ئابدۇقادىر داموللام

ئابدۇقادىر داموللام

(»100 مەشھۇر ئۇيغۇر« ناملىق كىتابتىن)

ئابدۇقادىر داموللام، شەرقىي تۈركىستاننىڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن ۋەتەنپەرۋەر، مەشھۇر ئىسلام ئالىمى. ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان مۇستەملىكتىن ئىبارەت ئەجەللىك قىسمەتنىڭ خەتىرىنى تۇنجى بولۇپ پەرق ئەتكەن. ئۆزىدە دۆلەتچىلىك ئېڭى ۋە ئىدىيەسىنى مۇجەسسەملىگەن، ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ ئاساسچىسى. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇنتۇلماس سىماسى، ئابدۇقادىر داموللام 1870-يىلى قەشقەر ئاتۇشنىڭ مەشھەدكە تۇتاش باغئېرىق كېنتىدە ئابدۇلۋارىس ئىسىملىك دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.

ئابدۇقادىر داموللامنىڭ تولۇق ئىسمى: ئابدۇقادىر داموللام بىننى ئابدۇلۋارىس قەشقەرىي، يەنى ئەزىزىي بولۇپ، تۈركچە ئابدۇقادىر داموللا دەپ يېزىلىدۇ. ئابدۇقادىر داموللام باشلانغۇچ مەلۇماتىنى مەشھەدتتىكى ھەزرىتى سۇلتانىيە مەدرىسىدە ئالغان. 15 يېشىدا قەشقەردىكى ئالىي ئىلىم يۇرتى بولغان خانلىق مەدرىسىگە ئوقۇشقا كىرىپ، شەيخۇل ئۆلىما موللا ئىسلام داموللامدا ئوقۇغان.

ئۇ، ئاتۇش ۋە قەشقەر خانلىق مەدرىسىلىرىدە ئىگىلىگەن بىلىملىرىگە قانائەت قىلماي، يېشى 20 لەرگە ئۇلانغاندا تېخىمۇ يۇقىرى ئىلىم ئېلىش ئارزۇسى بىلەن بۇخاراغا سەپەر قىلغان. ئەينى يىللاردا بۇخارادا ئوقۇش ئەللامە بولۇشنىڭ يولى ئىدى. چۈنكى 15-ئەسىردىن كېيىنكى بۇخارا ئىسلام دىنىي ئىلىمى بويىچە نۇپۇزلۇق ئالىملار ۋە مەشھۇر مەدرىسىلەر توپلانغان جاي ئىدى.

ئابدۇقادىر داموللام بۇخاراغا بېرىپ ئۇ يەردىكى ئابدۇلئەزىزخان مەدرىسىگە ئوقۇشقا كىرگەن. ئۇ بۇخارادا مەۋلانا ئابدۇرراززاقى، بۇخارا مۇپتىسى ئەۋەز خوجەندى، قوقاننىڭ شەيخۇلئىسلامى داموللا ئۇلۇغخان تۆرەملەردىن ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئىلمى كالام، فىقھى، تەپسىر، تارىخ، ئەدەبىيات، پارس تىلى، تۈرك تىلى، ئەرەب تىلى، ئوردۇ تىلى قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك پەنلەر بويىچە دەرس ئالغان.

لېكىن، كېيىنكى چاغلاردا بۇخارادىكى ئىسلام مائارىپى چېكىنىپ، ئىلغارلىق ۋە تەرەققىياتنى جاھالەت بىلەن چەتكە قاقىدىغان ئىدىيەنى تارقىتىش بىلەن تونۇلغان. ئابدۇقادىر داموللام مۇنداق قالاق مائارىپنىڭ زىيانلىق تەسىرىدىن قانداق قۇتۇلغانلىقىنى 1916-يىلى «شۇرا» ژۇرنىلىغا يازغان «ئەدەبىي بىر مۇساھىبە» دېگەن ماقالىسىدە مۇنداق بايان قىلغان:

«ساپ ۋىجدانىمنىڭ ۋە بەزى ھەقىقەتچى زاتلارنىڭ سۆز-سۆھبىتى ھەم يول كۆرسىتىشلىرى بۇخارادا ئىلىم تەھسىل قىلىش جەريانىدا ھاسىل بولغان ئىلمىم، خۇراپاتلىق ۋە گۇمانخورلۇق زۇلۇمىدىن، شۇنداقلا مەنتىق، كالام، پەلسەپە كىتابلىرىنىڭ شەرھى-ھاشىيەلىرى، قاتمۇ-قات ئۇزۇندىن-ئۇزۇنغا سوزۇلغان سەپسەتىلىرىدىن ھاسىل بولغان خۇراپات زەنجىر كىشەنلىرىدىن ئەقىل-پىكرىمنى ئازاد قىلدى.»

ئابدۇقادىر داموللام بۇخارادىكى يىللىرىدا ئىسلام دۇنياسىدىكى بۈيۈك ئالىملاردىن ئىبنى تەيمىييە، ئىبنى قەييۇم جەۋزى، جامالىدىن ئافغانى ۋە شەيخ مۇھەممەد ئابدۇ قاتارلىق ئالىملارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئىجتىھات بىلەن ئوقۇغان ھەم چوڭقۇر تەتقىق قىلغان. ئابدۇقادىر داموللام بۇخارادىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ قەشقەرگە قايتىپ كەلگەن. تۇنجى نىكاھى كۆڭلىدىكىدەك بولماي، ئىككىنچى قېتىم نائىلە ئىسىملىك قىزنى ئەمرىگە ئالغان.

1899-يىلى تۇنجى پەرزەنتى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم دۇنياغا كەلگەن. بۇ ۋاقىتتا ياۋروپا ئەللىرىدە مائارىپ، مەرىپەتچىلىك ئىشلىرى تازا يۈكسىلىۋاتقان بولۇپ، ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە بولسا دەل بۇنىڭ ئەكسىچە جاھالەت ۋە نادانلىق ھۆكۈم سۈرۈۋاتاتتى. ئابدۇقادىر داموللام قەشقەرگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، بىر مەزگىل مۇددەرىسلىك قىلغان. بۇ جەرياندا شەرقىي تۈركىستاننىڭ، جۈملىدىن قەشقەرنىڭ ئۆزى ھىجرەت قىلىشتىن بۇرۇنقى ئەھۋالى بىلەن، بۇ بىر قانچە يىلدىن كېيىنكى ئەھۋالىنى ئۆز كۆڭلىدە سېلىشتۇرۇپ كۆرگەن.

ئابدۇقادىر داموللام قەشقەردە بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن، 1906-يىلى يەنە ھىجرەت قىلىپ ھەج سەپىرىگە ماڭغان. ئۇ بۇ قېتىمقى سەپىرىدە دۇنيا ۋەزىيىتى ۋە دۇنيادىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنى كۈزەتكەن. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەھۋالىنى دۇنيا تەرەققىياتىغا سېلىشتۇرۇپ تەتقىق قىلغان. ھەج پەرزىنى ئادا قىلىپ بولغاندىن كېيىن، ئىستانبۇلدا ئىككى ئاي تۇرۇپ مىسىرغا بارغان. ئۆزىنىڭ يېزىشىچە، مىسىردا داڭلىق مۇتەپەككۇر شەيخ رەشىد رىزا، «ئەللىۋا» گېزىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مۇستاپا كامال پاشا قاتارلىق زاتلار بىلەن كۆرۈشۈپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ۋەزىيىتى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەھۋالىنى تونۇشتۇرۇپ، ئۆزئارا پىكىر ئالماشتۇرغان.

ئۇ مىسىردا ئىككى ئاي تۇرۇپ، ئاندىن ۋەتىنىگە قايتقان. ئۇ بىر قېتىملىق نۇتۇقىدا خەلققە خىتاب قىلىپ مۇنداق دېگەن: «رۇس ۋە فەرەڭلەردە بولغان ئەجايىپ ئىقتىدارلارنىڭ بارچىسى پايدىلىق ئىلىملەر تەلىم ئېتىلمەك سەۋەبىدىن مەيدانغا كەلگەندۇر. ئۈستىمىزدىكى كۆڭلەكلەرىمىز، ئاستىمىزدىكى كۆرپەلەرىمىز، چانايۇ-ھارۋالارىمىز ھەتتاكى سىياھۇ-قەغەزلەرىمىز، قىسقىسى يالىڭاچ تېنىمىزدىن باشقا نېمىمىز بار بولسا، بارچىسى شۇلار قولىدىن ئىشلىنىپ چىققانلىقى، ئۇلاردا تەربىيە دۇرۇس بولۇپ، بىزدىلەردە دۇرۇس بولمىغىنى ئۈچۈندۇر.»

ئۇنىڭ ياشلارغا خاس قىزغىن ھېسسىيات بىلەن قىلغان مۇنداق نۇتۇقلىرى قەشقەردىكى ئۇچىغا چىققان مۇتەئەسسىپلەرنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرىغان. قەشقەر ئۆلىمالىرى «ئىسلاھات» دېگەن ئاتالغۇغا بۇخارا مەدرىسىلىرىگە ئوخشاشلا سوغۇق قاراپ، ئابدۇقادىر داموللامنى چەتكە قېقىپ يېتىم قالدۇرغان. نەتىجىدە، ئابدۇقادىر داموللام قەشقەردە تۇرالماي، 1909-يىلى يەنە قوقان، تاشكەنت، بۇخارا تەرەپلەرگە يول ئالغان.

ئابدۇقادىر داموللام بۇ سەپىرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلاھاتچىلىرىنىڭ جەدىتچىلىك ھەرىكەتلىرى بىلەن يېقىندىن تونۇشقانچە، «جەۋاھىرۇل ھەيقان»، «مىفتاھۇل ئەدەب»، «ئەدەبىيات ئاچقۇچى» ناملىق كىتابلارنى يازغان. «مىفتاھۇل ئەدەب»، 1910-يىلى سىراجىدىن مەختۇمنىڭ كۆچۈرگەن قوليازمىسىغا ئاساسەن تاشكەنتتىكى غۇلامىيە مەتبەئەسىدە بېسىلغان. شۇ جەرياندا ئابدۇقادىر داموللام يەنە تاشكەنتلىك مۇرات خوجا پارىسچىدىن تەرجىمە قىلغان «تۈركىي گۈلىستان» ناملىق كىتابىغا تەلىپ بىلەن شېئىرىي تەقرىز يازغان.

ئابدۇقادىر داموللام يەنە 120 كۇپلېتلىق «مۇخەممەس» ناملىق ئەسىرىنى يازغان. ئابدۇقادىر داموللام بۇ ئەسىرىدە جەمئىيەت، ئېتىقاد، ئەخلاق، مائارىپ ھەققىدىكى تەشەببۇسلىرى ۋە تەنقىدىي قاراشلىرىنى ئىپادىلىگەن. مەزمۇنى چوڭقۇر، تىلى گۈزەل بۇ ئەسەر 1910-يىللىرىدىكى ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخىدا يېگانە ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. ئابدۇقادىر داموللام پىكرى ئۆتكۈر، بىلىمى مول، مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ئۈستۈن، ئارزۇسى كۈچلۈك كىشى بولۇش سۈپىتىدە، ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلاھاتچىلىرى بىلەن چوڭقۇر مۇناسىۋەت شەكىللەندۈرگەن. ئۆزىنىڭ ئىسلاھات نىيىتى، جەدىتچى مەكتەپلەرنى ئېچىش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن «بىدايەتۇس سەرف»، «ھىدايەتۇن نەھۋى»، «تەسھىلۇل ھېساب» قاتارلىق دەرسلەرنى تۈزۈپ، قەشقەرلىك تەرەققىيپەرۋەر سودىگەرلەردىن نۇرۇززادە ھاجى مۇھەممەد ئەلى، ئابدۇرېھىم ئاخۇن، مەھمۇت ئاخۇنلارنىڭ ئىقتىسادىي ياردىمى بىلەن قازان شەھىرىدىكى «مىللەت مەتبەئەسى»گە بېسىپ بېرىش ھەم قەشقەرگە ئەۋەتىپ بېرىشكە تاپشۇرۇپ بەرگەن.

ئۇ تاشكەنتتىكى مەزگىلىدە تۈزگەن «مىفتاھۇل ئەدەب» ناملىق كىتابىنىڭ مۇقەددىمىسىدە، سەمىمىلىك بىلەن پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىكى تۈركىي خەلقلىرىنىڭ ئىقتىدارلىق كىشىلىرىگە: «ئىلگىرى ياخشى ئالىملارنىڭ يولىدا مېڭىپ، مەنپەئەتلىك ئىلىم ۋە ئالىي مائارىپنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشقايلار!» دەپ مۇراجىئەت قىلغان. بۇ كىتابلاردىن بىز ئابدۇقادىر داموللامنىڭ نۇپۇزىنىڭ كۈچىيىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىكى ئابرويلۇق ئۆلىمالار ۋە جەدىتچىلەردىن بىرى بولۇپ قالغانلىقىنى ھېس قىلالايمىز.

ئەمما، ئۇنىڭ تۈپ غايىسى مەنچىڭ خىتاي مۇستەملىكىچىسى ئاستىدىكى ئانا ۋەتىنى ۋە خەلقىنى قۇتقۇزۇش ئىدى. ئابدۇقادىر داموللام 1911-يىلى ئالمۇتا ئارقىلىق غۇلجا شەھىرىگە كەلگەن. غۇلجا، تەرەققىيات ۋە يېڭىچە مائارىپنى يولغا قويۇش جەھەتتە شەرقىي تۈركىستان بويىچە ئالدىدا كېتىۋاتقان شەھەر ئىدى. بۇ يىللاردا غۇلجىدا ئاكا-ئۇكا مۇسابايلار، يەنى ھۈسەنباي (1844-تىن 1926)، ئىنىسى باھاۋۇدۇنباي (1851-دىن 1928-گىچە) ئاچقان يېڭىچە مەكتەپلەر دەسلەپكى قەدەمدە شەكىللەنگەن ئىدى. ئابدۇقادىر داموللام غۇلجىدا داڭلىق ئۆلىما، ئابدۇمۇتەئالى خەلىپە بىلەن سۆھبەتلىشىپ، ئۇنىڭغا دىن بىلەن پەننى بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇتۇش، ئوقۇتۇلۇۋاتقان دەرسلەرگە بىر قىسىم پەننىي دەرسلەرنى كىرگۈزۈش پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، «ئۇسۇلى جەدىد»، «ئۇسۇلى سەۋتىيە»نىڭ ئەنئەنىۋى ئوقۇتۇش ئۇسۇلى «ئۇسۇلى قەدىم»دىن كۆپ ئىلغار ھەم ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرگەن.

ئابدۇمۇتەئالى خەلىپە ئابدۇقادىر داموللامنىڭ پىكرىنى قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى ئوچۇق بىلدۈرگەن. ئۇ يىللاردا، شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا يېڭى مائارىپتىن سۆز ئېچىش قىيىن ئىدى. ئوقۇتۇش، ئوقۇش ئۇسۇلى تامامەن كوناچە بولۇپ، ئوقۇتۇشقا سەرپ قىلىدىغان ۋاقىت زىيادە كۆپ ئىدى. مەدرىسىلەردە نۇرىدىن ئابدۇرراخمان جامىينىڭ ئەرەب تىلى نەھۋىيگە ئائىت «كافىيە»نىڭ ئىزاھى بولغان «شەرھىي موللا» كىتابىنى ئوقۇش ئۈچۈنلا 5 يىل ۋاقىت كېتەتتى. مۇقەددىماتى مەنتىقە، مەۋھۇمە يۇنانيە، دېگەن دەرسلەر كۈچەپ ئوقۇتۇلاتتى. سەرف، مۇئىززى، زەنجانى، ئەۋامىل قاتارلىق گىرامماتىكا كىتابلىرىنى 5-6 يىللاپ ئوقۇتاتتى. دەرسلەرنىڭ ئىچىدە ساپ ئەقىدىگە ياتىدىغان بىلىملەرگە سەل قارىلىپ، تەسەۋۋۇپ نامايەندىلىرىنىڭ كىتابلىرى كۈچەپ ئوقۇتۇلاتتى. شۇڭا، گەپنى ھە دېسىلا ھاپىز بىلەن مەۋلىۋى جامائىتىنىڭ ئەسەرلىرىدىن باشلايدىغان ھەر خىل لەتىپە ۋە ئەبۇ مۇسلىم قاتارلىقلارنىڭ جەڭ قىسسەلىرىنى بىلىدىغانلارنىڭ ھەممىسى مەلۇماتى مول، بىلىملىك ئادەم سانىلاتتى.

1912-يىلى ئابدۇقادىر داموللام قەشقەرگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئىشنى ئالدى بىلەن مائارىپتىن باشلىغان. ئۇ ۋاقىتنى چىڭ تۇتۇپ، ئۈستۈن ئىلمىي ئىقتىدارىنى ئىشقا سېلىپ، ئۇيغۇر مائارىپىنىڭ ئەنئەنىسىگە ئىجابىي ۋارىسلىق قىلغان ئاساستا ئوقۇتۇش ئۇسۇلى، ئوقۇتۇش مەزمۇنى، ئوقۇتۇش ماتېرىيالى قاتارلىق جەھەتلەردە بىر يۈرۈش ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بارغان. قەشقەرنىڭ شۆھرىتى گەرچە تارىختا ئىلىم-مەرىپەت سۈپىتىدە دۇنياغا تونۇلغان مەشھۇر شەھەر بولسىمۇ، كېيىنكى كۈنلەرگە كەلگەندە گويا كۆز تەگكەندەك، جاھالەتكە قالغان شەھەرلەر قاتارىدا سانىلىدىغان بولۇپ قالغان ئىدى. گەرچە مەشھۇر مەدرىسىلەر ۋە دىنىي ئالىملار كۆپ بولسىمۇ، سوپى-ئىشانلارنىڭ تەسىر كۈچىمۇ سەل چاغلىغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كۈچلۈك ئىدى.

مۇنداق مۇھىتتا يېشى ئەمدىلەتىن 40 تىن ھالقىغان ئابدۇقادىر داموللامنىڭ غايىلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرالىشى ئاسان ئەمەس ئىدى. قەشقەردىكى ئۆلىما ئىشانلارنىڭ مۇتلەق كۆپى ناماز ئوقۇش، ئىبادەت قىلىشتىن باشقىنى ئارتۇقچە ھەم ئېتىقادقا مۇخالىپ، يەنى بىدئەت دەپ قارايدىغان، دۇنيادىن بىخەۋەر، نەزەر دائىرىسى تار كىشىلەر ئىدى. تاتار زىيالىيسى نۇشىراۋان ياۋۇشېۋ سەياھەت خاتىرىسىدە شۇ چاغدىكى ئەھۋالنى تەسۋىرلەپ مۇنداق يازغان:

«تارىختا ئىلىم-مەرىپەت نۇرى بىلەن يەر-كۆك ئارىسىنى نۇرغا چۆمۈلدۈرگەن بۇ شەھەر، شۇ يىللاردا مەدەنىيەت قۇياشىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم ھالەتتە، جانسىز ۋە ھەرىكەتسىز ئۆلۈك شەھەرگە ئايلىنىپ قالغان. بۇ يەرنىڭ خەلقىدە مىللىي ئاڭ، مىللىي تۇيغۇ يوق. بۇ يەردىكى مەكتەپلەردە باشتىن-ئاياغچە پارسچە، ئەرەبچە كىتابلار، پارس ۋە ئەرەب ئەدەبىياتىلا ئوقۇتۇلىدۇ. بۇ كىتابلارنىڭ ھەممىسى خۇراپىي بايانلار بىلەن تولغان. شۇنداقلىقىدىن، ئەۋلاتلارغا مىللىي ھېسسىيات پۈتۈنلەي يوقالغان ھالەتتە ساقال چىقىدۇ. شۇنداق ئەھۋالدا، ئابدۇقادىر داموللام ئۆز خەلقىگە قانداق قىلغاندا ئىسلام دىنىنى ھەقىقىي ماھىيىتى بىلەن توغرا يەتكۈزگىلى بولىدىغانلىقى، قانداق قىلغاندا مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا زامانغا ئۇيغۇن يېڭىچە مائارىپ ھەرىكىتىنى ئېلىپ بارغىلى بولىدىغانلىقى، تەسەۋۋۇرلىغۇسىز نادانلىق، خار-زەبۇنلۇق ئىچىدە قايمۇقۇپ قالغان خەلقنى ئويغىتىش ئىمكانىيەتلىرى، شەرقىي تۈركىستاندا ئومۇمىي ئىسلاھات ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشنىڭ مۇمكىنچىلىكلىرى ئۈستىدە ئىزدەنگەن. تاجاۋۇزچى، ئىشغالچى مەنچىڭ خىتايلىرىدىن ئەزىز ۋەتىنىنى ئاسارەتتىن قۇتقۇزۇشنىڭ ئىمكانلىرى ئۈستىدە باش قاتۇرغان.»

بۈگۈن زىيالىيلار ئابدۇقادىر داموللام ھەققىدە «دېموكراتىك ئىسلاھاتچى» دېگەن تەنتەنىلىك ئاتاقنى قوللىنىۋاتىدۇ. بىز بۇنى خاتا دىيەلمەيمىز، ئەمما ئۇلارنىڭ بۇ ئاتاق ئۈچۈن بەخش ئەتكەن مەزمۇن يېتەرسىز. بۇ مەزمۇن پەقەت مائارىپ ئىسلاھاتى، ئوقۇتۇش ئۇسۇلى ۋە ئوقۇتۇش مەزمۇنىدىكى ئىسلاھات دېيىلىش بىلەنلا كۇپايىلەنمەيدۇ. بۇ يەردىكى ئەسلى ئىلھام مەنبەسى ئابدۇقادىر داموللادىكى دۆلەتچىلىك ئېڭىدۇر. بىزنىڭ پەننىي ۋە دىنىي زىيالىيلىرىمىز بۈگۈنكى كۈنگىچە بۇ نۇقتىنى كۆزدىن قاچۇرۇپ كەلدى، ياكى بولمىسا يېتەرلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بەرمىدى. گەپنىڭ تومتاق بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن تارىخنى سەل باشتىن بىر قۇر ئەسلەپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇ.

14-ئەسىردىن ئېتىبارەن يېڭى دېڭىز يوللىرىنىڭ كەشپ قىلىنىشى ۋە دۆلەت چېگرىلىرىنىڭ يېڭىدىن بەلگىلىنىشى سەۋەبلىك، يىپەك يولىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى تۆۋەنلەشكە باشلىدى. 18-ئەسىرگە كەلگەندە شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاساسەن ئۈزۈلدى. 20-ئەسىرگە كەلگەندە دۇنيا خەلقى دۇنيادا ئۇيغۇر ئىسىملىك بىر مىللەتنىڭ بارلىقىدىن خەۋەرسىز قالدى. 1878-يىلى مەنچىڭ خىتايلىرى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىۋالغاندىن كېيىن، مەنچىڭ خىتايلىرىنىڭ باشلىقى زوزۇڭتاڭ بۇ مۇستەملىكىنى باشقۇرۇشتا بۇرۇنقىغا ئوخشىمايدىغان ئۇسۇللارنى ئويلاپ تېپىشقا باشلىدى.

ئەسلىدە ئىلگىرىكى ئىستېلالارغا خاس چوڭلۇق مەنمەنلىكىدە بولغان ۋە ئۇنى مەڭگۈلۈك ئۆزىگە قوشۇۋېلىش خىيالىمۇ ئىككى تايىن ئىستېلا بولغان بولسا، بۇ قېتىمقىسى بۇ زېمىننى مەڭگۈلۈك مۇستەملىكىسىگە ئايلاندۇرۇش مەقسىتىدە بولغان. شۇنىڭ ئۈچۈن خىتايلار شەرقىي تۈركىستاننىڭ يۇقىرى قاتلام خان جەمەتى، دۆلەت ئەركانلىرى، ھەربىي ئەمەلدار، يۇرت مۆتىۋەرلىرى قاتارلىق كىشىلەر ۋە بۇلارنىڭ ئەۋلادلىرىنى ئومۇمىيۈزلۈك قىرغىن قىلىشقا ياكى خىتايچە مەكتەپلەردە ئوقۇتۇپ ئۆزىنىڭ غالچىسىغا ئايلاندۇرۇشقا ئالاھىدە دىققەت قىلىدىغان بولغان. نۇپۇزلۇقلارغا جىددىي قارىغان. بىلىملىكلەرنى كۆزدىن قاچۇرمىغان. بۇ ئەلدە بىر يولباشچىنىڭ مەيدانغا كېلىپ، يەنە خىتاي مۇستەملىكىچىسىدىن قۇتۇلۇپ كېتىشكە يول قويماسلىق ئۈچۈن، بىر داھىينىڭ يېتىشىپ چىقىشىدىكى ماددىي ۋە مەنىۋى شەرتلەرنى يوق قىلىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن. 1930-يىلىدىكى مىللىي ئىنقىلابقا قەدەر، بىزنىڭ ئېڭىمىزغا، ئېڭىمىزنىڭ ئاستى قاتلاملىرىغا، يەنى خىتايلار ئۇلۇغ، بىز ئۇلارنىڭ ئالدىدا ھېچنېمىگە ئەرزىمەيمىز، دېگەن ئۇقۇمنى سىڭدۈرۈشكە تىرىشقان. بۇنىڭ ئەمەلىي ئۆرنەكلىرى شۇنداق بولغان:

بىرىنچى، ئاتلىق بىر ئۇيغۇر بىرەر خىتايغا ئۇچرىسا دەرھال ئاتتىن چۈشۈپ، يول بوشىتىشى ھەم ئۇنىڭغا تازىم بەجا كەلتۈرۈشى كېرەك ئىدى.

ئىككىنچى، بىر خىتاي بار ئورۇندا ھەرقانداق بىر ئۇيغۇرنىڭ ئولتۇرۇشىغا ئىجازەت يوق ئىدى. بۇ دېيىلىۋاتقان خىتاينىڭ ئەمەلدار بولۇشى شەرت ئەمەس، ئادەتتىكى جازانىخور خىتاي، ئەسكەر خىتاي، ھېچقانداق مەنسەپ ئەمىلى بولمىغان خىتاي بولسىمۇ، ئاۋۇ ئۇيغۇر بەگ، ھاكىم، شاڭيۇ بولسىمۇ، يەنىلا شۇ خىتاينىڭ ئالدىدا قول باغلاپ ئۆرە تۇرۇشى شەرت ئىدى.

ئۈچىنچى، خىتاي ئامباللار بۇتخانىغا كىرگەندە، مۇسۇلمان ھاكىملار، بەگلەر بۇتخانا دەرۋازىسى ئالدىدا قوللىرىنى ئارقىغا قىلىپ تىزىلىشىپ ئولتۇرۇشلىرى كېرەك ئىدى.

1912-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئالىي ئەمەلدارلىقىغا تەيىنلەنگەن ياڭ زېڭشىن، يەنى 1863-تىن 1928-گىچە، ئۆزىنىڭ سەۋەنلىكلەردىن خاتىرە، ئىستىغپار ھۇجرىسىدىكى خاتىرىلەر، سەۋەنلىكلەردىن ساۋاق ئېلىش ئۈچۈن لەۋزى تەلىماتىنى ئوقۇش قاتارلىق بىر يۈرۈش قوليازما خاتىرىلىرىدە مۇنداق دەپ يازغان: "خەلقنى ئىدارە قىلىشنىڭ تەسى بولۇشى، بىلىملىكلەرنىڭ كۆپ بولغانلىقىدىن بولغان، ئەھلى خالايىقنىڭ بىلىملىك بولماسلىقىنى ئۈمىد قىلىمەن. بىلىم ئارقىلىق ئەلنى ئىدارە قىلسا، دۆلەتكە ئاپەت كېلىدۇ. خەلقنىڭ بىلىمى ئاشقان سېرى، ئۇلار يوق يەردىن پۇتاق چىقىرىپ، يامان ئىشلارنى ئويلايدىغان بولۇپ قالىدۇ." ھۆنەر تېخنىكىسى بار ئادەملەردىن بىرى كۆپ بولسا، دۆلەتكە ئاپەت كەلتۈرىدىغان ئادەمدىن بىرى كۆپىيىدۇ. مەكتەپلەر ياخشى ئەمەس، ئوقۇغۇچىلارغا يامان تەلىماتلار ئارقىلىق پايدىسىز ئۇرۇقلارنى تارقىتىدۇ. شۇڭا، بارلىق مەكتەپلەرنى بىكار قىلىپ تاشلىماي بولمايدۇ. مەن ئادەم ئىشلىتىشتە نادان ئادەملەرنى ئىشلىتىمەنكى، ھەرگىز ئەقىللىق، بىلىملىك كىشىلەرنى ئىشلەتمەيمەن. ياڭ زېڭشىن يەنە:

«يىراق شەرق تىن كەلدىم مەن، چىڭ ساقلاپ تۇرۇمەن غەربنى.

قالدۇرىمەن بىلىمسىز نادانلىقتا، پادىشاھقا بويسۇندۇرىمەن خەلقنى»

دېگەن شېئىر ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئەسلى مەقسىتىنى ئوچۇق ئىپادىلىگەن.

بۇلار ياڭ زېڭشىننىڭ شەرقىي تۈركىستانغا 17 يىل ھۆكۈمرانلىق قىلىش يەنى 1912-دىن 1928-گىچە جەريانىدا يۈرگۈزگەن سىياسىتىدىن ئۆرنەكلەر. مانا بۇلار، مانجۇ خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ مۇستەملىكىسىگە ئايلىنىپ قالغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەم ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى ئىدى. مانا بۇلار خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قۇللۇققا كۆندۈرۈش پىراكتىكىسى ئىدى. مۇشۇنداق ئاتموسفېرادا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن بىر بالا قانداق ئادەم بولۇپ ئۆسۈپ يېتىلىدۇ؟ ئاشۇنداق بىر ئاتموسفېرا ئىچىدە، بۇ قۇللۇقتىن قۇتۇلۇشقا رەھبەرلىك قىلىدىغان، ئاشۇ ئۇلۇغ خىتاينى ھەيدەپ چىقىرىشقا جۈرئەت قىلالايدىغان ئادەم چىقىشى قانچىلىك تەس ھە؟ ئەگەر بۇ ئەھۋال يەنە يۈز يىل داۋام قىلغان بولسا، قانداق بولۇپ كېتەر ئىدى؟ بۇنىڭ قورقۇنچلۇق ئاقىۋىتى مىللەتنى قەيەرگە ئاپىرىشنى تەسەۋۋۇر قىلالىغان، ئىنتايىن ئاز ساندىكى ئادەملەرنىڭ بىرى ئابدۇقادىر داموللام ئىدى. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ئىسلاھاتى، ئەسلى ماھىيىتىدە مەنىۋى كىلىماتنىڭ ئىسلاھاتى ئىدى، سىياسىي ئىسلاھاتنىڭ بېخى ئىدى. چۈنكى ئۇ قازاندا ئوقۇۋاتقان ۋە خىزمەت قىلىۋاتقان چاغلىرىدا، ئىسمايىل گاسپىرالى، يەنى 1851-دىن 1914-گىچە باشلىغان "تىلدا، پىكىردە، ئىشتا بىرلىك" چاقىرىقىنىڭ ئاۋاز قوشقۇچىسى، تەشەببۇسچىسى بولغان ئىدى. جەدىتچىلىك پەقەتلا دىنىي جەھەتتىكى ئىنقىلاب ئەمەس، تېخىمۇ مۇھىمى، مىللىي مۇستەقىللىقنىڭ ئىدېئولوگىيە سېپىدىكى ھازىرلىقى ئىدى. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ قازاندىكى، بۇخارادىكى سەپداشلىرىغا قاراڭ. ئۇلار ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ ئالدى كەينىدە، بۇخارا جۇمھۇرىيىتى، قوقان جۇمھۇرىيىتى، خىۋە خانلىقى، ئالاش ئوردا خانلىقى قاتارلىق دۆلەتلەرنى قۇرۇپ، رۇسىيەدىن مۇستەقىل بولغانلىقىنى جاكارلىدىمۇ؟ مانا بۇ، جەدىتچىلىك ھەرىكىتىنىڭ ئەسلى غول مۇددىئاسى ئىجتىمائىي ئىسلاھات ئەمەس، سىياسىي ئىسلاھات ئىكەنلىكىنىڭ دەلىلى. مانا بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ قەتئىي ھالدا، بۇ قايتا ئويغىنىش دەۋرىدىكى دۆلەتچىلىك ئېڭىمىزنىڭ كۆچىتىنى ئابدۇقادىر داموللام تىككەن، دىيەلەيمىز.

ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ئالاھىدە تەربىيەلىگەن ئوقۇغۇچىلىرى بولغان. ئۇ مەدرىسىدىكى ئوقۇغۇچىلارنى تاللاپ ئايرىم دەرس بەرگەن. تالىپلار ئىچىدىن زېھنى ئوچۇق، ياش تالىپلارنى ۋە بىر قىسىم شاگىرتلىرىنى تۈرلۈك ئامال بىلەن چەتئەللەردىكى، ئىسلاھات ئىدىيەسى بويىچە ئوقۇتۇلىدىغان جايلارغا ئوقۇشقا چىقارغان. باۋۇدۇن باي، شەمسىدىن داموللام، قۇتلۇق شەۋقىي، ھاجى مۇھەممەد ئەلى قاتارلىق مەشھۇر مەرىپەت ئاشىنىلارىمۇ، ئۇنىڭ شاگىرتلىرى ئىدى. ياپونىيەلىك تەتقىقاتچى ئويىشى شىنچىرو، يەنى "قەشقەردىكى يېڭىلىققا كۆچۈش ھەرىكىتى" ناملىق ماقالىسىدا: دانا ئىسلاھاتچى، ئۆلىما ئابدۇقادىر داموللام 1912-يىلى قەشقەر شەھىرىدە يېڭىچە مەكتەپ ئاچقان. ئابدۇقادىر داموللام، تەڭرىتاغلىرىنىڭ جەنۇبىدىكى تارىم ۋادىسى ئەتراپىدىكى جايلاردا، مۇسۇلمانلارنى يېڭىچە مائارىپتا تەربىيەلەش ئۈچۈن ئوقۇتقۇچى تەكلىپ قىلىش بىلەن بىرگە، ھەر يىلى ئىستانبۇل، قازان، ئوفا، ئورېنبۇرگ قاتارلىق ئىلغار مۇسۇلمان يۇرتلىرىغا، 10 - 15 تىن ئوقۇغۇچى چىقىرىپ تۇرغان، دەپ يازغان. بۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ خىراجىتىنى، 1911-يىلى ئىستانبۇلدا ئابدۇرەئۇپ فىترەت، ئوسمان خوجا، ئابدۇل ئەزىزى غۇلجائىي، مۇقىمىدىن بەگجانى ۋە سادىق ئاشۇر ئوغلى قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان ھەيئەت تەرىپىدىن قۇرۇلغان "بۇخارا مەرىپەت جەمئىيىتى" ئۈستىگە ئالغان. مانا بۇ ئايرىم تەربىيەلەنگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىرى، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى سابىت داموللام، يەنى 1883-تىن 1941-گىچە ئىدى.

ئابدۇقادىر داموللام سابىت داموللامنى چەتئەلگە ئوقۇشقا ماڭدۇرىدىغان ۋاقىتتا قەشقەرنىڭ كاتا ئالىم، ئۆلىمالىرى، يۇرت چوڭلىرىنى دەۋەت قىلىپ، كاتا چاي مۇراسىمى ئۆتكۈزگەن. ئابدۇقادىر داموللام بۇ مۇراسىمدا سابىت داموللامنى ئاشكارا ماختاپ: "بۇ بالا بىزنىڭ ئارزۇ قىلغان، ئەمما زاماننىڭ شەرتلىرى تۈپەيلى ۋە ئۆزىمىزدىكى شەرتلەر تۈپەيلى بىز قىلالمايدىغان چوڭ ئىشلارنى قىلىدۇ. كۆرۈسلەر چەتتىكى ئوقۇشىنى تۈگىتىپ، قايتىپ كەلگەندە ئۇ بىر ئۇلۇغ ئىنسان بولۇپ قالىدۇ" دېگەنلىكىنى دەلىللەيمىز. دېمەك، ئابدۇقادىر داموللام سابىت داموللام ۋە ئۇنىڭ قۇرداشلىرىدىن بىر تۈركۈم ياشلارغا مەخسۇس دۆلەتچىلىك ئېڭى سىڭدۈرگەن. سابىت داموللام ھەقىقەتەن ئابدۇقادىر داموللامنىڭ كۈتكىنىدەك بۈيۈك بىر دۆلەت ئادىمى بولۇپ، شەرقىي تۈركىستان تارىخىغا ئالتۇن ھەرپلەر بىلەن ئىسمىنى يازدۇرغان. مانا بۇلار ئابدۇقادىر داموللامنىڭ، بىز بۈگۈنگىچە دىققەت قىلالمىغان ياكى يېتەرلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بەرمىگەن دۆلەتچىلىك ئېڭى، دۆلەتچىلىك ئىدىيەسىنىڭ پاكىتى. يىغىپ ئېيتقاندا ئابدۇقادىر داموللامنى ئابدۇقادىر داموللام قىلغان، ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىغا، جەدىتچىلىك ھەرىكىتىگە ئاساس سالغانلىقى ھەم دۆلەتچىلىك ئېڭى ۋە ئىدىيەسىدۇر.