ھەدىسلەر توپلىمى

(جەمئۇلفەۋائىد)

مۇئەللىپ

مۇھەممەد ئىبنى سۇلايمان مەغرىبىي

8 ـ جىلد (8312 ـ ھەدىستىن 9107 ـ ھەدىسقىچە)

سۇتۇق بۇغراخان مائارىپ نەشرىياتى

2009

تەشكىللىگۈچى: دوكتور/ ئالىمجان ئاتائۇللاھ (بۇغدا)

تەرجىمە قىلغۇچى: سۇتۇق بۇغراخان مائارىپ نەشرىياتى تەرجىمە بۆلۈمى

تەرجىمە تەھرىرى: ئابدۇلھەكىمخان مەخسۇم (تەكلىماكان)

ئابدۇلخالىق ئابدۇلباقى (ئۇيغۇر)

مۆمىنجان سىدىق

مۇھەررىرى: سابىرجان

بەتچىك: ئا. روزى توختى

سۇتۇق بۇغراخان مائارىپ نەشرىياتى

2009

بۇ كىتابتا ئۇچرايدىغان بىر قىسىم ھەدىس ئاتالغۇلىرىغا قىسقىچە چۈشەنچە

سەنەد ـ ھەدىسشۇناستىن تاكى ھەدىسنىڭ تېكىستىگە تۇتاشقۇچە ئارىلىقتىكى راۋىيلار زەنجىرى «سەنەد» دېيىلىدۇ.

سەھىھ ـ بىرىنچىدىن، سەنەدى مۇتتەسىل (بىر ـ بىرىگە ئىزچىل تۇتاشقان) بولغان، يەنى پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن تاكى ھەدىسشۇناسقىچە بولغان سەنەد زەنجىرىنىڭ ھەممىسىدىكى راۋىي مەزكۇر ھەدىسنى ئۆزىدىن بۇرۇنقى راۋىيدىن بىۋاسىتە ئالغان؛ ئىككىنچىدىن، ھەممە راۋىيلىرى بالاغەتكە يەتكەن ۋە ئەقلى ـ ھوشى جايىدا، ئىخلاسمەن مۇسۇلمان بولغان؛ ئۈچىنچىدىن، ھەممە راۋىيلىرى ھەدىسنى پىششىق ياد ئېلىش ياكى يېزىپ قالدۇرۇش قابىلىيىتىگە ئىگە بولغان؛ تۆتىنچىدىن، ھەدىس شاز بولمىغان، يەنى ئىشەنچلىك بىر راۋىينىڭ ھەدىسى ئۇنىڭدىنمۇ ئىشەنچلىكرەك يەنە بىر راۋىينىڭ ياكى بىر قانچە راۋىنىڭ ھەدىسىگە زىت بولمىغان؛ بەشىنچىدىن، ھەدىسنىڭ سەھىھلىكىگە تەسىر يەتكۈزىدىغان بىرەر ئىللەت (قۇسۇر) بولمىغان (يەنى مەزكۇر بەش شەرت تېپىلغان) ھەدىس «سەھىھ» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسكە ئەمەل قىلىش ۋاجىپ بولىدۇ).

ھەسەن ـ سەھىھ ھەدىسنىڭ بارلىق شەرتلىرى تېپىلغان، پەقەت ئۈچىنچى شەرت ھېسابلانغان “پىششىق ياد ئېلىش قابىلىيىتى” بىر ئاز تۆۋەن بولغان راۋىي تەرىپىدىن رىۋايەت قىلىنغان ھەدىس «ھەسەن» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسكىمۇ ئەمەل قىلىش ۋاجىپ بولىدۇ).

سەھىھ ۋە ھەسەن ـ ئەگەر ھەدىس ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ سەنەد بىلەن رىۋايەت قىلىنغان بولسا، مەزكۇر ھەدىس بىر سەنەد ئېتىبارى بىلەن سەھىھ، يەنە بىر سەنەد ئېتىبارى بىلەن ھەسەن دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭا مۇنداق ھەدىس بىرلا ۋاقىتتا «سەھىھ ۋە ھەسەن» دېيىلىدۇ. ناۋادا ھەدىسنىڭ سەنەدى بىر بولسا، مۇنداق ھەدىس بىر قىسىم كىشىلەر تەرىپىدىن «سەھىھ»، يەنە بىر قىسىم كىشىلەر تەرىپىدىن «ھەسەن» دەپ قارالغان دېگەنلىك بولىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسقىمۇ ئەمەل قىلىش ۋاجىپ بولىدۇ).

زەئىپ ـ ھەسەن ھەدىسنىڭ شەرتلىرىدىن بىرەرسى تېپىلماي قېلىپ، ھەسەن دەرىجىسىگە يېتەلمىگەن ھەرقانداق ھەدىس «زەئىپ» دېيىلىدۇ. زەئىپ ھەدىسلەرنىڭ دەرىجىلىرى سەنەدتىكى بىرەر راۋىينىڭ ياكى بىر قانچە راۋىينىڭ شەرتكە تولۇق لايىق بولماسلىقىغا ئەگىشىپ پەرقلىق بولىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىس ئىنتايىن زەئىپ بولمىسا، بىر قىسىم ئالىملارنىڭ قارىشىچە، مەلۇم شەرت ئاستىدا ئەمەل قىلىشقا بولىدۇ. تەپسىلاتى ئۈچۈن «ھەدىس ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە» دېگەن تېمىغا مۇراجىئەت قىلىڭ).

ئىنتايىن زەئىپ ـ ھەدىسنىڭ سەنەدىدە ياكى تېكىستىدە ئۇنىڭ زەئىپلىكىگە سەۋەب بولىدىغان بىرقانچە ئىللەت تېپىلسا، مەزكۇر ھەدىس «ئىنتايىن زەئىپ» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسكە ئەمەل قىلىنمايدۇ).

سەنەدى سەھىھ ـ ئەسلىدە بىر ھەدىسشۇناس: «بۇ ھەدىسنىڭ سەنەدى سەھىھ» دېگەن بولسا، سەھىھ ھەدىسنىڭ ئالدىنقى ئۈچ شەرتىگە تولۇق كاپالەتلىك قىلغانلىقىنى، لېكىن ئاخىرقى ئىككى شەرتنى ئىسپاتلاشقا كاپالەتلىك قىلالمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق ھەدىس تەتقىقات ئىلمىدە تونۇلغان بىرەر ھەدىسشۇناس: «بۇ ھەدىسنىڭ سەنەدى سەھىھ» دېگەن، ئەمما مۇنداق دېيىشىنىڭ ئىللىتىنى بايان قىلمىغان بولسا، بۇ ھالدا مەزكۇر ھەدىسنىڭ تېكىستىمۇ سەھىھ بولغان بولىدۇ.

سەنەدى ھەسەن ـ سەنەدى سەھىھ ھەدىسنىڭ سەنەدىنىڭ شەرتلىرىگە توشمايدىغان، پەقەت ھەسەن ھەدىسنىڭ سەنەدىنىڭ شەرتلىرىگە توشىدىغان ھەدىس «سەنەدى ھەسەن» دېيىلىدۇ.

سەنەدى زەئىپ ـ ھەدىسنىڭ سەنەدىدە زەئىپلىكىگە سەۋەب بولىدىغان بىرەر ئىللەت تېپىلسا، مەزكۇر ھەدىس «سەنەدى زەئىپ» دېيىلىدۇ.

سەنەدى ئىنتايىن زەئىپ ـ ھەدىسنىڭ سەنەدىدە زەئىپلىكىگە سەۋەب بولىدىغان بىرقانچە ئىللەت تېپىلسا، مەزكۇر ھەدىس «سەنەدى ئىنتايىن زەئىپ» دېيىلىدۇ.

مۇئەللەق ـ ھەدىسشۇناستىن تاكى پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگىچە بولغان ئارىلىقتىكى پۈتۈن سەنەد ياكى ساھابىگىچە بولغان ئارىلىقتىكى پۈتۈن سەنەد ۋەياكى تابىئىنگىچە بولغان ئارىلىقتىكى پۈتۈن سەنەد كۆتۈرۈۋېتىلىپ رىۋايەت قىلىنغان ھەدىس «مۇئەللەق» دېيىلىدۇ. (ئەسلىدە بۇ تۈردىكى ھەدىسكە ئەمەل قىلىنمايدۇ، ئەمما «بۇخارى» ۋە «مۇسلىم»دا كەلگەن مۇئەللەق ھەدىسلەردە: “دېدى... ئېيتتى...” دېگەندەك كەسكىن لەۋزى بىلەن كەلسە، سەھىھ ھەدىسنىڭ ھۆكمى بېرىلىدۇ. “دېيىلدى... ئېيتىلدى...” دېگەندەك ئېھتىماللىق لەۋزى بىلەن كەلسە، ئۇنداق ھەدىس تەكشۈرۈلۈپ، ئاندىن باھا بېرىلىدۇ).

مۇرسەل ـ ھەدىسنىڭ سەنەدىدە تابىئىندىن ئىلگىرىكى كىشى (يەنى ساھابە) چۈشۈپ قالغان، يەنى بىرەر تابىئىن مەزكۇر ھەدىسنى: “پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن... دېگىنىچە ئۆزى بىۋاسىتە باشلاپ كەتكەن بولسا، مۇنداق ھەدىس «مۇرسەل» دېيىلىدۇ (ئەسلىدە بۇ تۈردىكى ھەدىسكە ئەمەل قىلىنمايدۇ، ئەمما بەزى شەرتلەر ئاستىدا ئەمەل قىلىنىدىغان مۇرسەل ھەدىسلەرمۇ بار).

مۇئزەل ـ سەنەدتە ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ كىشى ئارقا ـ ئارقىدىن چۈشۈپ قالغان ھەدىس «مۇئزەل» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىس زەئىپ ھەدىسلەرنىڭ بىر تۈرىدۇر).

مۇنقەتىئ ـ سەنەد مەيلى بېشىدىن ياكى ئوتتۇرىسىدىن ۋەياكى ئاخىرىدىن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۈزۈلۈپ قالسا، يەنى ئارىدىن بىرەر راۋىي چۈشۈپ قالسا، مۇنداق ھەدىس «مۇنقەتىئ» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىس زەئىپ ھەدىسلەرنىڭ بىر تۈرىدۇر).

مۇدەللەس ـ سەنەدتىكى بىرەر ئەيىبنىڭ يوشۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ (سەنەدنىڭ) تاشقى ھالىتىنىڭ چىرايلىق كۆرسىتىلىشى «مۇدەللەس» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىس زەئىپ ھەدىسلەرنىڭ بىر تۈرىدۇر).

مەترۇك ـ ھەدىسنىڭ سەنەدىدە يالغان ئېيتقانلىقى بايقالغان بىرەر راۋىي بولۇپ قالسا، مۇنداق ھەدىس «مەترۇك» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسكە ئەمەل قىلىنمايدۇ).

مۇنكەر ـ ھەدىسنىڭ سەنەدىدە كۆپ خاتالاشقان ياكى بىپەرۋالىق قىلغان ۋەياكى پاسىقلىقى ئاشكارىلىنىپ قالغان بىرەر راۋىي بولۇپ قالسا، مۇنداق ھەدىس «مۇنكەر» دېيىلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ھەدىسى زەئىپ بىرىنىڭ رىۋايىتى ئىشەنچلىك بىرىنىڭ رىۋايىتىگە زىت بولۇپ قالسىمۇ، ئۇنىڭ ھەدىسى «مۇنكەر» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسكىمۇ ئەمەل قىلىنمايدۇ).

مۇزتەرىب ـ بىر ـ بىرىدىن پەرقلىق بىرقانچە شەكىلدە رىۋايەت قىلىنغان، ئەمما دەرىجە كۈچى جەھەتتە ھەممە شەكلى تەڭلىشىپ قالىدىغان، لېكىن مەزمۇنى بىر ـ بىرىگە زىت بولغان، قايسىسىنىڭ قايسىسىدىن كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى ئايرىغىلى بولمايدىغان ھەدىس «مۇزتەرىب» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسنى تەكشۈرۈپ، بىر رىۋايەتنىڭ يەنە بىرىدىن كۈچلۈك ياكى ساغلام ئىكەنلىكى بىلىنسە ئەمەل قىلىنىدۇ، بولمىسا ئەمەل قىلىنمايدۇ).

شاز ـ ئىشەنچلىك بىرىنىڭ رىۋايەت قىلغان ھەدىسى ئۇنىڭدىنمۇ ئىشەنچلىك بىرىنىڭ ھەدىسىگە زىت بولۇپ قالسا، مۇنداق ھەدىس «شاز» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسكە ئەمەل قىلىنمايدۇ).

قۇددۇسىي ـ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم پەرۋەردىگارى اﷲ تائالادىن بىزگە رىۋايەت قىلىپ بەرگەن، لەۋزى پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە، مەنىسى اﷲ تائالاغا ئائىت بولغان ھەدىس «قۇددۇسىي» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسمۇ ھەدىسلەرگە باھا بېرىش قائىدىسى بويىچە سەھىھ، ھەسەن، زەئىپ، مەۋزۇ قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ).

مەرفۇئ ـ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئائىت سۆز ياكى ئىش ـ ھەرىكەت ياكى ماقۇللۇق ۋەياكى بىرەر سۈپەت تەسۋىرلەنگەن ھەدىس «مەرفۇئ» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسمۇ ھەدىسلەرگە باھا بېرىش قائىدىسى بويىچە سەھىھ، ھەسەن، زەئىپ، مەۋزۇ قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ).

مەۋقۇف ـ بىرەر ساھابىگە ئائىت سۆز ياكى ئىش ـ ھەرىكەت ۋەياكى ماقۇللۇق تەسۋىرلەنگەن تېكىست «مەۋقۇف» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى رىۋايەتلەرمۇ ھەدىسكە باھا بېرىش قائىدىسى بويىچە سەھىھ، ھەسەن، زەئىپ، مەۋزۇ قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ).

مەقتۇئ ـ بىرەر تابىئىنگە ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنكى كىشىگە ئائىت سۆز ياكى ئىش ـ ھەرىكەت تەسۋىرلەنگەن تېكىست «مەقتۇئ» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى رىۋايەتلەر ھەدىسلەرگە باھا بېرىش قائىدىسى بويىچە سەھىھ، زەئىپ، مەۋزۇ قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ).

مۇتتەسىل ـ سەنەدى مەرفۇئ ياكى مەۋقۇف ھالەتتە تۇتاشقان ھەدىس «مۇتتەسىل» دېيىلىدۇ (بۇ تۈردىكى ھەدىسمۇ ھەدىسلەرگە باھا بېرىش قائىدىسى بويىچە سەھىھ، ھەسەن، زەئىپ، مەۋزۇ قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ).

يۇقىرىدا بايان قىلىنغان مەزمۇنلار ھەدىس ئىلمىگە مۇناسىۋەتلىك ساھەلەرنىڭ ئاساسىي قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىز پەقەت ئوقۇرمەنلىرىمىزنىڭ بىلىشىۋېلىشىغا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە ۋە ئاتالغۇلارنى قىسقىچە چۈشەندۈرۈپ ئۆتتۇق. كىتابخانلىرىمىزنىڭ ھەر بىر ھەدىسنى ئوقۇش جەريانىدا، شۇ ھەدىسكە بېرىلگەن باھانىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىنى ۋە شۇنىڭغا قارىتا پايدىلىنىشىنى ئۈمىد قىلىمىز. الله تائالادىن بۇ كىتابنى دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىكىمىز ئۈچۈن پايدىلىق قىلىپ بېرىشىنى چىن دىلىمىزدىن تىلەيمىز.

2009 ـ يىل

گۈزەل سۈپەتلەر ۋە پەزىلەتلەر بۆلۈمى

بەزى پەيغەمبەرلەر ھەققىدە بايانلار ۋە ئۇلارنىڭ پەزىلەتلىرى

8312 _ عَنْ أَبِي مُوسَى، رَفَعَهُ، قَالَ: لَمَّا أُخْرِجَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ، زُوِّدَ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ، وَعَلَّمَهُ صَنْعَةَ كُلِّ شَيْءٍ، فَثِمَارُكُمْ هَذِهِ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ، غَيْرَ أَنَّ هَذِهِ تَغَيَّرُ وَتِلْكَ لاَ تَغَيَّرُ.

8312 ـ ئەبۇ مۇسا رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن:

«(ئۆز ۋاقتىدا) الله تائالا ئادەمنى جەننەتتىن چىقارغاندا، ئۇنىڭغا جەننەتنىڭ مېۋىلىرىنى ئوزۇق – تۈلۈك قىلىپ بەردى، ئۇنىڭغا ھەممە نەرسىنى ياساشنى ئۆگەتتى. سىلەرنىڭ بۇ مېۋەڭلەر جەننەتنىڭ مېۋىلىرىدىندۇر، لېكىن، بۇ (يەنى دۇنيانىڭ مېۋىلىرى) ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ، ھالبۇكى، ئۇ (يەنى جەننەتنىڭ مېۋىلىرى) ئۆزگەرمەيدۇ»[1].

(بەززار: 2344)

8313 ـ عن بريدة يرفعه قال: لو كان بكاء داود وبكاء جميع أهل الأرض جميعا يعدل ببكاء آدم ما عدله. للأوسط:143.

8313 ـ بۇرەيدە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن:

«ئەگەر داۋۇدنىڭ يىغىسى بىلەن پۈتۈن زېمىن ئەھلىنىڭ يىغىسى ئادەمنىڭ يىغىسىغا سېلىشتۇرۇلسا، (يەنىلا) ئۇنىڭ يىغىسىغا تەڭ كېلەلمەيدۇ»[2].

(«ئەلئەۋسەت»: 143)

8314 ـ عن أبي بن كعب قال قال رسول الله  إن آدم غسلته الملائكة بماء وسدر وكفنوه وألحدوا له ودفنوه وقالوا هذا سنتكم يا بني آدم في موتاكم. للأوسط.

8314 ـ ئۇبەي ئىبنى كەئب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن:

«ھەقىقەتەن پەرىشتىلەر ئادەمنى چىلان دەرىخىنىڭ سۈيى بىلەن يۇدى ۋە كېپەنلىدى، ئاندىن ئۇنى لەھەتكە قويدى ۋە دەپنە قىلدى. ئۇلار: “ئى ئادەم بالىلىرى! بۇ، سىلەرنىڭ (مېيتلارنى تەييارلاشتىكى) قائىدەڭلەردۇر” دېدى»[3].

(«ئەلئەۋسەت»: 9259)

8315 ـ لو رحم الله من قوم نوح أحدا, لرحم أم الصبى، كان نوح مكث فى قومه ألف سنة إلا خمسين عاما يدعوهم حتى كان آخر زمانه غرس شجرة فعظمت وذهبت كل مذهب ثم قطعها، وجعل يعملها سفينة، ويمرون عليه فيسألونه فيقول: أعملها سفينة، فيسخرون منه، ويقولون: تعمل سفينة فى البر، وكيف تجرى فى البحر؟ قال: سوف تعلمون، فلما فرغ وفار التنور وكثر الماء فى السكك، خشيت أم الصبى عليه، وكانت تحبه حبا شديدا، فخرجت إلى الجبل حتى بلغت ثلثه فلما بلغها الماء خرجت حتى بلغت ثلثى الجبل فلما بلغها الماء خرجت به حتى استوت به على الجبل، فلما بلغ الماء رقبتها رفعته بيديها حتى ذهب بهما الماء، فلو رحم الله منهم أحدا، رحم أم الصبى.

8315 – ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن:

«ئەگەر الله تائالا نۇھ قەۋمىنىڭ بىرەرسىگە رەھمەت قىلغان بولسا ئىدى، ئەلۋەتتە بوۋاقنىڭ ئانىسىغا رەھمەت قىلغان بولار ئىدى. نۇھ (ئەلەيھىسسالام) ئۆز قەۋمى ئارىسىدا 50 يىل كەم مىڭ يىل دەۋەت قىلىپ تۇردى. ئۇ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە بىر دەرەخ تىكتى. ئۇ دەرەخ يوغىناپ ئۆسۈپ، تەرەپ ـ تەرەپكە شاخ چىقاردى. ئاندىن نۇھ ئۇنى كېسىپ، كېمە ياساشقا باشلىدى. قەۋمى ئۇنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ كېتىۋېتىپ، ئۇنىڭدىن نېمە قىلىۋاتقانلىقىنى سورايتتى. ئۇ: كېمە ياساۋاتىمەن، ـ دېسە، ئۇلار ئۇنى مەسخىرە قىلىپ: قۇرۇقلۇقتا كېمە ياسامسەن؟ ئۇ دېڭىزدا قانداق ماڭىدۇ؟ ـ دەيتتى. نۇھ: كېلەچەكتە بىلىپ قالىسىلەر، ـ دەيتتى. نۇھ كېمىنى ياساپ بولغاندا، يەر يۈزىدىن سۇ ئېتىلىپ چىقىپ يوللارنى سۇ بېسىپ كەتتى، بۇنىڭ بىلەن، بوۋاقنىڭ ئانىسى بوۋىقىدىن ئەنسىرىدى. چۈنكى، ئۇ بوۋىقىغا ئامراق ئىدى. شۇنىڭ بىلەن، ئۇ تاغقا يامىشىپ تاغنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىغىچە چىقىپ تۇردى، سۇ ئۇنىڭغا يېتىشىۋىدى، ئۇ تاغنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىغىچە چىقىپ تۇردى. سۇ ئۇنىڭغا يېتىشىۋىدى، ئۇ بوۋىقىنى تاغ چوققىسىغىچە ئېلىپ چىقتى. سۇ ئۇنىڭ بوينىغا چىقىپ، تاكى ئۇ ئىككىسىنى ئېقىتىپ كەتكەنگە قەدەر ئۇ بوۋاقنى قولىدا كۆتۈرۈپ تۇردى. ئەگەر الله تائالا ئۇلارنىڭ بىرىگە مەرھەمەت قىلغان بولسا ئىدى، ئەلۋەتتە، بوۋاقنىڭ ئانىسىغا (مەرھەمەت) قىلغان بولار ئىدى»[4].

(«ئەلئەۋسەت»)

8316 ـ عن أَنَسِ بن مَالِكٍ قال جاء رَجُلٌ إلى رسول اللَّهِ  فقال يا خَيْرَ البريه فقال رسول اللَّهِ  ذَاكَ إِبْرَاهِيمُ عليه السَّلَام.

8316 ـ ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق رىۋايەت قىلىدۇ: بىر ئادەم پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ يېنىغا كېلىپ:

ــ ئى مەخلۇقاتلارنىڭ ياخشىسى! ـ دېگەنىدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام:

ــ ئۇ (يەنى مەخلۇقلارنىڭ ياخشىسى) ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدۇر، ـ دېدى.

(مۇسلىم: 2369)

8317 ـ عن ابن عُمَرَ رضي الله عنهما عن النبي  قال: الْكَرِيمُ بن الْكَرِيمُ بن الكريم بن الْكَرِيمِ يُوسُفُ بن يَعْقُوبَ بن إِسْحَاقَ بن إبراهيم عليهم السَّلَام.

8317 ـ ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىدۇكى، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن:

«ئۆزىمۇ، ئاتىسىمۇ، بوۋىسىمۇ، چوڭ بوۋىسىمۇ ئېسىل زات: يۇسۇف ئىبنى يەئقۇب ئىبنى ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدۇر».

(بۇخارى: 3390)

8318 ـ عن سَعِيدِ بن جُبَيْرٍ قال بن عَبَّاسٍ أَوَّلَ ما اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ من قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا على سَارَةَ ثُمَّ جاء بها إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ حتى وضعها عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ في أَعْلَى الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ وَلَيْسَ بها مَاءٌ فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فيه تَمْرٌ وَسِقَاءً فيه مَاءٌ ثُمَّ قفي إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فقالت يا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بهذا الْوَادِي الذي ليس فيه إِنْسٌ ولا شَيْءٌ فقالت له ذلك مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فقالت له آلله الذي أَمَرَكَ بهذا قال نعم قالت إِذَنْ لَا يُضَيِّعُنَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حتى إذا كان عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فقال (ربنا إني أَسْكَنْتُ من ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ) حتى بَلَغَ (يَشْكُرُونَ) وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ من ذلك الْمَاءِ حتى إذا نَفِدَ ما في السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إليه يَتَلَوَّى أو قال يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إليه فَوَجَدَتْ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ في الأرض يَلِيهَا فَقَامَتْ عليه ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هل تَرَى أَحَدًا فلم تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ من الصَّفَا حتى إذا بَلَغَتْ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ حتى جَاوَزَتْ الْوَادِيَ ثُمَّ أَتَتْ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عليها وَنَظَرَتْ هل تَرَى أَحَدًا فلم تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذلك سَبْعَ مَرَّاتٍ قال بن عَبَّاسٍ قال النبي  فَذَلِكَ سَعْيُ الناس بَيْنَهُمَا فلما أَشْرَفَتْ على الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فقالت صَهٍ تُرِيدُ نَفْسَهَا ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فقالت قد أَسْمَعْتَ إن كان عِنْدَكَ غِوَاثٌ فإذا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بعقبة أو قال بِجَنَاحِهِ حتى ظَهَرَ الْمَاءُ فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ من الْمَاءِ في سِقَائِهَا وهو يَفُورُ بَعْدَ ما تَغْرِفُ قال بن عَبَّاسٍ قال النبي  يَرْحَمُ الله أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لو تَرَكَتْ زَمْزَمَ أو قال لو لم تَغْرِفْ من الْمَاءِ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا قال فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فقال لها الْمَلَكُ لَا تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فإن هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِي هذا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَهْلَهُ وكان الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا من الأرض كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عن يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ فَكَانَتْ كَذَلِكَ حتى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ من جُرْهُمَ أو أَهْلُ بَيْتٍ من جُرْهُمَ مُقْبِلِينَ من طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا في أَسْفَلِ مَكَّةَ فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا إِنَّ هذا الطَّائِرَ لَيَدُورُ على مَاءٍ لَعَهْدُنَا بهذا الْوَادِي وما فيه مَاءٌ فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أو جَرِيَّيْنِ فإذا هُمْ بِالْمَاءِ فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا قال وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا

أَتَأْذَنِينَ لنا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فقالت نعم وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ في الْمَاءِ قالوا نعم قال بن عَبَّاسٍ قال النبي  فَأَلْفَى ذلك أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الأنس فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إلى أَهْلِيهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حتى إذا كان بها أَهْلُ أَبْيَاتٍ منهم وَشَبَّ الْغُلَامُ وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ منهم وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حين شَبَّ فلما أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً منهم وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بعد ما تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فلم يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عنه فقالت خَرَجَ يَبْتَغِي لنا ثُمَّ سَأَلَهَا عن عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فقالت نَحْنُ بِشَرٍّ نَحْنُ في ضِيقٍ وَشِدَّةٍ فَشَكَتْ إليه قال فإذا جاء زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عليه السَّلَامَ وَقُولِي له يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ فلما جاء إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شيئا فقال هل جَاءَكُمْ من أَحَدٍ قالت نعم جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا في جَهْدٍ وَشِدَّةٍ قال فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قالت نعم أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ قال ذَاكِ أبي وقد أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ منهم أُخْرَى فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ ما شَاءَ الله ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فلم يَجِدْهُ فَدَخَلَ على امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عنه فقالت خَرَجَ يَبْتَغِي لنا قال كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عن عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فقالت نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ على اللَّهِ فقال ما طَعَامُكُمْ قالت اللَّحْمُ قال فما شَرَابُكُمْ قالت الْمَاءُ قال اللهم بَارِكْ لهم في اللَّحْمِ وَالْمَاءِ قال النبي  ولم يَكُنْ لهم يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كان لهم دَعَا لهم فيه قال فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إلا لم يُوَافِقَاهُ قال فإذا جاء زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عليه السَّلَامَ وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ فلما جاء إِسْمَاعِيلُ قال هل أَتَاكُمْ من أَحَدٍ قالت نعم أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَأَثْنَتْ عليه فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ قال فَأَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قالت نعم هو يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ قال ذَاكِ أبي وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ ما شَاءَ الله ثُمَّ جاء بَعْدَ ذلك وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا له تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا من زَمْزَمَ فلما رَآهُ قام إليه فَصَنَعَا كما يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قال يا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ قال فَاصْنَعْ ما أَمَرَكَ رَبُّكَ قال وَتُعِينُنِي قال وَأُعِينُكَ قال فإن اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا وَأَشَارَ إلى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ على ما حَوْلَهَا قال فَعِنْدَ ذلك رَفَعَا الْقَوَاعِدَ من الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي حتى إذا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جاء بهذا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ له فَقَامَ عليه وهو يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أنت السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) قال