بەرىكەتلىك، پاك، چەكسىز ۋە گۈزەل رەۋىشتىكى بارلىق مەدھىيىلەر ئالەملەرنىڭ رەببى ﷲقا خاستۇر. يەككە-يېگانە، شېرىكسىز ﷲتىن باشقا ھېچبىر ھەق ئىلاھنىڭ يوقلۇقىغا ۋە مۇھەممەد ﷺ نىڭ ﷲنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسى ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بىرىمەن.

ھەر تۈرلۈك پىتنە-پاسات، شەك-شۈبھە ۋە نەپسى-شەھۋەتلەر كۆپىيىپ كەتكەن بۇ زاماندا مۇسۇلمان كىشى رەببىگە بولغان باغلىنىشنى كۈچەيتىش، رەببىگە كۆپ دۇئا قىلىش، رەببىگە يېقىنلاشتۇرىدىغان بارچە سەۋەبلەرنى تۇتۇش ۋە رەببىگە باغلىنىشتىن توسىدىغان بارچە يول ۋە ئامىللاردىن يىراق تۇرۇشقا تولىمۇ ئېھتىياجلىق بولىدۇ.

مەزكۇر ئېھتىياج مېنىڭ ئۆتمۈش ۋە يېقىنقى زاماندىكى ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ بەزى سۆزلىرىدىن تاللىۋالغان ئىمانىي تەربىيە دەرسلىكىنى يېزىپ چىقىشىمغا تۈرتكە بولدى. مېنىڭ بۇ كىتابتىكى ھەسسەم پەقەت توپلاش، يىغىنچاقلاش ۋە رەتلەشتىنلا ئىبارەت بولدى. بۇنداق قىلىشىم رەببى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلغان كىشىلەرنىڭ، ئالەملەرنىڭ رەببى تەرەپكە مېڭىۋاتقان ئابىدلارنىڭ مەرتىۋىلىرىگە يىتىۋېلىشىنى ئاسانلاشتۇرۇپ بىرىش ئىدى.

بۇ كىتابنى كۈندىلىك دەرس شەكلىدە يېزىپ چىقىپ، كۆپىنچە سۆزلەرنى ئىبنى رەجەب (رەھىمەھۇللاھ) نىڭ سۆزلىرىدىن تاللاپ ئالدىم. بۇ كىتابتىن ئىمام مەسجىدتە، دەۋەتچى دەۋەت سورۇنلىرىدا، ئوقۇتقۇچى مەدرىستە ۋە ئاتا-ئانا ئۆز ئائىلىسىدە مەنپەئەتلىنىشكە قادىر بولالايدۇ.

ﷲ توغرا يولغا مۇۋەپپەق قىلغۇچى ۋە توغرا يولغا يېتەكلىگۈچىدۇر.

وآخر دعوانا أن الحمد للَّه رب العالمين

خالىد ئىبنى ئابدۇراھمان ھۇسەينان

ھىجرىيە 1430- يىلى زۇلھەججىنىڭ 19- كۈنى

-1 دەرس

ياراتقۇچى بىلەن بولغان ئەدەب قانداق بولىدۇ؟

شەيخ ئىبنى ئۇسەيمىن (رەھىمەھۇللاھ) مۇنداق دېگەن: [ﷲقا بولغان مۇئامىلىدىكى ئەدەب-ئەخلاق ئۈچ ئىشقا يىغىنچاقلىنىدۇ:

1. ﷲ تائالانىڭ سۆزلىرىنى تەستىقلاپ قوبۇل قىلىش

ﷲ تائالانىڭ سۆزلىرى ﷲنىڭ ئىلىمىدىن كەلگەنلىكى ئۈچۈن، ﷲ ۋە رەسۇلىنىڭ سۆزلىرىنى تەستىقلاشتا ئىنساننىڭ كۆڭلىگە شەك-شۈبھە كېلىپ قالماسلىقى كېرەك. ﷲ تائالا ئۆزى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: ﴿وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا﴾ «ﷲتىنمۇ توغرا سۆزلۈك كىم بار؟ (يەنى سۆزىدە، ۋەدىسىدە ﷲتىنمۇ سادىق ھېچكىم يوق)»[1].

مەسىلەن، قىيامەت كۈنى ھەققىدىكى بايانلارنى تەستىقلاش. پەيغەمبەر ﷺ قىيامەت كۈنى قۇياشنىڭ خالايىقلارغا بىر مىل مىقدارى يېقىنلىشىدىغانلىقىنى بايان قىلغان. بۇ يەردىكى «مىل» كۆزگە سۈرمە تارتىدىغان تاياقچىغا قارىتىلغان بولسۇن ياكى مۇساپە مىلىغا قارىتىلغان بولسۇن، بۇ ـــ ئىنسانلار بىلەن قۇياشنىڭ ئارىلىقىنىڭ ئىنتايىن يېقىن بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئىنسانىيەت ئۇنىڭ ھارارىتىدە كۆيۈپ كەتمەيدۇ. ھالبۇكى، قۇياش بۇ دۇنياغا بىر سانتېمىتىر يېقىنلاشقان بولسا دۇنيانى كۆيدۈرۈۋەتكەن بولاتتى. ئەمما بەزىلەر: «قىيامەت كۈنى قۇياش ئىنسانلارغا ئۇ دەرىجىدە يېقىنلاشسا كىشىلەر قانداقمۇ ھايات قالسۇن؟» دەپ ئويلاپ قېلىشى مۇمكىن. پەيغەمبەر ﷺ نىڭ بۇ خەۋىرىگە قارىتا مۇئمىن كىشىنىڭ رەببى ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە بولغان ئەدەب-ئەخلاقى قانداق بولىدۇ؟ بۇنداق خەۋەرلەرگە بولغان ئەدەب-ئەخلاقىمىز شۇكى، ئۇنى تەستىقلاپ قوبۇل قىلىشىمىز ۋە قەلبلىرىمىزدە سىقىلىش، ئىككىلىنىش، شەك-شۈبھە بولماسلىقى ۋە پەيغەمبەر ﷺ نىڭ بەرگەن خەۋەرلىرىنى ھەق دەپ بىلىشىمىزدۇر. پەرق چوڭ بولغاچقا ئاخىرەتنىڭ ئەھۋاللىرىنى دۇنيانىڭ ئەھۋاللىرىغا ئوخشىتىش مۇمكىن ئەمەس.

مۇئمىن كىشى مۇشۇنداق تونۇشتا بولغاندا يۇقىرىقىدەك خەۋەرلەرنى قەلبى خاتىرجەم ھالدا خۇشال-خۇراملىق بىلەن قوبۇل قىلىدۇ. رەببى ۋە پەيغەمبىرىگە بولغان ئەدەب-ئەخلاقى ياخشى بولىدۇ ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرىنى توغرىلايدۇ چۈنكى سۆز ۋە ئەمەللەرنىڭ ﷲ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلىنىڭ كۆرسەتمىلىرى بويىچە توغرا بولۇشى ــــ مۇئمىننىڭ ئەمىلىنىڭ ئىسلاھ بولۇشى ۋە گۇناھىنىڭ مەغپىرەت قىلىنىشىغا سەۋەب بولىدۇ. ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: ﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا۞ يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا۞﴾ «ئى مۇئمىنلەر! ﷲتىن قورقۇڭلار، توغرا سۆزنى قىلىڭلار [70]. ﷲ سىلەرنىڭ ئەمەللىرىڭلارنى تۈزەيدۇ (يەنى سىلەرنى ياخشى ئەمەللـەرگە مۇۋەپپەق قىلىدۇ)، گۇناھلىرىڭلارنى مەغپىرەت قىلىدۇ، كىمكى ﷲقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلسا زور مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولىدۇ [71]»[2].

2. ﷲنىڭ ئەھكاملىرىنى ئىجرا قىلىش ۋە تەتبىقلاش نىيىتىدە قوبۇل قىلىش

شۈبھىسىزكى، ﷲ ۋە ئۇنىڭ ئەھكاملىرىغا مۇئامىلە قىلىشتىكى ئەدەب-ئەخلاق ــــ ئىنساننىڭ ئۇنى قوبۇل قىلىش، ئىجرا قىلىش ۋە تەتبىقلاش نىيىتىدە ئۆگىنىشىدۇر. ﷲنىڭ ھۆكۈملىرىدىن ھەرقانداق بىر ھۆكۈمنى ئىنكار قىلىش ياكى ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىشتىن ئۆزىنى چوڭ تۇتۇش ۋە ياكى ئەمەل قىلىشقا سەل قاراش ئارقىلىق رەت قىلىش ـــ ﷲقا ئەدەب-ئەخلاقلىق بولۇشقا قارىمۇ قارشى كېلىدىغان يامان ئەخلاقتۇر.

بۇنىڭغا مىسال: شۈبھىسىزكى، ناماز مۇناپىقلارغا ئېغىر كېلىدۇ. پەيغەمبەر ﷺ مۇنداق دېگەن: «أثقل الصلاة على المنافقين صلاة العشاء وصلاة الفجر» «مۇناپىقلارغا ئەڭ ئېغىر كېلىدىغان ناماز ـــ خۇپتەن ۋە بامدات نامىزىدۇر»[3]. لېكىن ناماز ـــ مۇئمىن كىشى ئۈچۈن كۆز خۇرسەنلىكى ۋە قەلب راھىتىدۇر. دېمەك، نامازغا نىسبەتەن ﷲقا بولغان ئەدەب-ئەخلاقنىڭ ياخشى بولۇشى ـــ سىزنىڭ قەلبىڭىز خۇشال ۋە كۆزىڭىز خۇرسەن ھالدا نامازنى ئادا قىلىشىڭىزدۇر.

يەنە بىر مىسال: يەپ-ئىچىش ۋە جىمادىن ئىبارەت ئادەتلەنگەن بىر نەچچە تۈرلۈك ئىشلارنى روزا تۇتۇش سەۋەبلىك قىلالماسلىق ئىنسانغا ئېغىر كەلگەن تەقدىردىمۇ لېكىن مۇئمىن كىشى بۇنداق تەكلىپلەرنى خۇشال-خۇراملىق ۋە قەلبى خاتىرجەملىك بىلەن قوبۇل قىلىدۇ. بۇنداق قىلىش رەببىگە بولغان گۈزەل ئەخلاق بولغاچقا، سىز مۇئمىننىڭ ئۇزۇن تومۇز ئىسسىق كۈنلەردىمۇ خۇشال-خۇراملىق بىلەن روزا تۇتۇۋاتقانلىقىنى ئۇچرىتىسىز. ئەمما، مۇشۇنىڭغا ئوخشىغان باشقا ئىبادەتلەرنى بىئاراملىق ۋە ياقتۇرماسلىق بىلەن قوبۇل قىلىش بولسا ﷲقا بولغان ناچار ئەخلاقتۇر. بۇنداق كىشىلەر باشقىلارنىڭ بىلىپ قېلىشىدىن ئەنسىرىمىسە روزىمۇ تۇتمايدۇ.

3. ﷲنىڭ قازا-قەدەرلىرىنى سەۋر ۋە رازىمەنلىك بىلەن قوبۇل قىلىش

چۈنكى، ﷲنىڭ تەقدىرلىرىنىڭ بەزىسى ئىنساننىڭ نەپسىگە ياقسا، يەنە بەزىسى ياقمايدۇ. مەسىلەن، كېسەل، كەمبەغەللىك ۋە مۇسىبەتلەرنىڭ ھەممىسى ئىنساننىڭ نەپسىگە ياقمايدۇ.

ﷲنىڭ تەقدىرلىرىگە نىسبەتەن ﷲقا بولغان ئەدەبنىڭ ياخشى بولۇشى ـــ ﷲ تائالا بىكىتكەن تەقدىرگە رازى بولۇشىڭىز، قەلبىڭىزنىڭ خاتىرجەم بولۇشى ھەمدە ﷲ تائالا سىزگە تەقدىر قىلغان ئىشنىڭ شۈكۈر قىلىشىڭىزغا لايىق بولىدىغان ھېكمەتنىڭ سەۋەبىدىن بولغانلىقىنى بىلىشىڭىزدۇر، مۇشۇنداق بولغاندا ئىنسان رازى بولىدۇ، تەسلىم بولىدۇ ۋە قەلبى خاتىرجەم بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن مۇسىبەت يەتكەن ۋاقىتتا «إنا للَّه وإنا إليه راجعون» (بىز ئەلۋەتتە ﷲنىڭ ئىگىدارچىلىقىدىمىز، چوقۇم ﷲنىڭ دەرگاھىغا قايتىمىز) دەپ سەۋر قىلغۇچىلارنى ﷲ تائالا ماختاپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ﴾ «(بېشىغا كەلگەن مۇسىبەت، زىيان-زەخمەتلەرگە) سەۋر قىلغۇچىلارغا (جەننەت بىلەن) خۇشخەۋەر بەرگىن»[4].

دېمەك، يۇقىرىقى ئۈچ تۈرلۈك ئىش ﷲ تائالاغا گۈزەل ئەخلاقلىق بولۇشنىڭ ئاساسىدۇر].

※ ※ ※

2- دەرس

مۇسۇلمانلار بىلەن بولغان گۈزەل ئەخلاق قانداق بولىدۇ؟

ھەسەن بەسرى (رەھىمەھۇللاھ) مۇسۇلمانلار بىلەن بولغان گۈزەل ئەخلاقنى تونۇشتۇرۇپ، ئۇنى تۆۋەندىكىدەك ئۈچ تۈرلۈك بولىدۇ دەپ قارىغان:

ئەزىيەت بەرمەسلىك؛
سېخىيلىق قىلىش؛
خۇشچىراي بولۇش.

ئەزىيەت بەرمەسلىك

بۇ ـــ ئىنساننىڭ باشقىلارنىڭ جېنى، مال-مۈلكى ۋە يۈز-ئابرۇيىغا مۇناسىۋەتلىك ئىشلاردا ئەزىيەت بىرىشتىن ئۆزىنى ساقلىشى بولۇپ، ئەزىيەت بىرىشتىن ئۆزىنى ساقلىمىغان كىشى كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئەخلاقسىز دەپ قارىلىدۇ. بۇ توغرىسىدا پەيغەمبەر ﷺ ساھابىلەر ئەڭ كۆپ يىغىلغان سورۇندا مۇنداق دېگەن: «إن دماءكم وأموالكم وأعراضكم عليكم حرام كحرمة يومكم هذا، في شهركم هذا، في بلدكم هذا» «بىر-بىرىڭلارنىڭ جېنىغا، مېلىغا ۋە يۈز-ئابرۇيىغا تېگىش سىلەرگە خۇددى بۇ كۈن، بۇ ئاي ۋە بۇ جاينىڭ ھۆرمىتىنى ساقلىماسلىق ھارام قىلىنغاندەكلا ھارامدۇر»[5].

مەسىلەن، ئەگەر ئىنسان باشقىلارغا خىيانەت، غەيۋەت، يالغانچىلىق، تىللاش، مەسخىرە قىلىش، چېقىمچىلىق ياكى ئۇرۇشۇش قاتارلىق ئىشلار بىلەن ئەزىيەت بەرگەن بولسا، بۇنداق ئىشلار ناچار ئەخلاق دەپ قارىلىدۇ.

سېخىيلىق قىلىش

بۇ ـــ بەزى كىشىلەرنىڭ ئويلىغىنىدەك پەقەت مالنى چىقىم قىلىشلا بولماستىن بەلكى جېنى، يۈز-ئابرۇيى ۋە مېلى قاتارلىق نەرسىلىرىنى ئايىماسلىق دېگەنلىكتۇر.

بىزنىڭ قارىشىمىزدا، ئەخلاقلىق كىشى دېگەن ـــ ئىلىمنى ۋە مېلىنى سەرپ قىلىپ، كۈچى يەتكەن ئىشلارغا ياردەملىشىپ، كىشىلەرنىڭ ئېھتىياجىنى قامداپ بىرىۋاتقان كىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ھەقتە پەيغەمبەر ﷺ مۇنداق دېگەن: «اتق اللَّه حيثما كنت ، وأتبع السيئة الحسنة تمحها وخالق الناس بخلق حسن» «قەيەردە بولۇشىڭدىن قەتئىينەزەر، ﷲتائالاغا تەقۋادارلىق قىلغىن! بىرەر يامان ئىش قىلىپ سالساڭ، ئۇنىڭغا بىرەر ياخشىلىقنى ئەگەشتۈرگىن، ئۇ ياخشىلىق يامانلىقنى ئۆچۈرىدۇ. كىشىلەرگە چىرايلىق مۇئامىلىدە بولغىن»[6].

بۇنداق دېگەنلىك ــــ سەن زۇلۇمغا ئۇچرىغان ياكى باشقىلار ساڭا يامانلىق قىلغاندا كەچۈرۈۋەتكىن ۋە كەڭ قورساق بولغىن دېگەنلىكتۇر. ﷲ تائالا باشقىلارنى كەچۈرۈۋەتكەن كىشىلەرنى ماختاپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ۞﴾ «تەقۋادارلار ـــ كەڭچىلىكتىمۇ، قىسىنچىلىقتىمۇ ﷲ يولىدا (پۇل-مال) سەرپ قىلىدىغانلار، (ئۆچ ئېلىشقا قادىر تۇرۇقلۇق) ئاچچىقىنى يۇتىدىغانلار، (يامانلىق قىلغان ياكى بوزەك قىلغان) كىشىلەرنى كەچۈرىدىغانلاردۇر. ﷲ ياخشىلىق قىلغۇچىلارنى دوست تۇتىدۇ»[7].

خۇشچىراي بولۇش

بۇ ـــ يۈزى يورۇق، چىرايىدىن تەبەسسۇم جىلۋىلىنىپ تۇرۇش دېگەنلىكتۇر. پەيغەمبەر ﷺ مۇنداق دېگەن: «لا تحقرن من المعروف شيئا ولو أن تلقى أخاك بوجه طليق» «ھەتتا قېرىندىشىڭغا ئوچۇق چىراي بىلەن ئۇچرىشىشتەك كىچىككىنە بىر ئەمەلنىمۇ ھەرگىز تۆۋەن سانىمىغىن»[8].

خۇشچىراي بولۇش ئۇچراشقان كىشىنى خۇشال قىلىدۇ، ئۆزئارا مېھرى-مۇھەببەتنى كۈچەيتىدۇ ۋە قەلبكە راھەت بېغىشلايدۇ. خۇششچىراي بولسىڭىز مانا بۇلارنى ھېس قىلالايسىز. ئەمما مۇزچىراي بولسىڭىز كىشىلەر سىزدىن قاچىدۇ، سىز بىلەن بىرگە ئولتۇرۇش ۋە پاراڭلىشىشتىن راھەت ئالالمايدۇ، ھەتتا بەزىدە تېخى روھىي كېسەل بولۇپ قېلىشىڭىز مۇمكىن. شۇڭلاشقا قەلبى خۇشال، يۈزى يورۇق بولۇش روھىي كېسەلنى داۋالاشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك دورىسى بولۇپ، دوختۇرلار بۇنداق كېسەلگە گېرىپتار بولغان كىشىگە نېرۋىسىنى قوزغايدىغان ۋە ئاچچىقىنى كەلتۈرىدىغان ئىشلاردىن يىراق بولۇشنى تەۋسىيە قىلىدۇ.

دېمەك، ئىنسانلارغا گۈزەل ئەخلاقلىق بولۇش يۇقىرىقى ئۈچ ئاساستىن چەتنەپ كېتەلمەيدۇ.

قاتتىق ئېھتىيات قىلىڭكى، ھەق ئۆز ئەسلىدىن يۆتكىلىپ كەتمىسۇن. يەنى، ئايالىغا گۈزەل ئەخلاقلىق بولماي تۇرۇپ باشقىلارغا ئەخلاقنى ياخشى قىلىدىغان كىشىلەرگە قاتتىق ئەپسۇسلىنىمەن. نېمە ئۈچۈن يىراق كىشىلەرگە گۈزەل ئەخلاقلىق بولۇپ ئەڭ يېقىنىغا ناچار ئەخلاقلىق بولىدۇ؟ ھالبۇكى، سۆھبەت ۋە تۇرمۇشنى ياخشى قىلىشقا ئەڭ ھەقلىق كىشىلەر ـــ يېقىن كىشىلىرىدۇر. بۇنداق قىلىش ـــ خاتالىق ۋە ھەقنى ئەسلىدىن يۆتكىۋەتكەنلىكتۇر. پەيغەمبەر ﷺ بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: «خيركم خيركم لأهله، وأنا خيركم لأهلي» «سىلەرنىڭ ياخشىلىرىڭلار خوتۇن-بالىلىرىغا ياخشى مۇئامىلە قىلغانلاردۇر، مەن خوتۇن-بالىلىرىمغا سىلەرگە قارىغاندا ئەڭ ياخشى مۇئامىلە قىلىمەن»[9].

※ ※ ※

3- دەرس

يامان ئەخلاقنىڭ كۆرۈنۈشلىرى

يامان ئەخلاقنىڭ بەزى كۆرۈنۈشلىرى
قوپاللىق ۋە توڭلۇق

قوپال، توڭ، سۆزلىسىلا سۆزىنىڭ ئىچىگە رەزىللىك، قاتتىقلىق، بىمەنە سۆزلەر قىستۇرۇلغان، سەت تاۋۇشلار بىلەن سۆزلەيدىغان بەزى كىشىلەرنى كۆرىسىز.

چىرايى تۇتۇق ۋە قاپىقى تۈرۈلگەن

مۇزچىراي، يۈزىدە تەبەسسۇم ۋە خۇشخۇيلۇقنىڭ ئىزناسى كۆرۈنمەيدىغان غورا قاپاق كىشىلەرنى ئۇچرىتىسىز.

تېز ئاچچىقلىنىش

بۇنداق قىلىش شەرىئەتتىمۇ، ئەقلىي جەھەتتىنمۇ سۆكىلىدىغان قىلىق بولۇپ، ئاقىۋىتى تېخىمۇ يامان ئىشلارغا سەۋەب بولۇپ قالىدۇ.

ئەيىبلەش ۋە ئاچچىقلاشتا چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىش

بۇنداق سۈپەتلەر قولىدا ھوقۇق-مەنسەپ بولغان كىشىلەردە كۆپرەك كۆرۈلۈپ قېلىشى مۇمكىن.

باشقىلارنى مەسخىرە قىلىش

باشقىلارنىڭ كەمبەغەللىكى، ياكى بىلىمسىزلىكى، ياكى كىيىملىرىنىڭ رەتسىزلىكى ۋە ياكى يارىتىلىش شەكلىنىڭ كۆرۈمسىز بولغانلىقى دېگەندەك سەۋەبلەر بىلەن باشقىلارنى كۆزگە ئىلماسلىق.

يامان لەقەملەر بىلەن چاقىرىش

ﷲ بىزنى بۇنىڭدىن توسۇپ ۋە ئۇنى تاشلاشقا بۇيرۇپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ﴾ «بىر-بىرىڭلارنى ئەيىبلىمەڭلار، بىر-بىرىڭلارنى يامان لەقەم بىلەن چاقىرماڭلار، ئىماندىن كېيىن پىسقى بىلەن ئاتاش (يەنى مۇئمىننى پاسىق) دەپ ئاتاش نېمىدېگەن يامان!»[10]. ﷲنىڭ شۇنداق توسقانلىقىغا قارىماستىن كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ يامان لەقەملەر بىلەن تونۇلۇۋاتقانلىقىنى ئۇچرىتىۋاتىمىز. بۇ لەقەملەر ـــ ئارىدىكى ئاداۋەتنى قوزغايدۇ ۋە ئۆچمەنلىككە سەۋەب بولىدۇ.

تەكەببۇرلۇق قىلىش

تەكەببۇر كىشى ـــ ئۆزىنى باشقىلاردىن چوڭ تۇتىدىغان، باشقىلارنىڭ قەدىر-قىممىتىنى تونۇمايدىغان، بىر كىشىدىن تۆلەم ۋە ئالماشتۇرۇشنى قوبۇل قىلمايدىغان كىشى بولۇپ، بۇنداق سۈپەت شەرىئەتتىمۇ ۋە ئەقلىي جەھەتتىنمۇ ئۆچ كۆرۈلىدىغان سۈپەتتۇر.

غەيۋەت ۋە چېقىمچىلىق قىلىش

بۇ سەۋەبلىك كۆپ كىشىلەرنىڭ دوستلۇقى بۇزۇلىدۇ ۋە مۇناسىۋىتى ئۈزۈلىدۇ. بۇ ئىككى سۈپەت ئالىيجاناپ كىشىلەردە كۆرۈلمەيدۇ، پەقەت پەس ۋە نومۇسسىز كىشىلەردىلا يۈز بىرىدۇ، ئالىيجاناپ كىشىلەر بۇنداق ئىشلاردىن ئۆزىنى يىراق تۇتىدۇ.

※ ※ ※

4- دەرس

ﷲ ئۈچۈن بولمىغان ئەمەل توغرىسىدا

ﷲئۈچۈن بولمىغان ئەمەل بىر نەچچە تۈرلۈك بولۇپ، ئۇلار:

1. پەقەت رىيا مەقسەت قىلىنغان ئەمەل

بۇنداق ئەمەلدە پەقەت دۇنيالىقلا كۆزلەنگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ خۇددى مۇناپىقلارنىڭ ناماز ئوقۇشىغا ئوخشاش باشقىلارغا كۆرسىتىشنىلا مەقسەت قىلغان ئەمەلدۇر. ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: ﴿وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا﴾ «ئۇلار (مۇناپىقلار) ناماز ئۈچۈن تۇرغاندا، خۇش ياقماسلىق بىلەن تۇرىدۇ (ساۋاب ئۈمىد قىلمايدۇ)، (نامازنى) كىشىلەرگە كۆرسىتىش ئۈچۈن ئوقۇيدۇ (يەنى رىياكارلىق قىلىدۇ)، ﷲنى پەقەت ئازغىنا ياد ئېتىدۇ»[11].

شۇنىڭدەك، رىيا قىلىش كاپىرلارنىڭ سۈپىتى بولۇپ، ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ﴾ «يۇرتلىرىدىن چوڭچىلىق ۋە رىيا بىلەن چىققان كىشىلەر (يەنى قۇرەيش مۇشرىكلىرى) گە ئوخشاش بولماڭلار، ئۇلار (كىشىلەرنى) ﷲنىڭ يولىدىن توسىدۇ»[12].

مانا بۇ سېپى ئۆزىدىن رىياكارلىقتۇر. مۇئمىن كىشى ناماز ۋە روزا تۇتۇشتا رىياكارلىق قىلمىسىمۇ ئەمما زاكات، ھەج دېگەندەك كىشىلەر كۆرىدىغان ئەمەللەردە ياكى مەنپەئىتى يىتىدىغان ئىشلاردا رىيا قىلىپ قېلىشى مۇمكىن چۈنكى بۇنداق ئەمەللەرنى ئىخلاس بىلەن قىلىش ناھايىتى قىيىندۇر. بۇنداق قىلىشنىڭ ئەمەللەرنى بىكار قىلىپ ﷲنىڭ ئازابىغا دۇچار قىلىدىغانلىقىغا مۇسۇلمان كىشى شەك قىلمايدۇ.

2. ﷲ ئۈچۈن بولغان ھەمدە ئۇنىڭغا رىيامۇ ئارىلىشىپ قالىدىغان ئەمەل

بۇ تۈردىكى ئەمەلنىڭمۇ بىكار بولۇپ كېتىدىغانلىقىغا تۆۋەندىكى سەھىھ ھەدىس دەلىل بولىدۇ.