ھۆرمەتلىك قېرىندىشىم، قولىڭىزدىكى بۇ كىتاب ئىسلام ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان فىقھىشۇناس ئالىملارنىڭ دىننىڭ ئاساسى (جان تومۇرى) بولغان ئەقىدىگە ئالاقىدار ھۆكۈملىرىنى قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس شەرىفتىن سۈزۈپ ئېلىپ چۈشەنگەن ئىشەنچىلىك ئۇستاز ئىمام تەھاۋىي رەھىمەھۇللاھ بايان قىلغان ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائەتنىڭ ئەقىدىسى ھەمدە دۇنيا ئالىملىرى ئېتىراپ قىلىپ، پايدىلىنىپ كېلىۋاتقان مەشھۇر «ئەقىدە تەھاۋىي» نىڭ ئىخچام شەرھىسىدۇر.

«ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائەت»تىكى سۈننەت — رەسۇلۇللاھ ﷺ نىڭ يولىدۇر؛ جامائەت — ساھابىلەردىن، تابىئىنلاردىن ۋە ئۇلارغا قىيامەتكىچە ئېھسان بىلەن ئەگەشكەن، ھەق يولدا ماڭغان، نىجات تاپقان جامائەتدۇر؛ ئەھلى بولسا، سۈننەتكە ۋە مۇشۇ جامائەتكە راستچىللىق بىلەن ئەگەشكەن كىشىلەردۇر.

ئەقىدە — ئەسلى ئەرەبچە سۆز بولۇپ، ئېتىقاد قىلىش ۋە كۆزقاراش دېگەن مەنىدە. ئۇ خۇددى ماشىنىنىڭ رولىغا ئوخشاش ئادەمنىڭ بارلىق ھەرىكىتىنى كونترول قىلىپ تۇرىدىغان تىزگىنلىگۈچتۇر. شۇڭا بىر ئادەم نېمىگە ئېتىقاد قىلسا ئۇنىڭ بارلىق گەپ-سۆز، ئىش-ھەرىكىتى شۇ ئېتىقادىغا قاراپ ئۆزگىرىدۇ. مەسىلەن، چوشقا گۆشىنى ھارام دەپ ئېتىقاد قىلغان ئادەمنى باشقىلار ھەرقانچە زورلىسىمۇ ۋە ئۇنىڭغا بىكارغا بەرسىمۇ يېمەيدۇ، ناۋادا مەجبۇرلىنىپ يەپ سالسىمۇ كۆڭلى ئېلىشىپ كېتىدۇ؛ ئەمما چوشقا گۆشىنى ھارام دەپ ئېتىقاد قىلمىغان ئادەم ئۆزى ئىزدەپ-سوراپ، پۇلغا سېتىۋېلىپ يەيدۇ، ئۇ ئادەمدە كۆڭلى ئېلىشىدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلمەيدۇ. دېمەك، گۆش ئوخشاش بولسىمۇ، ئېتىقاد ئوخشاش بولمىغاچقا، ئىككى خىل ئېتىقادتىكى كىشىدە ئىككى خىل ئەھۋال كۆرۈلىدۇ.

ئىسلام ئەقىدىسى ئادەم ئەلەيھىسسالام دەۋرىدىن باشلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىسى تەۋھىد (يەنى الله تائالانى زاتىدا، رۇبۇبىييىتىدە، ئۇلۇھىييىتىدە، ئىسىم-سۈپەتلىرىدە، ئىشلىرىدا يەككە-يېگانە دەپ چىن دىلى بىلەن ئىشىنىپ، تىلىدا گۇۋاھلىق بېرىپ، ئەمەل-ئىبادەتلەرنى الله تائالانىڭ ئۆزىگىلا خاسلاشتۇرۇپ قىلىش)تۇر. الله تائالا ئىنساننى ياراتقاندىن تارتىپ پەيغەمبەرلەر ئارقىلىق تەۋھىدكە چاقىرغان. ھەربىر پەيغەمبەر ئۆز قەۋمىنى تەۋھىدكە چاقىرىپ كەلگەن. رەسۇلۇللاھ ﷺ نىڭ ۋاپاتىدىن كېيىنمۇ ھەم ئۇ زاتنىڭ ساھابىلىرى پۈتۈن دۇنياغا تەۋھىد ئەقىدىسىنى تارقىتىش ئۈچۈن بارلىقىنى بېغىشلاپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا يۈرۈش قىلىپ، دۇنيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىغا مۇشۇ ئەقىدىنى تارقاتقان.

ئەقىدە مەسىلىسى ئىسلامدىكى ئەڭ مۇھىم بولغان ئاساسلىق مەسىلە بولغاچقا، ئىلگىرىكى پېشقەدەم ئالىملار بۇ مەسىلىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن، ئۈگەتكەن ۋە كىتابلارنى يېزىپ مىراس قالدۇرغان. ئۇ مىراسلاردىن: ئىمام تەھاۋىي رەھىمەھۇللاھنىڭ قولىڭىزدىكى «ئەقىدە تەھاۋىي» ناملىق كىتابى، ئۇيغۇر ئالىملىرىمىزدىن ئۇستاز ئابدۇلقادىر داموللام رەھىمەھۇللاھنىڭ «ئەقائىد زۇرۇرىييە» (زۆرۈر ئەقىدىلەر) ناملىق كىتابى، سابىت داموللام رەھىمەھۇللاھنىڭ ئەقىدە تەھاۋىينى تەرجىمە قىلىپ، شەرھىيلەپ تۈزۈپ چىققان «بايانى سۈننە» ناملىق كىتابى ھەمدە ئۇلاردىن باشقا نۇرغۇن ئۇستازلارنىڭ كىتابلىرى بار ئىدى. ئەپسۇسكى، يېقىنقى بىر نەچچە يىلدىن بۇيان مۇسۇلمانلار ئەقىدە مەسىلىلىرىگە سەل قاراپ تاشلاپ قويدى، دىنىي تەلىم-تەربىيە بىلەن شۇغۇللانغانلارمۇ شارائىتى يار بەرمىگەنلەرگە قۇرئان ئوقۇشنى، شارائىتى يار بەرگەنلەرگە ھەدىس، تەپسىر ۋە باشقا كىتابلارنى ئۆگەتتى-يۇ، لېكىن ئەقىدە دەرسلىكىگە كۆڭۈل بۆلمىدى. شۇ سەۋەبتىن، مۇسۇلمانلار ئەقىدە مەسىلىلىرىنى قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس شەرىفنىڭ تەقەززاسى بويىچە ئەمەس بەلكى ئۆزىنىڭ نەپسى-خاھىشى بويىچە چۈشىنىپ، ئېغىر قايمۇقۇش ئىچىدە قالدى. ھەتتا ھەدىس ۋە تەپسىرلەرنى ئوقۇپ ئەمما ئەقىدە دەرسلىكىنى ئوقۇمىغان بەزى كىشىلەر ئەقىدە مەسىلىلىرىنى توغرا چۈشىنەلمەي قايمۇقۇپ يۈردى. دىن دۈشمەنلىرى ۋە زامانىۋىي مۇئتەزىلە ئەقىدىسىگە مەنسۇپ بولغان «ھىزبۇت تەھرىر»گە ئوخشاش ھەرخىل بۇزۇق ئەقىدىدىكى كىشىلەر بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ بۇزۇق ئەقىدىلىرىنى مۇسۇلمانلارنىڭ ئارىسىدا كەڭ تەشۋىق قىلدى، شۇنىڭ بىلەن بەزى مۇسۇلمانلار ئۇلارنىڭ ئەقىدىسىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارغا ئەگىشىپ ئېزىپ كەتتى. ئۇلارغا ئەگەشمىگەن ياكى ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتىغا يولۇقمىغانلارنىڭ ئىچىدىن ھەم بەزىلەر ھەق يولنى تاپالماي قايمۇقۇپ يۈردى، ئەمما الله تائالانىڭ پەزلى بىلەن نۇرغۇن مۇسۇلمانلار قۇرئان كەرىم، ھەدىس شەرىف ۋە باشقا ساغلام بولغان ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىپ توغرا يولدا ماڭماقتا.

مەنمۇ ھەم شۇ قايمۇقۇپ يۈرگەنلەردىن بىرى ئىدىم. الله تائالانىڭ پەزلى-ھىدايىتى بىلەن ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائەت ئەقىدىسىنىڭ قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس شەرىفتىن ئېلىنغان توغرا، ساپ ئەقىدە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ يەتتىم. بىراق ئەقىدە ھەققىدە سەھىھ ئۇيغۇرچە كىتابلار ۋە تەرجىمە ئەسەرلەر تولىمۇ ئاز بولغانلىقى سەۋەبلىك، ماڭا ئوخشاش قايمۇقۇش ئىچىدە قالغانلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن الله تائالانىڭ پەزلى-ياردىمى بىلەن بۇ كىتابنى تەرجىمە قىلىپ چىقتىم. مېنى بۇ ئىشقا تاللىغان، تەۋپىق ۋە ئىمكانىيەت بەرگەن الله تائالاغا چەكسىز ھەمدە ئېيتىمەن.

ھازىر جەمئىيىتىمىزدە دىنىي مەزمۇندىكى ئەرەبچە، ئۇيغۇرچە ۋە باشقا تىلدىكى ئاۋازلىق، سۈرەتلىك تەبلىغلەر ھەمدە كىتابلار كۆپىيىپ كەتتى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ساغلام بولغانلىرى بار، دىن دۈشمەنلىرىنىڭ مۇسۇلمانلارغا سۇيىقەست قىلىشنى مەقسەت قىلىپ تارقاتقانلىرى بار، بۇزۇق ئەقىدىدىكى كىشىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ كۆزقارىشى ۋە ھېسسىياتىغا تايىنىپ تارقاتقانلىرىمۇ ھەم بار. بۇلارنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن، قېرىنداشلىرىمنىڭ ئېزىپ كېتىشىدىن الله تائالاغا سېغىنىپ قاتتىق پاناھ تىلەپ، ساغلام بولغان ئەقىدە كىتابلىرىدىن پايدىلىنىپ ئەقىدىسىنى مۇستەھكەملىۋالغاندىن كېيىن، قۇرئان كەرىم، سەھىھ ھەدىس، ساغلام ئەقىدىدىكى ئالىملار بىردەك ئېتىراپ قىلغان مەشھۇر ئۇستازلار تەرىپىدىن يېزىلغان تەپسىر، فىقھى ۋە پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ﷺ نىڭ سەھىھ تارىخىنى ئاساس قىلىپ، كۆپرەك ئوقۇشىنى تەۋسىيە قىلىمەن. چۈنكى ھەرقانداق ئەمەلنىڭ الله تائالانىڭ دەرگاھىدا قوبۇل بولۇشى ئۈچۈن ئالدى بىلەن ساغلام نىيەت بولۇشى، ئاندىن شەرىئەتكە مۇۋاپىق بولۇشى شەرتتۇر. ئەگەر بۇ ئىككىسىدىن بىرى كەم بولسا ئەمەل قوبۇل بولمايدۇ. بولۇپمۇ، ئەگەر بەندە دۇنيادىن ئىمانسىز كېتىپ قالسا ياكى ئېيتقان ئىمانى الله تائالانىڭ دەرگاھىدا قوبۇل بولمىسا، ئۇ بەندە دۇنيادا ھەرقانچە كۆپ ئەمەل قىلغان بولسىمۇ جەننەتكە كىرەلمەي، ئاقىۋەتتە دوزاخقا چۈشۈپ كېتىپ، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ. ئەگەر بەندىنىڭ ئىمانى الله تائالانىڭ دەرگاھىدا قوبۇل بولسا، دۇنيادىن الله قا شېرىك كەلتۈرمەي ساغلام ئىمان بىلەن كېتەلىسە، ئۇنىڭ باشقا گۇناھلىرىنى الله خالىسا كەچۈرۈۋېتىدۇ، خالىسا ئازابلايدۇ لېكىن ئۇ بەندە دوزاختا مەڭگۈ قالمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، بىز رەببىمىزنىڭ رازىلىقىغا ئېرىشىشنى ۋە مەڭگۈلۈك راھەت ماكانى بولغان جەننەتكە كىرىشنى ئويلايدىكەنمىز چوقۇم ئالدى بىلەن ئەقىدىمىزنى ساپلاشتۇرۇشىمىز كېرەك. ئەقىدىنى ساپلاشتۇرۇش ئۈچۈن چوقۇم قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس شەرىفكە ئۇيغۇن بولغان ئىشەنچىلىك ئالىملار تەرىپىدىن يېزىلغان ئەقىدە كىتابلىرىنى ئوقۇشىمىز، بۇزۇق ئەقىدىدىكى پىرقىلەر ئۆزىنىڭ باتىل ئەقىدىلىرى بىلەن يازغان ماتېرىياللاردىن قاتتىق ھەزەر ئەيلىشىمىز كېرەك.

كىتابنى تەرجىمە قىلىش جەريانىدا، بەزى سۆز-ئاتالغۇلار ۋە جۈملىلەرنى ئوقۇرمەن قېرىنداشلارنىڭ تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشى ياكى خاتا چۈشىنىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش ھەمدە بۇلارنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىشكە نۇرغۇن قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئېھتىياجى بار دەپ قارىغانلىقىم ئۈچۈن، «ئەقىدە تەھاۋىي»نىڭ مەتنىسى ھەققىدىكى باشقا شەرھىلەرگە ۋە مۇناسىۋەتلىك ئەقىدە كىتابلارغا مۇراجىئەت قىلىش ئارقىلىق، ئۇ سۆز-ئاتالغۇلار ۋە جۈملىلەرنىڭ كەينىگە تىرناق ( ) ئېچىپ قىسقىچە ئىزاھلاپ قويدۇم ياكى بەت ئاستىغا ئىزاھات يېزىپ، بىرقەدەر تەپسىلىي چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتىم. شۇنداقلا، بۇخارى ۋە مۇسلىمنىڭ ھەدىسلىرىدىن باشقا ھەدىسلەرگە نىسبەتەن ئوقۇرمەن قېرىنداشلىرىمىزنىڭ كۆڭلى تېخىمۇ خاتىرجەم بولۇشى ئۈچۈن، شەيخ ئەلبانىينىڭ بۇ ھەدىسلەر ھەققىدىكى باھاسىنى يېزىپ قويدۇم.

ھەرقانچە تىرىشقان بولساممۇ سەۋىيەمنىڭ چەكلىكلىكى، ئەرەب تىلىنىڭ قىسقا سۆز-ئىبارىلەر بىلەن كۆپ مەنىنى ئىپادىلەپ بېرىدىغان پاساھەتلىك تىل بولغانلىقى، شۇنداقلا ئىلگىرىكى مۇجتەھىد ئالىملار پاساھەت ۋە بالاغىتى يۇقىرى بولغان ئىخچام سۆز-ئىبارىلەرنى ئىشلىتىدىغانلىقى ئۈچۈن قېرىنداشلىرىمىزنىڭ توغرىلاپ ئوقۇشىنى ئۈمىد قىلىپ ئەرەبچە تېكىستىنى قوشۇپ باستىم. توغرا تەرجىمە قىلغان بولسام الله تائالانىڭ پەزلى، ھىدايىتى ۋە ياردىمىدۇر، ئەلۋەتتە. بۇنىڭ ئۈچۈن الله تائالاغا چەكسىز شۈكرى ئېيتىمەن ۋە الله تائالانىڭ رازىلىقىنى ئىزدەپ قىلغان بۇ ئازغىنە خىزمىتىمنى قوبۇل قىلىشىنى ھەمدە بۇ كىتاب بىلەن باشقىلارغا مەنپەئەت بېرىشىنى سورايمەن. ئەگەر خاتالاشقان بولسام مېنىڭ سەۋىيەمنىڭ تۆۋەنلىكى، ئەتراپلىق ئىزدىنەلمەي قالغانلىقىمدىندۇر. بۇنىڭ ئۈچۈن الله تائالادىن مەغپىرەت تىلەيمەن ھەمدە قېرىنداشلىرىمنىڭ توغرىلاپ، تۈزىتىپ ئوقۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.

مۇئەللىپ بۇ كىتابنى يۇقىرى سەۋىيە بىلەن يازغان بولغاچقا، ئوقۇپ چۈشىنىش ئۈچۈن بىرقەدەر يۇقىرى سەۋىيە تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭا قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئىمكان بار يۇقىرى سەۋىيىدىكى ئۇستازنىڭ يېتەكچىلىكىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇشىنى، ئۇستازلارنىڭمۇ ھەم مۇمكىنقەدەر باشتىن-ئاخىر تولۇق كۆرۈپ چىقىپ، تەييارلىق قىلىپ ئۆگىتىشىنى سورايمەن. الله تائالادىن ئوقۇرمەن قېرىنداشلىرىمىزغا ۋە ماڭا ھىدايەت، رەھمەت ۋە مەغپىرەت تىلەيمەن.

ئۇلۇغ الله ھەممىمىزنىڭ دىن ئۈچۈن قىلغان بارلىق خىزمەتلىرىمىزنى قوبۇل قىلسۇن، گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلسۇن، ساپ ئەقىدە ۋە ساغلام ئىمان ئاتا قىلسۇن، ھەق يولدىكى نىجات تاپقان جامائەت بىلەن بىللە ياشاشقا ھەمدە دۇنيادىن ساغلام ئەقىدە، سۈزۈك ئىمان بىلەن كېتىشكە نېسىپ قىلسۇن، ئامىن!

﴿رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾

«پەرۋەردىگارىمىز! بىزنىڭ (خىزمىتىمىزنى) قوبۇل قىلغىن، سەن ھەقىقەتەن (دۇئايىمىزنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىسەن، (نىيىتىمىزنى) بىلىپ تۇرغۇچىسەن».

المقدمة

إن الحمد اللە، نحمده ونستعينه، ونعوذ بااللە من شرور أنفسنا، وسيئات أعمالنا، من يهده اللە فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد ألا إله إلا اللە وحده لاشريك له، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله.

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ﴾

﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا﴾

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا ۞ يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا۞﴾

مۇقەددىمە

شۈبھىسىزكى، بارلىق ھەمدۇ-سانالار الله‏‏ قا خاستۇر! ئۇ زاتنى مەدھىيىلەيمىز ۋە ئۇنىڭدىن مەغپىرەت تىلەيمىز، نەپسىمىزنىڭ شەررىدىن ۋە ئەمەللىرىمىزنىڭ يامانلىقىدىن الله‏‏ قا سېغىنىپ پاناھ تىلەيمىز. الله‏‏ ھىدايەت قىلغان كىشىنى ھېچكىم ئازدۇرالمايدۇ ۋە الله‏‏ ئازدۇرغان كىشىنى ھېچكىم ھىدايەت قىلالمايدۇ. گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، بىر اللە تىن باشقا ھېچ ھەق ئىلاھ يوقتۇر، ئۇ يەككە-يېگانىدۇر، ئۇنىڭ ھېچ شېرىكى يوقتۇر. يەنە گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، مۇھەممەد ﷺ اللە نىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسىدۇر.

«ئى مۇئمىنلەر! الله قا لايىق رەۋىشتە تەقۋادارلىق قىلىڭلار، پەقەت مۇسۇلمانلىق ھالىتىڭلار بىلەنلا ۋاپات بولۇڭلار».[1]

«ئى ئىنسانلار! سىلەرنى بىر ئىنساندىن (يەنى ئادەم ئەلەيھىسسالامدىن) ياراتقان، شۇ ئىنساندىن (يەنى ئۆز جىنسىدىن) ئۇنىڭ جۈپتىنى (يەنى ھەۋۋانى) ياراتقان ۋە ئۇلاردىن (يەنى ئادەم بىلەن ھەۋۋادىن) نۇرغۇن ئەر-ئاياللارنى ياراتقان پەرۋەردىگارىڭلاردىن قورقۇڭلار، بىر-بىرىڭلاردىن نەرسە سورىغاندا نامى بىلەن سورايدىغان الله تىن قورقۇڭلار، سىلە-رەھىمنى ئۈزۈپ قويۇشتىن ساقلىنىڭلار. الله ھەقىقەتەن سىلەرنى (يەنى پۈتۈن ئەھۋالىڭلارنى) كۆزىتىپ تۇرغۇچىدۇر».[2]

«ئى مۇئمىنلەر! الله تىن قورقۇڭلار، توغرا سۆزنى قىلىڭلار [70]. الله سىلەرنىڭ ئەمەللىرىڭلارنى تۈزەيدۇ (يەنى سىلەرنى ياخشى ئەمەللـەرگە مۇۋەپپەق قىلىدۇ)، گۇناھلىرىڭلارنى مەغپىرەت قىلىدۇ، كىمكى الله قا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلسا زور مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولىدۇ [71]».[3]

أما بعد فإن أصدق الحديث كتاب اللە، وخير الهدي هدي محمد ﷺ، وشر الأمور محدثاتها، وكل محدثة بدعة، وكل بدعة ضلالة، وكل ضلالة في النار.

مەقسەتكە كەلسەك، ھەقىقەتەن سۆزلەرنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىكى اللە نىڭ كىتابىدۇر، يولنىڭ ياخشىسى مۇھەممەد ﷺ نىڭ يولىدۇر. ئىشلارنىڭ يامىنى يېڭىدىن پەيدا بولغانلىرىدۇر، ھەرقانداق يېڭىدىن پەيدا بولغان ئىش بىدئەتتۇر، ھەرقانداق بىدئەت ئازغۇنلۇقتۇر، ھەرقانداق ئازغۇنلۇق دوزاختا بولىدۇ.

ثم أما بعد، فهذا شرح موجز لبيان اعتقاد أهل السنة والجماعة على مذهب فقهاء الملة: أبي حنيفة النعمان بن ثابت الكوفي، وأبي يوسف يعقوب بن إبراهيم الأنصاري، وأبي عبداللە محمد بن الحسن الشيباني والذي قرره عنهم الإمام أبوجعفرالطحاوي، وقد أجاد وأفاد رحمه اللە تعالى، وكيف لا، وهو أثبت من نقل عقيدة الأئمة المذكورين، لرسوخ علمه ومكانته في المذهب الحنفي، فهو أثبت من قرر عقيدة هؤلاء الأئمة، إذ إنه ثقة عند الفقهاء والمحدثين، وقد تلقت جماهير الأمة هذا المتن الذي قرره الطحاوي بالقبول، وكثرت شروحاته والتعليقات عليه، فمنهم من وافق السنة، ومنهم من سلك طريقة المتكلمين، ومن أعظم هذه الشروح واغزرها فائدة شرح الإمام ابن أبي العز الأذرعي الحنفي رحمه اللە تعالى، وقد تعقب على الطحاوي في هذه العقيدة ثلاث مسائل:

اللە تائالاغا ھەمدۇ-سانا، پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ﷺ گە دۇرۇت يوللاپ بولغاندىن كېيىن ئاساسلىق مەقسىتىمىزگە كەلسەك، قولىڭىزدىكى بۇ كىتاب ئىمام ئەبۇ ھەنىفە نۇئمان ئىبنى سابىت ئەلكۇفىي[4] ، ئەبۇ يۇسۇف يەئقۇب ئىبنى ئىبراھىم ئەنسارىي ۋە ئەبۇ ئابدۇللا مۇھەممەد ئىبنى ھەسەن شەيبانى[5] قاتارلىق فىقھىشۇناس ئالىملارنىڭ مەزھىبى (تۇتۇپ ماڭغان يولى) بويىچە تۈزۈلگەن ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائەت ئېتىقادىنىڭ بايانىنىڭ ئىخچام شەرھىسىدۇر. بۇ ئەقىدىنى ئىمام ئەبۇ جەئفەر تەھاۋىي (تەبىئى تابىئىنلارنىڭ كاتتىسى، ئىمام شافىئىينىڭ بۇرادىرى بولۇپ، ھىجرىيە 239- يىلى توغۇلۇپ، 321- يىلى ۋاپات بولغان) يۇقىرىدا سۆزلەنگەن ئالىملاردىن تولۇق ۋە پۇختا ئىپادىلەپ، خۇلاسىلەپ بايان قىلغان ئىدى. قانداقمۇ ئۇنداق بولمىسۇن؟ چۈنكى ئىمام تەھاۋىي مەزكۇر ئىماملارنىڭ ئەقىدىسىنى كەڭ تارقاتقانلارنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىكىدۇر. شۇنداقلا، ئىمام تەھاۋىينىڭ ئىلىم سەۋىيىسى پۇختا ۋە ھەنەفىي مەزھىبىدە ئالاھىدە ئورنى بولغانلىقى، فىقھىشۇناس ۋە ھەدىسشۇناس ئالىملارنىڭ نەزىرىدە ئىنتايىن ئىشەنچلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئاشۇ ئىماملارنىڭ ئەقىدىسىنى خۇلاسىلەپ كىتاب يازغانلارنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىكىدۇر. ئۈممەتنىڭ كۆپچىلىكى ئىمام تەھاۋىينىڭ خۇلاسىلەپ يازغان تېكىستىنى قوبۇل قىلدى (ئىسلامنىڭ ساپ ئەقىدىسىگە مۇۋاپىق دەپ قارىدى). بۇ تېكىستكە نۇرغۇنلىغان شەرھىلەر ۋە ئىزاھاتلار يېزىلدى. ئۇلاردىن سۈننەتكە مۇۋاپىق شەرھلىگەنلەرمۇ، شەرھىلەش جەريانىدا پەلسەپىچىلەر (ئەھلى كالام، سۆزمەنلەر)نىڭ يولىغا چىقىپ كەتكەنلەرمۇ بار. مۇشۇ شەرھىلەرنىڭ ئەڭ كاتتىسى ۋە ئەڭ پايدىلىقى ئىمام ئىبنى ئەبۇ ئىز ئەزرەئى ھەنەفىي رەھىمەھۇللاھنىڭ شەرھىسىدۇر. ئۇ ئىمام تەھاۋىيغا مۇشۇ ئەقىدىدىكى ئۈچ مەسىلىدە ئېتىراز بىلدۈردى.

الاولى: قول الطحاوي «قديم بلا ابتداء» فهذه من محدثات أهل الكلام، ولا يسمى اللە تعالى إلا بما سمى به نفسه، أو سماه به رسوله ﷺ.

بىرىنچى، ئىمام تەھاۋىينىڭ: «اللە نىڭ باشلىنىشى يوق ئەزەلىي زاتتۇر» دېگەن سۆزىدۇر. بۇ سۆزى پەلسەپىچىلەرنىڭ بىدئەتلىرىدىن بولۇپ، اللە تائالا پەقەت ئۆزى ئاتىغان ئىسىملار بىلەنلا ياكى اللە تائالانىڭ ئەلچىسى ﷺ ئاتىغان ئىسىملار بىلەنلا ئاتىلىدۇ.

الثانية: قوله «تعالى عن الحدود والغايات والأركان والأعضاء والأدوات» وهذه ألفاظ لم ترد في الشرع لا نفيًا ولا إثباتًا، بل هي من محدثات المتكلمين، والأولى التقيد بالألفاظ الشرعية.

ئىككىنچى، ئىمام تەھاۋىينىڭ «اللە تائالا چەك-چېگرالار، ئاخىرقى نۇقتىلار، تايانچلار، (مەخلۇقاتلارنىڭ بەدىنىگە ئوخشاش) ئەزالار، ئەسۋابلاردىن پاك ۋە ئۈستۈندۇر» دېگەن سۆزىدۇر. شەرىئەت (قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس شەرىف)تە بۇ سۆزلەر ئىنكار قىلىنىپ ياكى ئىسپاتلىنىپ كەلمىگەن بەلكى ئۇ سۆزلەر پەلسەپىچىلەرنىڭ بىدئەتلىرىدىندۇر. اللە تائالانى سۈپەتلەشتە شەرىئەتنىڭ سۆزلىرى بىلەنلا چەكلىنىش بەك مۇھىمدۇر.

الثالثة: تقريره «أن الايمان إقرار باللسان وتصديق بالجنان»، فأخرج بذلك الأعمال من اسم الإيمان، وهذا خلاف ما عليه جماهير السلف من المذاهب المختلفة.

ئۈچىنچى، ئىمام تەھاۋىينىڭ: «ئىمان — تىل بىلەن ئىقرار قىلىش ۋە قەلب بىلەن تەستىقلاشتۇر» دېگەن بايانىدۇر. ئىمام تەھاۋىي بۇ بايانىدا ئەمەللـەرنى ئىمان ئاتالغۇسىنىڭ ئىچىدىن چىقىرىۋەتكەن. بۇ بايان ھەرقايسى مەزھەبلەردىن بولغان سەلەف ئالىملارنىڭ كۆپچىلىكى بىرلىككە كەلگەن ئىمان ئاتالغۇسىغا خىلاپتۇر.

فرحم اللە الإمامين: الطحاوي وابن أبي العز وسائر الأئمة أجمعين، على خدمتهم للسنة ولعقيدة أهل السنة والجماعة.

سۈننەتكە ۋە ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائەت ئەقىدىسىگە خىزمەت قىلغان ئىمام تەھاۋىي، ئىبنى ئەبۇ ئىز ۋە باشقا بارلىق ئىماملارغا اللە رەھمەت قىلسۇن.

وقد أحببت أن أشرح هذه العقيدة، شرحًا موجزًا، يناسب المبتدئين من طلبة العلم، وينفع العامة. واللە أسألە أن ينفع بهذا الكتاب المسلمين وأن يثقل لي به الموازين.

مەن بۇ ئەقىدىنى تالىپلاردىن يېڭى ئوقۇش باشلىغانلارغا مۇناسىپ كېلىدىغان ۋە ئومۇمىي مۇسۇلمانلارغا پايدا يەتكۈزىدىغان قىلىپ، ئىخچام شەرھىلەشنى ياخشى كۆردۈم. اللە تىن بۇ كىتاب بىلەن مۇسۇلمانلارغا مەنپەئەت بېرىشىنى ۋە مېنىڭ تارازىلىرىمنى ئېغىر قىلىپ بېرىشىنى سورايمەن.