بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا، ئېيىق ئۆڭكۈردە قىشلىق ئۇيقۇسىدا. قۇشلار ئۇچسا ھاۋادا، توشقان ياتار ئۆز ئۇۋىسىدا. شۇنداق بىر دەرەخنىڭ شېخىدا بىر كىچىك سېرىق قۇشقاچ ياشايدىكەن، بۇ قۇشقاچ ئوچۇق مىجەز، مېھماندوست ۋە چىقىشقاق ئىكەن. ئانىسى ئۇنىڭ بۇ مىجەزىنى بىلگەچكە، ئۇنىڭغا:

ـــ ئۆزۈڭدىن چوڭ ۋە ساڭا يامانلىق قىلىشى مۇمكىن بولغان قۇشلار بىلەن دوست بولۇشقا ھەۋەسلەنمە، بولمىسا ئۇلار كېيىن ساڭا زىيان سېلىشى مۇمكىن، ـــ دەپ ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرىدىكەن. لېكىن كىچىك قۇشقاچ ئانىسىنىڭ گېپىگە ئانچە ئېرەنشىمەي، ئانچە قۇلاق سېلىپ كەتمەيدىكەن.

بىر كۈنى سېرىق قۇشقاچ ئۇچۇۋاتقاندا بىر دەرەخنىڭ شېخىدا كۆزلىرى يوغان ۋە يۇپيۇمىلاق، باشقىلارغا چەكچىيىپ قاراپ تۇرىدىغان يوغان بىر قۇشنى كۆرۈپتۇ، بۇ بىر مۈشۈكياپىلاق ئىكەن. سېرىق قۇشقاچ:

ـــ ياخشىمۇسىز! ـــ دەپ ئۇنىڭغا سالام بېرىپتۇ. مۈشۈكياپىلاق:

ـــ ياخشى، ـــ دەپ قوپاللا جاۋاب قايتۇرۇپتۇ. سېرىق قۇشقاچ ئۇنىڭ بۇ قوپاللىقىغا پىسەنت قىلماستىن ئۇنىڭ يېنىغا قونۇپ، پاراڭلىشىشقا باشلاپتۇ ۋە ئۇنىڭ بىلەن دوست بوپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سېرىق قۇشقاچ ھەر كۈنى مۈشۈكياپىلاق بىلەن بىللە ئۇچۇپ، پاراڭلىشىپ ئۆتىدىغان بوپتۇ. بۇلارنىڭ دوستلىقىدىن خاتىرجەم بولالمىغان ئانىسى ئۇنىڭغا نەسىھەت قىلسا، سېرىق قۇشقاچ ئانىسىنى «قورقۇنچاق» دەپ ئەيىبلەپ، مۈشۈكياپىلاقنى «مېنىڭ ئىنتايىن ياخشى دوستۇم» دەپ ماختاپ بېرىپتۇ.

شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە سېرىق قۇشقاچ بىلەن مۈشۈكياپىلاق ئۇچۇپ كېتىۋېتىپ بىر ئۆينىڭ ھويلىسىدىكى دەرەخنىڭ شېخىغا قونۇپتۇ. بۇ چاغدا ھويلىدىن بىر ئېتىز چاشقىنى ئۆتۈۋاتقان ئىكەن. بۇنى كۆرگەن مۈشۈكياپىلاق:

ـــ قارىغىنە، بىر تاشپاقا كېتىپ بارىدۇ، ـــ دەپتۇ. سېرىق قۇشقاچ بولسا:

ـــ ئۇ تاشپاقا ئەمەس، ئېتىز چاشقىنى، ـــ دەپتۇ. مۈشۈكياپىلاق بولسا تاشپاقا دەپ چىڭ تۇرۇۋاپتۇ. شۇنداق قىلىپ، بۇ ئىككىسى «تاشپاقا»، «ئېتىز چاشقىنى» دەپ تالاش-تارتىش قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن، مۈشۈكياپىلاق ئاچچىقلىنىپ، تۇمشۇقى بىلەن سېرىق قۇشقاچقا ھۇجۇم قىپتۇ. سېرىق قۇشقاچنىڭ جۇغى بەكلا كىچىك بولغاچقا، ھېچنەرسە قىلالماي، بېشىغا يېگەن تاياق دەستىدىن ھۇشىدىن كېتىپتۇ ۋە دەرەخ شېخىدىن يىقىلىپ چۈشۈپتۇ. مۈشۈكياپىلاق ئۇنى تاشلاپ قويۇپ كېتىپ قاپتۇ.

سېرىق قۇشقاچ نەچچە سائەت ھۇشسىز ياتقاندىن كېيىن، ھۇشىغا كېلىپ ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۆيىگە ئۇچۇپ كەتمەكچى بوپتۇ. لېكىن قانىتىمۇ يارىلانغان بولغاچقا ئۇچالماي، يىقىلغان يېرىدە ھەپىلىشىپ تۇرسا، ئۆيدىكى كىچىك بالا ئۇنى دېرىزىدىن كۆرۈپ قاپتۇ. كىچىك بالا دەرھال ھويلىغا چىقىپ سېرىق قۇشقاچنى ئۆيىگە ئېلىپ كىرىپتۇ. سېرىق قۇشقاچ «مېنى ئەمدى قانداق قىلىۋېتەر؟!» دەپ ئويلاپ قورققىنىدىن يۈرىكى دۈپۈلدەپ سوقۇشقا باشلاپتۇ. بالا ئانىسى بىلەن بىللە قۇشقاچنىڭ يارىسىنى تازىلاپ، تېڭىپ، بىر كىچىك قەپەزگە قويۇپ، قەپەزنى ئېگىز يەرگە ئېسىپ قويۇپتۇ.

سېرىق قۇشقاچ ئەمدى يارىلانغىنىغا ئازابلىنىشنى ياكى قەپەزگە سولانغىنىغا ئازابلىنىشنى بىلەلمەي، «ئەمدى مېنى قەپەزدىن قويۇپ بەرمىسە قانداق قىلارمەن؟» دەپ قايغۇلىنىشقا باشلاپتۇ. بالىنىڭ ئانىسى ھەر كۈنى ئۇنىڭ يارىسىغا دورا سۈركەپ، تېڭىقىنى ئالماشتۇرۇپ، ئۇنى بىرنەچچە كۈندىلا ساقايتىپتۇ. بۇ ئۆيدە بىر مۈشۈك بار بولۇپ، مۈشۈك ئۇيان-بۇيان ئۆتكىچە سېرىق قۇشقاچقا قاراپ قويىدىكەن. سېرىق قۇشقاچ بولسا مۈشۈكنى كۆرسىلا قورقۇپ كېتىدىكەن، ھېلىمۇ ياخشى ئۇنىڭ قەپىزى ئېگىز يەردە ئېسىقلىق بولغاچقا مۈشۈك ئۇنىڭغا چېقىلالمايدىكەن. بىر كۈنى مۈشۈك:

ـــ مەندىن قورقمىساڭمۇ بولىدۇ، مېنىڭ پەقەت سەن بىلەن دوست بولغۇم بار. ساڭا زىيان يەتكۈزمەيمەن، بىردەم پاراڭلىشايلى، ـــ دەپتۇ. سېرىق قۇشقاچ ئۇنىڭغا:

ـــ ياق، ساڭا گەپ قىلمايمەن، سەندىن قورقىمەن، ـــ دەپتۇ. ئەمما مۈشۈك يەنە:

ـــ ماڭا ئىشەنگىن، مېنىڭ سەن بىلەن دوست بولۇش ئارزۇيۇم بار، خالاس، ـــ دەپتۇ. سېرىق قۇشقاچ:

ـــ مەن ئانامنىڭ گېپىنى ئاڭلىماي مۇشۇ كۈنگە قالدىم، ئەمدى ھوشۇمنى تاپتىم. ئەمدى سەن بىلەن دوست بولمايمەن، ـــ دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. مۈشۈك ئۇنىڭ يېنىدىن كېتىپ قاپتۇ.

ئۆي ئىگىسى بۇ بالا قۇشقاچنىڭ ئالدىغا ھەرخىل يەم قويۇپ، ئۇنى باقىدىكەن. لېكىن قۇشقاچ ئازراقلا يەپ قويۇپ، كۆڭلى يېرىم تۇرىدىكەن. ئۇنىڭ قەپەزدىن چىققۇسى، ئۆيىگە ئۇچۇپ بارغۇسى بار ئىكەن. بىر كۈنى ئانىسى كىچىك بالىغا:

ـــ قارا بالام، بىز قۇشقاچقا ياخشىلىق قىلىپ، ئۇنى ساقايتتۇق، لېكىن ئەمدى ئۇنىڭغا يامانلىق قىلىۋاتىمىز. ئۇ ھازىر ئىنتايىن غەمكىن تۇرۇۋاتىدۇ، ئۇنى قويۇپ بېرەيلى، ئۆيىگە كەتسۇن، ـــ دەپتۇ. لېكىن كىچىك بالا ئانىسىغا:

ـــ ياق، ئۇ داۋاملىق بىز بىلەن قالسۇن، ـــ دەپ چىڭ تۇرۇۋاپتۇ، لېكىن ئانىسى ئۇنىڭغا چىرايلىقچە چۈشەندۈرۈپ بالىنى قايىل قىپتۇ. ئۇلار بىللە ھويلىغا چىقىپ، قەپەزنى ئېچىپ، سېرىق قۇشقاچنى قويۇۋېتىپتۇ. ئەركىنلىككە ئېرىشكەن سېرىق قۇشقاچ خۇشال ئۇچۇپ ئۆيىگە بېرىپ، ئانىسىنى چىڭ قۇچاقلاپتۇ. سېرىق قۇشقاچ ئانىسىنىڭ گېپىنى ئاڭلىمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭدىن كەچۈرۈم سوراپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سېرىق قۇشقاچ ئانىسىنىڭ گېپىنى ئاڭلايدىغان بوپتۇ.

22. گۈلقىز

بار ئىكەنۇ يوق ئىكەن، ئاچ ئىكەنۇ توق ئىكەن، ئۇزۇن زامانلار ئىلگىرى، كەپسىز بالا يوق ئىكەن. ھاۋاسى ساپ، زېمىنى كەڭ يېزىلارنىڭ بىرىدە گۈلقىز ئىسىملىك ياردەمسۆيەر بىر قىز ياشايدىكەن. كىمنىڭ ياردەمگە ئېھتىياجى بولسا، گۈلقىز شۇنىڭ يېنىغا چاپىدىكەن. ئاغرىق-سىلاق ياكى ياشىنىپ قالغانلارغا يېزىنىڭ قۇدۇقىدىن سۇ تارتىپ ئەكىلىپ بېرىدىكەن. ئانىسى بولسا ئېتىزدا ئىشلەۋاتقانلارنىڭ بوۋىقىنى بېقىپ بېرىدىكەن. گۈلقىز ئۆيدىمۇ ئانىسىغا ياردەم قىلىپ، ئۆينى يىغىشتۇرۇپ، تازىلاپ، قازناقتىن ئۆيگە ئوتۇن توشۇپ بېرىدىكەن. ئۇلارنىڭ دەلەن دەيدىغان بىر ئۆچكىسى بار بولۇپ، بۇ ئۆچكىنىمۇ گۈلقىز باقىدىكەن. ئانىسىمۇ گۈلقىزنىڭ پۈتۈن ئىشلارغا ياردەم قىلىشىغا يول قويىدىكەن، پەقەتلا ئۇنىڭ ئوت يېقىشىغا رۇخسەت قىلمايدىكەن.

كۈنلەردىن بىر كۈنى گۈلقىزنىڭ ئانىسى ئەتىگەندە خوراز چىللىشىغىلا ئويغىنىپ، ئېتىزغا ئىشلىگىلى كېتىپ قاپتۇ. گۈلقىز ئويغىنىپ ئۆينىڭ ئىشلىرىنى قىلغاندىن كېيىن، ئۆچكىسى دەلەننى ئېلىپ جاڭگالغا ئوتلاتقىلى چىقىپ كېتىپتۇ. ئۇلار قايتىپ كەلگەندە كەچ بولۇپ قالغانىكەن. گۈلقىز: «كەچلىك تاماق تېخى تەييار ئەمەس، ئانام ئىشلەپ ھېرىپ-ئېچىپ كەلگەندە ئۇنىڭغا تاماق ئېتىپ قويسام، قانچىلىك خۇشال بولۇپ كېتەر!» دەپ ئويلاپتۇ-دە، تاماق ئېتىش قارارىغا كەپتۇ. ئۇ گۈرۈچ تامىقى ئەتمەكچى بولۇپ، سۇ توشقۇزۇلغان قازاننى ئوچاقنىڭ ئۈستىگە ئېلىپ، ئوچاققا ئوت يېقىپتۇ. ئۇ ئۆز-ئۆزىگە: «ئانام ماڭا: ‹ھەرگىز ئوت ياقماڭ، ئوچاققا يېقىن كەلمەڭ› دەپ جىكىلىگەن ئىدى، لېكىن ئوت يېقىش ئۇنچىۋالا تەس ئەمەسكەنغۇ؟! ئەمدى مەن چوڭ بولدۇم، ئانام مېنى تېخىغىچە كىچىك بالا دەپ ئويلايدۇ» دەپ غۇدۇراپتۇ. سۇ قاينىغاندىن كېيىن گۈلقىز قازانغا گۈرۈچ ساپتۇ ۋە ئۆزىنى چوڭ بولغاندەك ھېس قىلىپ خۇشال بوپ كېتىپتۇ. ئۇ: «بىردەم سىرتقا چىقىپ تۇرايچۇ، تاماققا بىردەمدىن كېيىن قاراپ باقارمەن» دەپ ئويلاپ سىرتقا چىقىپتۇ. بۇ ئەسنادا ئوچاقتىكى ئوت ئوچاقنىڭ يېنىدىكى داستىخانغا تۇتۇشۇپ، ئۇنىڭدىن يەنە پەردىگە تۇتۇشۇپ، پۈتۈن ئۆيگە ئوت كېتىپتۇ. ھويلىدا تۇرغان گۈلقىز تۇيۇقسىز ئارقىغا بۇرۇلۇپ، ئۆينىڭ گۈرۈلدەپ كۆيۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ چۆچۈپ كېتىپتۇ، ئۆيگە كىرىپ بىر نەرسىلەرنىمۇ ئالالماپتۇ. ئۇ دەرھال بېرىپ ئېغىلدىن دەلەننى قۇتۇلدۇرۇپ چىقىپتۇ.

يېزىدىكى قولۇم-قوشنىلار ياردەمگە كېلىپ ئوتنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئوتنى ئۆچۈرەلمەپتۇ، ئۆي پۈتۈنلەي كۆيۈپ كۈل بولۇپ كېتىپتۇ. گۈلقىز كۆڭلى يېرىم ھالدا: «ئەمدى ئانامغا نېمە دەپ جاۋاب بېرەرمەن. ئۇ ماڭا: ‹ھەرگىز ئوت ياقماڭ› دەپ تاپىلىغان ئىدى» دەپ ئۆزىنى ئەيىبلەپ يىغلاپ كېتىپتۇ. ئانىسىمۇ قايتىپ كېلىپ ئۆينىڭ ھالىنى كۆرۈپ، كۆڭلى ئىنتايىن يېرىم بوپتۇ. قولۇم-قوشنىلار ئۇلارغا ياردەم قىلىپ ئۆي سېلىشىپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىپ، تەسەللىي بېرىپتۇ. بىر نەچچە كۈندىلا چىرايلىق ئۆيدىن بىرى پۈتۈپتۇ ۋە گۈلقىز بىلەن ئانىسى ئۇ ئۆيدە يەنە خاتىرجەم ياشاشقا باشلاپتۇ. شۇ كۈندىن باشلاپ گۈلقىز ئانىسىنىڭ تاپىلىغان گەپلىرىنى ئاڭلايدىغان، ئۆزىنىڭ قۇربى يەتمەيدىغان ئىشلارنى قىلمايدىغان بوپتۇ.

23. بۇدرۇق توخۇ

بىر كىچىك توخۇ فېرمىسىدا نۇرغۇن توخۇ بىللە ياشايدىكەن. فېرمىنىڭ ئىگىسى ھەركۈنى بۇ توخۇلارنىڭ يەملىرىنى بېرىپ، تۇخۇملىرىنى يىغىپ ھايات كەچۈرىدىكەن.

ھەرقانداق كوللىكتىپنىڭ بىر باشلىقى بولغىنىدەك، بۇ توخۇلارنىڭ ئىچىدىمۇ بىر باشلىق بار ئىكەن، لېكىن بۇ باشلىق يېقىندا ئۆلۈپ كېتىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن، فېرمىدىكى توخۇلار ئۆزىگە يېڭىدىن بىر باشلىق سايلاپ چىقىشنى قارار قىپتۇ. لېكىن توخۇلارنىڭ بەزىلىرى بىر بەستلىك، يوغان توخۇنى نامزات قىلسا، يەنە بەزىلىرى سېمىز توخۇنى نامزات قىپتۇ. توخۇلار بۇ ئىككى نامزات ئارىسىدا دەتالاش قىلىشىۋاتقاندا بۇدرۇققىنە كەلگەن بىر توخۇ ئوتتۇرىغا چىقىپ:

ـــ مەنمۇ ئۆزۈمنى باشلىقلىققا نامزات كۆرسىتىمەن، ـــ دەپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان بارلىق توخۇلار كۈلۈپ تېلىقىپ قاپتۇ، چۈنكى بۇدرۇق توخۇ بەكلا پاكار بولغاچقا، ئۇنى باشلىق بولۇشقا لايىق ئەمەس دەپ ئويلاپتۇ. بۇدرۇق توخۇ باشقا توخۇلارنىڭ ئۆزىنى كۈلۈپ مەسخىرە قىلىشلىرىغا پىسەنت قىلىپمۇ قويماستىن، سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ:

ـــ ئۇنداقتا مۇسابىقە قىلايلى، كىم ئۇتۇپ چىقسا شۇ باشلىق بولسۇن، ـــ دەپتۇ. بارلىق توخۇلار بۇ تەكلىپنى ئىنتايىن مۇۋاپىق كۆرۈپ قوبۇل قىپتۇ ۋە ئۈچ تۈر بويىچە مۇسابىقە ئۆتكۈزۈشنى قارار قىپتۇ. بۇ ئۈچ تۈر: «ئەڭ جىق تۇخۇم تۇغۇش»، «ئەڭ تېز يۈگۈرەش» ۋە «ئەڭ يۇقىرى ئاۋازدا چىللاش» ئىكەن.

ئۈچ كۈندىن كېيىن ئەڭ جىق تۇخۇم تۇغۇش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقى ئېلان قىلىنىپتۇ. ئۈچ توخۇ ئوخشاش ۋاقىتتا قارىمۇقارشى مۇسابىقىلىشىدىغان بوپتۇ. بارلىق توخۇلار بۇدرۇق توخۇنى چوقۇم ئۇتالمايدۇ دەپ ئويلاپتۇ.

يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ بۇ ئۈچ كۈن جەريانىدا ھېچقانداق تۇخۇم تۇغماي، ھەممىسىنى مۇسابىقە كۈنى تۇغىمىز دەپ سىقىپ تۇرۇپتۇ. بۇدرۇق توخۇ بولسا، ھەر كۈنى نورمال تۇخۇم تۇغۇپ، يەملىرىنى قۇۋۋەتلىك يەپتۇ. چۈنكى بۇدرۇق توخۇ باشقا توخۇلارغا قارىغاندا ئەقىللىق ئىكەن.

ئۈچ كۈندىن كېيىن ئۈچ توخۇ مۇسابىقە مەيدانىغا كەپتۇ. ئالدى بىلەن بۇدرۇق توخۇغا پۇرسەت بېرىلىپتۇ. بۇدرۇق توخۇ بىر، ئىككى، ئۈچ، تۆت ۋە بەش دەپ ساق بەش تال تۇخۇم تۇغۇپتۇ. باشقا توخۇلار ئۇنى ئالقىشلاپتۇ. نۆۋەت يوغان توخۇغا كەپتۇ، ئەمما ئۇ شۇنچە ئىنجىقلاپ بىر تالمۇ تۇخۇم تۇغالماپتۇ، بۇنى كۆرگەن باشقا توخۇلار ئىنتايىن ھەيران قاپتۇ. كېيىنكى نۆۋەت سېمىز توخۇغا كەپتۇ. ئۇمۇ ھەرقانچە قىپمۇ بىر تالمۇ تۇخۇم تۇغالماپتۇ. ئەسلىدە بۇ ئىككى توخۇ ئۈچ كۈن بويىچە ئۆزىنى سىقىپ تۇرغاچقا، تۇغالماس بولۇپ قالغانىكەن.

يەنە ئۈچ كۈندىن كېيىن يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلىدىكەن. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ ئۈچ كۈن جەريانىدا يېتىپ ئارام ئاپتۇ، ئۇلار: «ھازىرچە يۈگۈرمەي كۈچىمىزنى ئاياپ قالايلى، ئۆزىمىزنى ھاردۇرۇپ قويمايلى» دەپ ئويلاپتۇ. بۇدرۇق توخۇ بولسا ھەركۈنى يۈگۈرۈپ مەشىق قىپتۇ. ئۈچ كۈندىن كېيىن توخۇلار يەنە يىغىلىپ، مۇسابىقە باشلىنىپتۇ. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ ئازراق يۈگۈرۈپلا ھاسىراپ، بولالماي يېتىپ قاپتۇ. بۇدرۇق توخۇ يەنە ئەڭ ئالدىدا ۋە ئەڭ تېز يۈگۈرۈپ مۇسابىقىدە ئۇتۇپ چىقىپتۇ.

ئەمدى ئۈچ كۈندىن كېيىن ئەڭ يۇقىرى ئاۋازدا چىللاش مۇسابىقىسى بولىدىكەن. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ بۇ قېتىم:

ـــ بۇدرۇق توخۇ ئالدىنقى ئىككى مۇسابىقىدە كۆپ مەشق قىلىپ بىزنى ئۇتىۋالدى، بۇ قېتىم بىزمۇ كۆپرەك مەشق قىلىپ ئۇنى ئۇتۇۋالايلى، ـــ دېيىشىپتۇ ۋە ئۈچ كۈنگىچە توختىماي چىللاپ مەشق قىپتۇ. بۇدرۇق توخۇدىن ھېچقانداق ئاۋاز چىقمىغىنىنى كۆرۈپ: «ئۇ مەشىق قىلمايۋاتىدۇ» دەپ خۇشال بولۇپ كېتىپتۇ.

مۇسابىقە كۈنىمۇ نىھايەت يېتىپ كەپتۇ، توخۇلار ھاياجان بىلەن يىغىلىپتۇ. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ يۇقىرى ئاۋازدا چىللىماقچى بولۇپ ئاغزىنى ئېچىپتۇ-يۇ، ھېچقانداق ئاۋاز چىقىرالماپتۇ. چۈنكى ئۇلار ئۈچ كۈن بويىچە توختىماي ۋارقىراپ كانايلىرى يىرتىلىپ، ئاۋاز چىقىرالماس بولۇپ قالغان ئىكەن. بۇدرۇق توخۇ بولسا، «قو...قو قو...ق!» دەپ يۇقىرى ئاۋازدا ۋارقىراپتۇ. ئۇنىڭ ئاۋازى پۈتۈن فىرمىنى بىر ئاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇدرۇق توخۇ باشلىق بولۇپ سايلىنىپتۇ، ئۇ توخۇلارنى تولىمۇ ئادالەت بىلەن باشقۇرغاچقا، توخۇلار ھۇزۇر ئىچىدە ياشاپتۇ.

24. سەپرا مەلىكە

بۇرۇن بۇرۇندىكەن، تېرىق تۇلۇمدىكەن، سېمىز سوزۇلۇپ ياتسا، ئورۇق ئىشلەيدىكەن. قۇشلار دەرەختە تۇرسا، توشقان ئۇۋىسىدىكەن، شۇنداق قىلىپ ھەممە ھايۋان ئۆز جايىدا خاتىرجەم ياشايدىكەن.

شۇنداق ۋاقىتلارنىڭ بىرىدە گۈزەل بىر دۆلەتتە سەمىرە ئىسىملىك بىر مەلىكە بولغانىكەن، بۇ مەلىكە ئىنتايىن گۈزەل بولغىنى بىلەن، ھەممەيلەن ئۇنى «سەپرا مەلىكە» دەپ ئاتايدىكەن. چۈنكى ئوردىدىكى ھەممەيلەن ئۇنىڭ دېگىنى بويىچە قىلىپ تۇرسىمۇ، ئۇنى ھېچ خۇشال قىلالمايدىكەن. ئۇنىڭ مىجەزى چۇس، سەپرا بولۇپ، ھەممە نەرسىگە بىر باھانە تېپىپ، يوق ئىشقا خاپا بولۇپ يۈرۈيدىكەن. ئۇ: «چىرايلىق زىننەتلەنگەن قىزىل كۆڭلەك تىكىپ بېرىڭلار!» دەيدىكەن، ئەمما كۆڭلەك تەييار بولغاندا «مېنىڭ دېگىنىم بۇ ئەمەستى» دەپ جېدەل قىلىدىكەن. ئاشپەز ھەرخىل مېزىلىك تاماق، تورت ۋە تاتلىق تۈرۈم ئېتىپ چىقسىمۇ، مەلىكە ئۇنىڭدىنمۇ قۇسۇر چىقىرىدىكەن. ئوردىدىكى ھەممەيلەن بۇ مەلىكىنىڭ سەپرا مىجەزىدىن جاق تويغان بولسىمۇ، ئۇ «مەلىكە» بولغاچقا ھېچنەرسە دېيەلمەيدىكەن. بۇ مەلىكە پادىشاھنىڭ يالغۇز بالىسى بولغاچقا، پادىشاھ دۆلەتنىمۇ بۇ مەلىكىنىڭ خالىغىنى بويىچە باشقۇرىدىكەن. بىچارە ئاۋام خەلق بولسا «بىزنىڭ ھالىمىز قانداق بوپ كېتەر؟» دەپ ئازابلىنىپ ياشايدىكەن.

شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە مەلىكە يەنە كەپسىزلىك قىپتۇ، ئوردىدىكى بالىلار كېلىپ ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئوينىسىمۇ، ئۇ بىردەم ئويناپلا «زېرىكتىم، ئۇلار كەتسۇن» دەپتۇ. پادىشاھ ئوردىنىڭ پەيتونىنى تەييارلىتىپ، مەلىكىگە:

ـــ سىز كېنىزىكىڭىز بىلەن بىللە شەھەرنى بىردەم ئايلىنىپ كېلىڭ، ـــ دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن مەلىكە شەھەر ئايلىنىشقا چىقىپتۇ. يولدا ناخشا ئېيتىپ كېتىۋاتقان بىر بالا مەلىكىنىڭ دىققىتىنى تارتىپتۇ، سىنچىلاپ قارىغۇدەك بولسا بۇ بالىنىڭ بىر پۇتى يوق بولۇپ، بىر قولىدا ھاسا تۇتۇپ، يەنە بىر قولىدا تاماق ئېلىپ كېتىۋاتقانىكەن.

مەلىكە بۇ بالىنىڭ تۇرقىغا قاراپ ئىنتايىن ھەيران قالغان ھالدا: «بۇ بالىنىڭ بىر پۇتى يوق، كىيىملىرى شۇنچىۋالا جۇل-جۇل تۇرۇپمۇ، قانداقسىگە بۇنچىۋالا خۇشال بولالايدىغاندۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ. بۇ بالىنىڭ دەل ئەكسىچە، مەلىكىنىڭ ھەممە نەرسىسى تەل بولسىمۇ قەتئىي خۇشال بولالمايدىكەن. شۇنىڭ بىلەن مەلىكە پەيتوننى بالىغا يېقىن يەردە توختىتىپ، بالىغا:

ـــ يول مېڭىشتا قىينىلىدىكەنسەن، پەيتونغا چىققىن، سېنى بارىدىغان يېرىڭگە ئاپىرىپ قويايلى، ـــ دەپتۇ. بالا ئۇنىڭغا رەھمەت ئېيتىپ پەيتونغا چىقىپتۇ-يۇ، ئۆزىنىڭ ئوردا پەيتونىغا چىققىنىغا ئىشەنگۈسى كەلمەي، چۈش كۆرۈۋاتامدىمەن دېگەندەك قىلىپ كۆزلىرىنى ئۇۋۇلاپ كېتىپتۇ. مەلىكە ئۇنىڭدىن ئىسمىنى سورىغاندا ئاندىن ئېسىگە كېلىپ، ئىسمىنىڭ ھەسەن ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ بېرىپتۇ. مەلىكە:

ـــ ئۆيۈڭگە قايتىۋاتقانمىدىڭ؟ ـــ دەپ سوراپتۇ. ھەسەن ئۇنىڭغا:

ـــ ياق، ئالدىمىزدىكى مەھەللىدە ئاغرىپ قالغان بىر موماي بار، ئۇنىڭغا تاماق ئېلىپ كېتىۋاتىمەن، ـــ دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. مەلىكە ھەيرانلىق بىلەن:

ـــ سەن ئۆزۈڭ بىر مىيىپ تۇرساڭ، باشقىلارغا تاماق توشۇش ساڭا قالدىمۇ؟! ـــ دەپ سوراپتۇ. ھەسەن:

ـــ مېنىڭ بىر پۇتۇم بولمىغىنى بىلەن، ھاسىغا تايىنىپ بولسىمۇ ماڭالايمەن، مەن بۇنىڭغا قانائەت قىلىمەن. مەن تاماق ئېلىپ ماڭغان موماي ئورنىدىنمۇ تۇرالمايدۇ، مەن ئۇنىڭغا تاماق ئېلىپ بارسام، ئۇ بەكلا خۇشال بولىدۇ، ئۇنىڭ خۇشال بولغىنىنى كۆرسەم مەنمۇ خۇشال بولىمەن، ـــ دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. مەلىكە بۇنى ئاڭلاپ تېخىمۇ ھەيران قالغان ھالدا:

ـــ سەن ئاغرىق مومايغا تاماق توشۇشتىن خۇشاللىق تاپامسەن؟ ـــ دەپ سوراپتۇ. ھەسەن مەلىكىدىن:

ـــ سەن باشقىلارغا ياردەم قىلىپ باققانمۇ؟ ـــ دەپ سوراپتۇ. مەلىكە:

ـــ ياق، ـــ دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. ھەسەن:

ـــ ئۇنداقتا سەنمۇ مەن بىلەن بىللە بارغىن، ـــ دەپتۇ. پەيتون موماينىڭ ئۆيىنىڭ ئالدىغا كەلگەندە، ھەسەن بىلەن مەلىكە ئۆيگە بىللە كىرىپتۇ. موماي ھەسەننى كۆرۈپلا ئىنتايىن خۇشال بوپتۇ ۋە:

ـــ كەلدىڭمۇ، ھەسەن؟ ھېلىمۇ ياخشى ۋاقتىدا كەلدىڭ، قورسىقىم بەكلا ئاچقانىدى، ـــ دەپتۇ. ھەسەن:

ـــ ھەئە، مەن كەلدىم. قاراڭ، يېنىمدا بىر ئادىشىمنىمۇ ئېلىپ كەلدىم، ـــ دەپتۇ مەلىكىنى كۆرسىتىپ. موماي مەلىكىگە قاراپ:

ـــ ھە، بەك ياخشى بوپتۇ، مېنىڭ ئۆيۈمگە ئادەتتە مېھمان كەلمەيدۇ. سىلەرنىڭ كەلگىنىڭلارنى كۆرۈپ بەكلا خۇشال بولدۇم، ـــ دەپتۇ. مەلىكە موماينىڭ يېنىدا ئولتۇرۇپتۇ، ھەسەن تاماقنى ئەكىلىپ بېرىپتۇ. موماي تامىقىنى يېگەچ مەلىكە بىلەن پاراڭلىشىپتۇ. بىردەمدىن كېيىن ھەسەن بىر چېلەك سۇ بىلەن سۈپۈرگە ئېلىپ كىرىپ كەپتۇ ۋە مەلىكىگە:

ـــ ھەردائىم ئۆزۈم يالغۇز تازىلىق قىلاتتىم، خالىسىڭىز بۈگۈن بىللە قىلايلى، ـــ دەپتۇ. مەلىكە:

ـــ لېكىن مەن بۇرۇن ھېچ تازىلىق قىلىپ باقمىغان، تازىلىق قىلىشنى بىلمەيمەن، ـــ دەپتۇ. ھەسەن:

ـــ ئۇنداقتا مەن سىزگە ئۆگىتىپ قوياي، ـــ دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن مەلىكىگە تازىلىق قىلىشنى ئۆگىتىپتۇ. ئۇلار بىللە ھەممە يەرنى سۈپۈرۈپ، پاكىز تازىلاپتۇ. موماي بۇنى كۆرۈپ ئىنتايىن خۇشال بولغىنىدىن نېمە دېيىشىنى بىلەلمەي، مەلىكە بىلەن ھەسەن ئۈچۈن ياخشى تىلەكلەر تىلەپتۇ ۋە:

ـــ مەن ئۆزۈم پاكىزلىقنى بەكلا ياخشى كۆرىمەن، ئۆيۈم مەينەت بولۇپ قالسا ئۆزۈم تازىلىيالمىغاچقا بەكلا كۆڭلۈم يېرىم بولاتتى. ھېلىمۇ ياخشى ھەسەن ھەر قېتىم كەلگەندە پاكىز تازىلاپ بېرىدۇ. بۈگۈن ئىككىڭلار بىللە تازىلاپ ئۆينى تېخىمۇ پاكىز قىلىۋەتتىڭلار، ھەممە يەر پارقىراپ كەتتى. ئىككىڭلارغا ئاللاھ رەھمەت قىلسۇن، ـــ دەپتۇ. بۇنى ئاڭلاپ مەلىكە ئۆيگە قايتىدىن بىر قاراپ چىقىپتۇ، ھەقىقەتەن ھەممە يەر پارقىراپ كەتكەنىكەن. موماي بۇنىڭدىن بەكلا خۇشال بوپتۇ، موماينى خۇشال قىلالىغانلىقى ئۈچۈن مەلىكىمۇ خۇشال بوپتۇ ۋە مومايغا:

ـــ ئەگەر مەينەت بولۇپ كەتسە، مەن يەنە كېلىپ تازىلاپ بېرىمەن موما، ـــ دەپتۇ. مەلىكىنىڭ بۇ گېپىنى ئاڭلىغان ھەسەن ئىنتاين ھەيران قالغان بولسىمۇ، لېكىن يەنىلا ھېچنەرسە دېمەپتۇ. ماڭىدىغان ۋاقىت كەپتۇ، مەلىكە ھەسەنگە:

ـــ كەل، سېنى ئۆيۈڭگە ئاپىرىپ قويايلى، ـــ دەپتۇ. ھەسەن بولسا:

ـــ مەن ھازىر ئۆيگە قايتمايمەن، ئالدىمىزدىكى يەنە بىر مەھەللىدە ئەما بىر بالا بار. بۇ يەردىن چىقىپ ئۇنىڭ يېنىغا بېرىپ كىتاب ئوقۇپ بېرىمەن، ـــ دەپتۇ. مەلىكە ئۇ يەرگىمۇ بىللە بېرىپتۇ ۋە بۇ كۈنى كىتابنى مەلىكە ئوقۇپ بېرىپتۇ. ئەما بالا بۇنىڭدىن ئىنتايىن خۇشال بوپتۇ. ئۇ يەردىن چىققاندىن كېيىن مەلىكە ھەسەننى ئۆيىگە ئاپىرىپ قويۇپ ئوردىغا قايتىپتۇ. ئوردىدىكىلەر ئۇ كۈنى مەلىكىنىڭ ھېچقانداق سەپرا خۇيىنى كۆرمەپتۇ. مەلىكىنىڭ چىرايى كۈلۈپلا تۇرۇپتۇ ھەم ھېچبىر نەرسىدىن قۇسۇر چىقارماپتۇ. چۈنكى مەلىكە خۇشاللىقنىڭ باشقىلارنىمۇ خۇشال قىلىشتىن، ئىنسانلارنى رازى قىلىشتىن كېلىدىغانلىقىنى بىلىۋاپتۇ.

25. كۆكچە

بار ئىكەنۇ يوق ئىكەن، ئاچ ئىكەنۇ توق ئىكەن. مايمۇنلارنىڭ قۇيرۇقى بولسا، ئادەملەرنىڭ يوق ئىكەن. شۇنداق گۈزەل شەھەرلەرنىڭ بىرىدە بىر قېرى موماي بىلەن بىللە ياشايدىغان كۆكچە ئىسىملىك بىر مۈشۈك بولغانىكەن. كۆكچە بىلەن بۇ موماي ئىنتايىن يېقىن بولۇپ، بىر-بىرىدىن ھېچ ئايرىلمايدىكەن.

كۈنلەردىن بىر كۈنى بۇ موماي تۇرۇۋاتقان ئۆيىدىن كۆچۈشكە مەجبۇر بولۇپ قاپتۇ. كۆكچە بولسا ئۆزى تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان مەھەللىدىن ئايرىلغۇسى كەلمەي، موماي بىلەن بىللە كەتمەپتۇ. كۆكچە مەھەللىدىكى باشقا مۈشۈك ئاداشلىرى بىلەن بىر نەچچە كۈن ئايلىنىپتۇ، لېكىن بۇ بىر نەرچچە كۈن جەريانىدا ئۇنى باقىدىغان، «تاتلىق كۆكچە مۈشۈكۈم» دەپ ئەكىلىتىدىغان ئادەم بولمىغاچقا، بارغانسېرى ئۆزىنى يالغۇز ھېس قىلىشقا باشلاپتۇ. موماينى سېغىنىپ، ئاخىرى ئۇنى تېپىشنى قارار قىپتۇ.