بۇ ئوغۇزلار توققۇز ئۇغۇزلارنىڭ يەنى ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قىسمى ئىدى . داڭلىق تارىخچى غەيرەتجان ئوسماننىڭ ‹‹ئۇيغۇرلار غەرىپتە ۋە شەرىقتە›› دېگەن كىتابىدىن ئېلىندى .