ئى ئىنسانلار! ئاللاھ تەرەپتىن نازىل قىلىنغان كىتابقا ئەگىشىڭلار! ئاللاھنى قويۇپ، يەنە باشقا باشپاناھىڭلارغا ئەگەشمەڭلار.﴿4﴾ سىلەر ۋەز – نەسىھەتنى ئاز قوبۇل قىلىسىلەر. بىز قانچىلىغان شەھەر (ئاھالىلەر)نى ھالاك قىلدۇق. بىزنىڭ ئازابىمىز ئۇلارغا كېچىسى ياكى چۈشلۈكى ئۇخلاۋاتقان چاغلىرىدا كەلدى. بىزنىڭ ئازابىمىز كەلگەن چاغدا ئۇلارنىڭ چەككەن پەريادى: «بىز ھەقىقەتەن زالىم ئىدۇق»﴿5﴾ دېيىشتىنلا ئىبارەت بولدى.﴿3–5﴾

شەرھ

﴿3﴾ بۇ يەردە بۇ سۈرىنىڭ ئەسلى مەقسىتىنىڭ كىشىلەرنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋىتىنى قوبۇل قىلماسلىقنىڭ يامان ئاقىۋىتىدىن قورقۇتۇپ، غاپىللارنى چۆچۈتۈش ۋە ئاگاھلاندۇرۇش ئىكەنلىكى بايان قىلىنغان. «مۆمىنلەرنى ئەسكەرتىش ياكى قايتا ئەسلىتىش» بولسا مۇشرىكلارنى ئاگاھلاندۇرۇش جەريانىدا مۇسۇلمانلارغا ئۆزلۈكىدىن قولغا كېلىدىغان مەنپەئەتلەرنىڭ بىرى. ﴿4﴾ بۇ دەل سۈرىنىڭ ئاساسى تېمىسى ھېسابلىنىدۇ، بۇ يەردە قىلىنىۋاتقان دەۋەت، ئىنسانلارنىڭ دۇنيادا ھايات كەچۈرۈشىگە مۇھىم بولغان بەلگىلىمە، كۆرسەتمىلەرنى ھەمدە ئۆز- ئۆزى ۋە كائىناتنىڭ ھەقىقىتى، شۇنداقلا مەۋجۇتلۇقىنىڭ تۈپكى مەقسىتىنى تونۇپ يېتىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بىلىملەرنى، ئەخلاق، پەن – مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي جەمئىيەتنى توغرا ئاساسلار بىلەن يۈكسەلدۈرۈشكە كېتەرلىك بولغان قائىدە – پىرىنسىپلارنى تۇرغۇزۇشتا ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھ تائالانى ئۆزىگە رەھبەر قىلىپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئارقىلىق ئەۋەتىلگەن كۆرسەتمىلەرگە ئەگىشىش لازىملىقىنى، ئاللاھنى قويۇپ باشقىلارنىڭ يېتەكچىلىكىگە ئۆزىنى تاپشۇرۇشنىڭ نەتىجىسى دائىم ھالاكەت بىلەن تاماملىنىدىغانلىقى ۋە كەلگۈسىدىكى ھالاكەتتىن باشقا نەتىجە بەرمەيدىغانلىقىنى ئۆزىگە ئاساسى مەزمۇن قىلدى. بۇ يەردە ئىشلىتىلگەن «أَوْلِيَاء» (يەنى باش پاناھ) دېگەن سۆز، ئىنسان ھەرقانداق بىر شەخسنىڭ يېتەكلىشىگە ئۆزىنى تاپشۇرىدىكەن، مەيلى ئۇنى مەدھىيەلەپ كۈيلەرگە قاتسۇن ياكى ئۇنىڭغا لەنەت ياغدۇرسۇن، مەيلى ئۇنىڭ «باش پاناھ» ئىكەنلىكىنى ئېغىزىدا ئېتىراپ قىلسۇن ياكى قىلمىسۇن، قانداقلا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، يېتەكلىگۈچى ئەگەشكۈچىگە نىسبەتەن «أَوْلِيَاء» (يەنى باش پاناھ) بولۇپ ھېسابلىنىدۇ، دېگەننى ئىپادىلەيدۇ. ﴿5﴾ يەنى، سىلەرنىڭ ئىبرەت ئېلىشىڭلار ئۈچۈن ئاللاھنىڭ ھىدايەتلىرىگە خىلاپلىق قىلىپ، ئىنسان ۋە شەيتانلارنىڭ يېتەكلىشىگە ئەگەشكەن، ئاقىۋەتتە ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا بەرداشلىق بېرەلمىگۈدەك دەرىجىدە نىجاسەتكە ئايلىنىپ كەتكەن قەۋملەرنىڭ نۇرغۇنلىغان مىساللىرى تۇرۇپتۇ. ئاخىرى ئاللاھنىڭ ئازابى يوپۇرۇلۇپ كېلىپ، دۇنيانى ئاشۇ نىجاسەتلەردىن پاكلىدى، دېيىلمەكتە. ئايەتنىڭ ئاخىرىدىكى نادامەت ئىپادىلەنگەن ئىبارىلەر مۇنداق ئىككى ئىشنى ئەسكەرتىشنى مەقسەت قىلىدۇ: 1 – ئورنىنى تولدۇرۇۋېلىش ئىمكانىيىتى قولدىن كەتكەندە ھوشىنى يىغىپ، قىلغان خاتالىقلىرىنى ئېتىراپ قىلىش ھېچنېمىگە كار قىلمايدۇ. ئاللاھ تەرەپتىن بېرىلگەن مۆھلەتلەرنى غەپلەت ئىچىدە زايە قىلىپ، ھەققانىيەتنىڭ سادالىرىنى گاس قۇلاقلىرىدا تىڭشاپ، ئاللاھنىڭ ئازابى يېتىپ كەلگەندە ئاندىن ھوشىنى تاپقان مىللەت ياكى شەخستىنمۇ ئارتۇق ھاماقەت يوق. 2 – ئازغۇنلارنىڭ پەيمانىسى توشۇپ، بېرىلگەن مۆھلەت ئاخىرقى چەككە يەتكەندە تۇيۇقسىز ئاللاھنىڭ چاڭگىلىغا چۈشىدۇ-دە، قېچىپ قۇتۇلۇشقا يوچۇق تاپالمايدۇ.

7 - ئايەتتىن 9 - ئايەتكىچە

ئايەتلەرنىڭ تېكىستى

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِم بِعِلْمٍ ۖ وَمَا كُنَّا غَآئِبِينَ ﴿٧﴾

وَٱلْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ ٱلْحَقُّ ۚ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ ﴿٨﴾

وَمَنْ خَفَّتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُم بِمَا كَانُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا يَظْلِمُونَ ﴿٩﴾

تەرجىمىسى

ئاندىن بىز ئۇلارنىڭ سەرگۈزەشتلىرىنى ھەقىقىي بىلىش ئاساسىدا ئۇلارغا ئېيتىپ بېرىمىز، (چۈنكى) بىز بىر يەرگە غايىب بولۇپ كەتمىگەن-دە. بۇ كۈندە بەندىلەرنىڭ ئۆلچىنىدىغانلىقىنى ھەقىقەتتۇر.﴿8﴾ ياخشى ئەمەللىرى ۋەزىنلىك چىققانلىرى نىجات تاپقۇچىلاردۇر. ياخشى ئەمەللىرى يېنىك چىققانلار ئۆز – ئۆزىنى زىيان ئىچىدە كۆرگۈچىلەردۇر.﴿9﴾ چۈنكى ئۇلار ئايەتلىرىمىزگە زالىملارچە مۇئامىلە قىلىشقانلاردۇر. ﴿7–9﴾

شەرھ

﴿8﴾ بۇنىڭ مەنىسى، ئاللاھنىڭ قىيامەت كۈنىدىكى ئادالەت مىزانىدا تارازىدىكى ئېغىرلىق بىلەن ھەققانىيەت ئوخشاشلا بىر ئۇقۇمنى بىلدۈرىدۇ، دېگەنلىك بولىدۇ. قىيامەت كۈنى ھەققانىيەتتىن باشقا ھېچقانداق نەرسىنىڭ ۋەزنى بولمايدۇ. ۋەزنى بولمىغان ھەرقانداق نەرسە ھەققانىيەت ھېسابلانمايدۇ. كىم قانچىلىك ھەققانىيەتكە ئىگە بولسا، شۇنچىلىك ۋەزنى بولىدۇ. ھەرقانداق ئىككىنچى بىر نەرسىگە قىلچىلىكمۇ ئېتىبار بېرىلمەستىن پەقەت ۋەزىنگىلا قاراپ يەكۈن چىقىرىلىدۇ. باتىلنىڭ دۇنيادىكى پۈتۈن ھاياتى مەيلى قانچىلىك ئۇزۇن، قىلغان ئىشلىرى كۆرۈنۈشتە مەيلى قانچىلىك شانلىق بولسىمۇ، ئۇلار ئاللاھنىڭ مىزانىدا ۋەزىنگە ئولتۇرمايدۇ. باتىلپەرەسلەر بۇ مىزانغا چۈشكەندە دۇنيادا ھاياتىنىڭ ئاخىرقى مۇددەتلىرىگىچە قىلغان بارلىق ئەمەللىرىنىڭ كىچىككىنە گىياھتەكمۇ ۋەزنى بولمىغانلىقىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرىدۇ. سۈرە كەھفنىڭ 103 – ۋە 105 – ئايەتلىرىدە «ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلىپ، ئاخىرەتمۇ بولمايدۇ، ھېچكىمگە ھېساب بەرمەيمىز، دېگەن خىيال بىلەن دۇنيالىق ھاياتىدا دۇنيا ئۈچۈنلا ئىش قىلغانلارنىڭ بارلىق ئەمەللىرىگە ئاخىرەتتە ھېچقانداق ۋەزىن بەرمەيمىز» دېيىلگىنىمۇ دەل مۇشۇ نۇقتىنى ئىپادىلەيدۇ. ﴿9﴾ بۇ ئايەتنى مۇنداق چۈشىنىشكە بولىدۇ: ئىنسان ھاياتىنىڭ بارلىق پائالىيەتلىرى ئىجابىي ۋە سەلبىي دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىلىدۇ. ھەققانىيەتنى تونۇش ۋە ئېتىراپ قىلىش، ھەققانىيەتكە ئەگىشىپ، شۇنىڭ ئۈچۈنلا خىزمەت قىلىش ئىجابىي تەرىپى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئاخىرەتتە ۋەزنى ھەم قىممىتى بولىدىغان نەرسىلەر دەل مۇشۇلاردۇر. بۇنىڭ ئەكسىچە ھەققانىيەتكە قارشى تۇرۇش، ھەققانىيەتتىن غاپىل بولۇش، نەپسى خاھىشلىرىغا ياكى ئىنسان ۋە شەيتانلارغا ئەگىشىپ، باتىل يوللاردا مېڭىش سەلبىي تەرىپى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ، ئىنسان ھاياتىنىڭ سەلبىي تەرىپى ئۆزىنىڭ قەدىرسىزلىكى بىلەن ئىجابىي تەرىپىگىمۇ سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇنىڭ قەدىر – قىممىتىنى تۆۋەنلىتىدۇ. ئاخىرەتتە ھەرقانداق كىشىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنالىشى تۇرمۇش پائالىيەتلىرىنىڭ ئىجابىي تەرىپىنىڭ سەلبىي تەرىپىدىن ئۈستۈن تۇرۇشىغا باغلىق ياكى ھېچ بولمىغاندا ئىجابىي تەرەپنىڭ زىياننىڭ ئورنىنى تولۇقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىپمۇ يەنە ئاز – تولا ئېشىپ قېلىشىغا باغلىق. ئەمدى تۇرمۇش پائالىيەتلىرىنىڭ سەلبىي تەرىپى ئىجابىي تەرىپىدىن ئۈستۈن بولغان كىشىگە كەلسەك. ئۇنىڭ ئەھۋالى خۇددى بارلىق تاپقان، تەرگەنلىرىنى زىياننى تۆلەش ۋە تەلەپلەرنى ئىجرا قىلىش بىلەن تۈگەتكەن بولسىمۇ، يەنىلا بەزى قەرزلەر گەدىنىدە قالغان تىجارەتچىگە ئوخشايدۇ.

11 - ئايەتتىن 72 - ئايەتكىچە

ئايەتلەرنىڭ تېكىستى

وَلَقَدْ خَلَقْنَـٰكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَـٰكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَـٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِـَٔادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ ٱلسَّـٰجِدِينَ ﴿١١﴾

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا۠ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِى مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُۥ مِن طِينٍ ﴿١٢﴾

قَالَ فَٱهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَن تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَٱخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ ٱلصَّـٰغِرِينَ ﴿١٣﴾

قَالَ أَنظِرْنِىٓ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ ﴿١٤﴾

قَالَ إِنَّكَ مِنَ ٱلْمُنظَرِينَ ﴿١٥﴾

قَالَ فَبِمَآ أَغْوَيْتَنِى لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَٰطَكَ ٱلْمُسْتَقِيمَ ﴿١٦﴾

ثُمَّ لَـَٔاتِيَنَّهُم مِّنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَـٰنِهِمْ وَعَن شَمَآئِلِهِمْ ۖ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَـٰكِرِينَ ﴿١٧﴾

قَالَ ٱخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ۖ لَّمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكُمْ أَجْمَعِينَ ﴿١٨﴾

وَيَـٰٓـَٔادَمُ ٱسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ ٱلْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَـٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّـٰلِمِينَ ﴿١٩﴾

فَوَسْوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيْطَـٰنُ لِيُبْدِىَ لَهُمَا مَا وُۥرِىَ عَنْهُمَا مِن سَوْءَٰتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَىٰكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَـٰذِهِ ٱلشَّجَرَةِ إِلَّآ أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ ٱلْخَـٰلِدِينَ ﴿٢٠﴾

وَقَاسَمَهُمَآ إِنِّى لَكُمَا لَمِنَ ٱلنَّـٰصِحِينَ ﴿٢١﴾

فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٍ ۚ فَلَمَّا ذَاقَا ٱلشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ ٱلْجَنَّةِ ۖ وَنَادَىٰهُمَا رَبُّهُمَآ أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَن تِلْكُمَا ٱلشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَآ إِنَّ ٱلشَّيْطَـٰنَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُّبِينٌ ﴿٢٢﴾

قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلْخَـٰسِرِينَ ﴿٢٣﴾

قَالَ ٱهْبِطُوا۟ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ وَلَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَـٰعٌ إِلَىٰ حِينٍ ﴿٢٤﴾

قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ ﴿٢٥﴾

يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ قَدْ أَنزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَٰرِى سَوْءَٰتِكُمْ وَرِيشًا ۖ وَلِبَاسُ ٱلتَّقْوَىٰ ذَٰلِكَ خَيْرٌ ۚ ذَٰلِكَ مِنْ ءَايَـٰتِ ٱللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ ﴿٢٦﴾

يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ كَمَآ أَخْرَجَ أَبَوَيْكُم مِّنَ ٱلْجَنَّةِ يَنزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْءَٰتِهِمَآ ۗ إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ ۗ إِنَّا جَعَلْنَا ٱلشَّيَـٰطِينَ أَوْلِيَآءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿٢٧﴾

وَإِذَا فَعَلُوا۟ فَـٰحِشَةً قَالُوا۟ وَجَدْنَا عَلَيْهَآ ءَابَآءَنَا وَٱللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا ۗ قُلْ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِٱلْفَحْشَآءِ ۖ أَتَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿٢٨﴾

قُلْ أَمَرَ رَبِّى بِٱلْقِسْطِ ۖ وَأَقِيمُوا۟ وُجُوهَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَٱدْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ ۚ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ﴿٢٩﴾

فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ ٱلضَّلَـٰلَةُ ۗ إِنَّهُمُ ٱتَّخَذُوا۟ ٱلشَّيَـٰطِينَ أَوْلِيَآءَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ ﴿٣٠﴾

يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ خُذُوا۟ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ وَلَا تُسْرِفُوٓا۟ ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُسْرِفِينَ ﴿٣١﴾

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِىٓ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَـٰتِ مِنَ ٱلرِّزْقِ ۚ قُلْ هِىَ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ ۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلْـَٔايَـٰتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿٣٢﴾

قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّىَ ٱلْفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَٱلْإِثْمَ وَٱلْبَغْىَ بِغَيْرِ ٱلْحَقِّ وَأَن تُشْرِكُوا۟ بِٱللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِۦ سُلْطَـٰنًا وَأَن تَقُولُوا۟ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿٣٣﴾

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً ۖ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ ﴿٣٤﴾

يَـٰبَنِىٓ ءَادَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ ءَايَـٰتِى ۙ فَمَنِ ٱتَّقَىٰ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿٣٥﴾

وَٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا وَٱسْتَكْبَرُوا۟ عَنْهَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ أَصْحَـٰبُ ٱلنَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَـٰلِدُونَ ﴿٣٦﴾

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِـَٔايَـٰتِهِۦٓ ۚ أُو۟لَـٰٓئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُم مِّنَ ٱلْكِتَـٰبِ ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوٓا۟ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ ۖ قَالُوا۟ ضَلُّوا۟ عَنَّا وَشَهِدُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا۟ كَـٰفِرِينَ ﴿٣٧﴾

قَالَ ٱدْخُلُوا۟ فِىٓ أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُم مِّنَ ٱلْجِنِّ وَٱلْإِنسِ فِى ٱلنَّارِ ۖ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا ٱدَّارَكُوا۟ فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَىٰهُمْ لِأُولَىٰهُمْ رَبَّنَا هَـٰٓؤُلَآءِ أَضَلُّونَا فَـَٔاتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِّنَ ٱلنَّارِ ۖ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَـٰكِن لَّا تَعْلَمُونَ ﴿٣٨﴾

وَقَالَتْ أُولَىٰهُمْ لِأُخْرَىٰهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ فَذُوقُوا۟ ٱلْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ ﴿٣٩﴾

إِنَّ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا وَٱسْتَكْبَرُوا۟ عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَٰبُ ٱلسَّمَآءِ وَلَا يَدْخُلُونَ ٱلْجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ ٱلْجَمَلُ فِى سَمِّ ٱلْخِيَاطِ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلْمُجْرِمِينَ ﴿٤٠﴾

لَهُم مِّن جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلظَّـٰلِمِينَ ﴿٤١﴾

وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ أَصْحَـٰبُ ٱلْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَـٰلِدُونَ ﴿٤٢﴾

وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ تَجْرِى مِن تَحْتِهِمُ ٱلْأَنْهَـٰرُ ۖ وَقَالُوا۟ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى هَدَىٰنَا لِهَـٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَآ أَنْ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ ۖ لَقَدْ جَآءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلْحَقِّ ۖ وَنُودُوٓا۟ أَن تِلْكُمُ ٱلْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿٤٣﴾

وَنَادَىٰٓ أَصْحَـٰبُ ٱلْجَنَّةِ أَصْحَـٰبَ ٱلنَّارِ أَن قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ۖ قَالُوا۟ نَعَمْ ۚ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌۢ بَيْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلظَّـٰلِمِينَ ﴿٤٤﴾

ٱلَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُم بِٱلْـَٔاخِرَةِ كَـٰفِرُونَ ﴿٤٥﴾

وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ ۚ وَعَلَى ٱلْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّۢا بِسِيمَىٰهُمْ ۚ وَنَادَوْا۟ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ أَن سَلَـٰمٌ عَلَيْكُمْ ۚ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ ﴿٤٦﴾

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَـٰرُهُمْ تِلْقَآءَ أَصْحَـٰبِ ٱلنَّارِ قَالُوا۟ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ ٱلْقَوْمِ ٱلظَّـٰلِمِينَ ﴿٤٧﴾

وَنَادَىٰٓ أَصْحَـٰبُ ٱلْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُم بِسِيمَىٰهُمْ قَالُوا۟ مَآ أَغْنَىٰ عَنكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ ﴿٤٨﴾

أَهَـٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ ٱللَّهُ بِرَحْمَةٍ ۚ ٱدْخُلُوا۟ ٱلْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَآ أَنتُمْ تَحْزَنُونَ ﴿٤٩﴾

وَنَادَىٰٓ أَصْحَـٰبُ ٱلنَّارِ أَصْحَـٰبَ ٱلْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا۟ عَلَيْنَا مِنَ ٱلْمَآءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ ۚ قَالُوٓا۟ إِنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ ﴿٥٠﴾

ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَا ۚ فَٱلْيَوْمَ نَنسَىٰهُمْ كَمَا نَسُوا۟ لِقَآءَ يَوْمِهِمْ هَـٰذَا وَمَا كَانُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا يَجْحَدُونَ ﴿٥١﴾

وَلَقَدْ جِئْنَـٰهُم بِكِتَـٰبٍ فَصَّلْنَـٰهُ عَلَىٰ عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿٥٢﴾

هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُۥ ۚ يَوْمَ يَأْتِى تَأْوِيلُهُۥ يَقُولُ ٱلَّذِينَ نَسُوهُ مِن قَبْلُ قَدْ جَآءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلْحَقِّ فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَآءَ فَيَشْفَعُوا۟ لَنَآ أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ ٱلَّذِى كُنَّا نَعْمَلُ ۚ قَدْ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ ﴿٥٣﴾

إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ فِى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ ٱسْتَوَىٰ عَلَى ٱلْعَرْشِ يُغْشِى ٱلَّيْلَ ٱلنَّهَارَ يَطْلُبُهُۥ حَثِيثًا وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتٍۭ بِأَمْرِهِۦٓ ۗ أَلَا لَهُ ٱلْخَلْقُ وَٱلْأَمْرُ ۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿٥٤﴾

ٱدْعُوا۟ رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِينَ ﴿٥٥﴾

وَلَا تُفْسِدُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَـٰحِهَا وَٱدْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا ۚ إِنَّ رَحْمَتَ ٱللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ ٱلْمُحْسِنِينَ ﴿٥٦﴾

وَهُوَ ٱلَّذِى يُرْسِلُ ٱلرِّيَـٰحَ بُشْرًۢا بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِۦ ۖ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَـٰهُ لِبَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ ٱلْمَآءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِۦ مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ ۚ كَذَٰلِكَ نُخْرِجُ ٱلْمَوْتَىٰ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ﴿٥٧﴾

وَٱلْبَلَدُ ٱلطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُۥ بِإِذْنِ رَبِّهِۦ ۖ وَٱلَّذِى خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا ۚ كَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ ٱلْـَٔايَـٰتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ ﴿٥٨﴾

لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِۦ فَقَالَ يَـٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُۥٓ إِنِّىٓ أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ ﴿٥٩﴾

قَالَ ٱلْمَلَأُ مِن قَوْمِهِۦٓ إِنَّا لَنَرَىٰكَ فِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ ﴿٦٠﴾

قَالَ يَـٰقَوْمِ لَيْسَ بِى ضَلَـٰلَةٌ وَلَـٰكِنِّى رَسُولٌ مِّن رَّبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿٦١﴾

أُبَلِّغُكُمْ رِسَـٰلَـٰتِ رَبِّى وَأَنصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿٦٢﴾

أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَآءَكُمْ ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنكُمْ لِيُنذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا۟ وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ﴿٦٣﴾

فَكَذَّبُوهُ فَأَنجَيْنَـٰهُ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥ فِى ٱلْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَآ ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا۟ قَوْمًا عَمِينَ ﴿٦٤﴾

وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُۥٓ ۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ ﴿٦٥﴾

قَالَ ٱلْمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِن قَوْمِهِۦٓ إِنَّا لَنَرَىٰكَ فِى سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ ٱلْكَـٰذِبِينَ ﴿٦٦﴾

قَالَ يَـٰقَوْمِ لَيْسَ بِى سَفَاهَةٌ وَلَـٰكِنِّى رَسُولٌ مِّن رَّبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿٦٧﴾

أُبَلِّغُكُمْ رِسَـٰلَـٰتِ رَبِّى وَأَنَا۠ لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ ﴿٦٨﴾

أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَآءَكُمْ ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنكُمْ لِيُنذِرَكُمْ ۚ وَٱذْكُرُوٓا۟ إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِى ٱلْخَلْقِ بَصْۜطَةً ۖ فَٱذْكُرُوٓا۟ ءَالَآءَ ٱللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿٦٩﴾

قَالُوٓا۟ أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ ٱللَّهَ وَحْدَهُۥ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ ءَابَآؤُنَا ۖ فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّـٰدِقِينَ ﴿٧٠﴾

قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ ۖ أَتُجَـٰدِلُونَنِى فِىٓ أَسْمَآءٍ سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم مَّا نَزَّلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَـٰنٍ ۚ فَٱنتَظِرُوٓا۟ إِنِّى مَعَكُم مِّنَ ٱلْمُنتَظِرِينَ ﴿٧١﴾

فَأَنجَيْنَـٰهُ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا ۖ وَمَا كَانُوا۟ مُؤْمِنِينَ ﴿٧٢﴾

تەرجىمىسى

ئىنساننىڭ بۇ خىل يارىلىش ئىپتىداسىنىڭ تەپسىلىي جەريانىنى بىلەن چۈشىنىش بىز ئۈچۈن قىيىن. تۇپراقتىن ئىنسان قانداق يارىتىلدى؟ ئۇنىڭغا شەكىل قانداق كىرگۈزۈلدى؟ قانداق قىلىپ راۋرۇس پۈتۈپ چىقتى؟ ئۇنىڭغا پۈۋلەنگىنى قايسى خىل روھ؟ مانا بۇ ھەقىقەتلەرنى تولۇق چۈشىنىشكە راستتىنلا ئاجىزمىز. قۇرئان كەرىمنىڭ ئىنساننىڭ يارىتىلىش جەريانى ھەققىدىكى بايانى ھازىرقى دەۋردىكى دارۋىننىڭ ئەگەشكۈچىلىرى «پەن – تېخنىكا» نامى بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان نەزەرىيەلەرگە زىت كېلىدۇ. بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ روھى بويىچە ئىنسان غەيرىي ئىنسانلىق ۋە يېرىم ئىنسانلىق باسقۇچلىرىدىن تەرەققىي قىلىپ ھەقىقىي ئىنسانلىق باسقۇچىغا قەدەم قويىدۇ. بۇ ئۇزۇنغا سوزۇلغان تەدرىجىي تەرەققىيات مۇساپىسىدە غەيرىي ئىنسانلىق ھالەتنىڭ تاماملىنىپ، ھەقىقىي ئىنسانلىق ھالەتنىڭ باشلىنىشنى بىلدۈرىدىغان بىرەر نۇقتىنى تاپقىلى بولمايدۇ. دەل بۇنىڭ ئەكسىچە قۇرئان كەرىم بىزگە ئىنساننىڭ ئىپتىداسىنىڭ ئىنسانلىق ھالەتتىن باشلانغانلىقىنى، ئۇنىڭ تارىخىي جەريانىنىڭ غەيرىي ئىنسانلىق ھالەتتىن مۇستەسنا ئىكەنلىكىنى، ئاللاھ تائالانىڭ ئىنساننى مۇكەممەل ئىنسانىي ئاڭ بىلەن زېمىندىكى ھاياتقا باشلىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئىنسانىيەتنىڭ تارىخىغا ئائىت بۇ ئىككى خىل قاراش ئىنسان ھەققىدە ئىككى خىل تەسەۋۋۇرنى مەيدانغا كەلتۈرىدۇ. بۇ تەسەۋۋۇرلارنىڭ بىرى ئىنساننىڭ ئەسلىدە ھايۋانلارنىڭ بىر قىسىمى ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ. بۇنىڭغا ئەگەشكەندە ھەتتا ئىنسانىيەت ئەخلاقىنىڭ ئاساسىي قانۇنلىرىنىمۇ ھايۋانلارنىڭ ياشاش قانۇنىيىتىدىن ئاختۇرۇشقا باشلايسىز. ھايۋانىي قىلىقلارمۇ خۇددى تەبىئىي ھەرىكەتتەكلا تۇيۇلۇشقا باشلايدۇ. سىزگە نىسبەتەن ھايۋانلار سانائەت ئۈسكۈنىلىرى، تەرەققىيات ئاسايىشلىرى ۋە گۈزەل- سەنئەت، زىبۇ-زىننەت دېگەندەك مەدەنىيەت بۇيۇملىرىنى ئىشلەتمەي ئېلىپ بارىدىغان پائالىيەتلەرنى ئىنسانلارنىڭ شۇ بۇيۇملارنى ئىشلىتىپ ئېلىپ بېرىشى ئىنسانىي پائالىيەتلەر بىلەن ھايۋانىي قىلىقلار ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ ئاساسىي پەرقكە ئايلىنىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە ئىككىنچى خىل تەسەۋۋۇردا، سىز ئىنساننى «ھايۋان» ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي ئىنسانلىق سالاھىيىتى بىلەن تونۇشقا باشلايسىز. سىزنىڭ نەزىرىڭىزدە ئىنسان «تىللىق ھايۋان ياكى ئاڭلىق ھايۋان» ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ زېمىن ئۇستىدىكى «خەلىپىسى» گە ئايلىنىدۇ. ئۇ چاغدا سىز ئىنسانلارنى مەخلۇقاتلاردىن ئىمتىيازلىق قىلىدىغان نەرسە ئۇنىڭ تىلى ياكى ئىجتىمائىيلىقى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتى، شۇنداقلا ئاللاھنىڭ ئالدىدا جاۋابىنى بېرىشكە تېگىشلىك ھوقۇق ۋە ئىمتىيازلاردىن ئىبارەت ئامانەتتۇر، دېگەن قاراشقا كېلىسىز. شۇنىڭ بىلەن سىزنىڭ ئىنسانىيەتكە ئائىت كۆز قارىشىڭىز بىرىنچى خىل تەسەۋۋۇرنىڭ پۈتۈنلەي ئەكسىچە بولىدۇ. ئۇ چاغدا سىز ئىنسانىيەت ئۈچۈن باشقىچە بىر ھاياتلىق پەلسەپەسى ، باشقىچە بىر تۈزۈم، ئەخلاق، مەدەنىيەت ۋە باشقىچە بىر قانۇننى تەلەپ قىلىدىغان بولىسىز. ئاشۇ پەلسەپە، ئاشۇ تۈزۈملەرنىڭ ئاساسى پىرىنسىپلىرى ئۈچۈن ئىزدىنىشتا سىزنىڭ نەزىرىڭىز زېمىنغا ئەمەس، ئەرشكە تىكىلىدىغان بولىدۇ. بەلكىم، بۇ ئىككىنچى خىل تەسەۋۋۇر ئەخلاق ۋە پسىخىك جەھەتتىن ھەر قانچە يۈكسەكلىككە ئىگە بولسىمۇ، لېكىن كىشىلەردە «پەقەت مۇشۇ تەرىپىنى دەپلا ئىلمىي دەلىللەر ئاساسىدا ئىسپاتلانغان بىر نەزەرىيەنى قانداقمۇ رەت قىلغىلى بولسۇن؟» دېگەن ئېتىراز پەيدا بولۇشى مۇمكىن.