شۇنداق بىر زامانلاردا بىر گۈزەل گۈللۈك يېزا بار ئىكەن. بۇ يېزىدا ئۆسكەن رەڭگارەڭ گۈللەر ئىنتايىن خۇشپۇراق چاچىدىكەن، بۇ خۇشبۇي پۇراقلار ئىنتايىن يىراق يەرلەرگىچە بارىدىكەن. بۇ پۇراق ھەم شۇنداق شىپالىق ۋە پايدىلىق بولۇپ، بۇ خۇشبۇي پۇراقنى پۇرىغان كېسەل ساقىيىپ كېتىدىكەن، يىغلاۋاتقان بالىمۇ يىغىسىدىن توختايدىكەن.

بۇ يېزىدىكى كىشىلەرمۇ ئاقكۆڭۈل ۋە ياخشى مىجەزلىك كىشىلەر بولۇپ، بىر-بىرىگە مېھىر-مۇھەببەت ۋە ھۆرمەت بىلەن، دۇرۇس مۇئامىلە قىلىدىكەن. يېزىدىكى كىشىلەر ئىناق-ئىجىل، خاتىرجەم ۋە باياشات ياشايدىكەن. گۈللەرنىڭ خۇشبۇي ھىدى سەۋەبىدىن ئىنسانلار ياخشى مىجەزلىك بولغانمۇ ياكى ئىنسانلارنىڭ ياخشى مىجەزلىك بولغىنىدىن گۈللەر خۇشبۇي پۇراق چاچامدۇ، بىلگىلى بولمايدىكەن.

شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئىككى بالىسى بار بىر ئائىلە كىشىلىرى باشقا يېزىدىن بۇ يەرگە كۆچۈپ كەپتۇ. ئۇلار كېلىپ نەچچە كۈنگە قالمايلا ئۇلار ئولتۇرغان ئۆينىڭ باغچىسىدىكى گۈللەرنىڭ خۇشبۇي پۇرىقى يوقاپ كېتىپتۇ، بۇ ئەھۋال يېزىدىكى باشقا يەرلەرگىمۇ تارقىلىپ، ھەممە گۈلنىڭ خۇشبۇي پۇرىقى يوقاپ كېتىشكە باشلاپتۇ.

يېزىدىكى كىشىلەر نېمە ئىش بولغىنىنى بىلمەي تۇرغاندا، بۇ يېزىدىكى دانا بىر بوۋاي يېزىدىكى بارلىق بالىلارنىڭ يالغان سۆزلەشكە باشلىغانلىقىنى بىلىپ قاپتۇ. بۇنىڭدىن بۇرۇن بۇ يېزىدىكىلەر يالغاننىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىكەن، لېكىن يېڭى كۆچۈپ كەلگەن ئائىلىدىكى بالىلار بەكلا يالغان سۆزلەيدىكەن، يېزىدىكى بالىلارغىمۇ يالغان سۆزلەشنى ئۇلار ئۆگىتىپتۇ.

ئەسلىدە ئادەم يالغان سۆزلىگەندە ئاغزىدىن چىققان بىرخىل سېسىق پۇراق گۈلنىڭ خۇشبۇي پۇرىقىنى يوقىتىۋېتىدىكەن، بۇ پۇراقنى ئىنسانلار ھېس قىلالمىغان بىلەن، گۈللەر بۇنىڭ تەسىرىگە بەكلا ئۇچرايدىكەن، يالغانچىلىق بار يەردە گۈللەر خۇشپۇراق چاچمايدىكەن.

شۇنىڭ بىلەن دانا بوۋاي يېڭى كەلگەن بىر ئائىلە كىشىلىرىگە يالغانچىلىقنىڭ يامان ئاقىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ قويۇش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئۆيىگە بېرىپتۇ. ئىشىكنى ئاچقان بالىلارنىڭ ئانىسى ئۆزىگە سۇنۇلغان پۇرىقىنى يوقاتقان سولغۇن بىر دەستە گۈلنى كۆرۈپ، ئىنتايىن ھەيران قاپتۇ ۋە بوۋاينى ئۆيگە تەكلىپ قىپتۇ. دانا بوۋاي بۇلارنىڭ كۆڭلىنى رەنجىتمەسلىك ئۈچۈن مۇلايىملىق بىلەن:

ـــ يېزىدىكى گۈللەرنىڭ ھەممىسى قۇرۇپ كەتتى، خۇشبۇي ھىدىنى يوقاتتى. يېزىدىكى بالىلار يالغان سۆزلەشكە باشلاپتۇ، يالغان سۆزلىگەندە ئېغىزدىن سېسىق پۇراق چىقىپ گۈلنىڭ خۇشبۇي ھىدىنى يوقىتىۋېتىدىكەن. گۈللەرنىڭ يەنە خۇشبۇي پۇراق چىقىرىشى ئۈچۈن يېزىدىكى ھەممەيلەن دۇرۇس بولۇشنى قارار قىلدۇق. سىلەرمۇ بىز بىلەن بىللە دۇرۇس بولۇشنى خالامسىلەر؟ ـــ دەپتۇ.

دانا بوۋاينىڭ گېپىنى ئاڭلاپ بۇ ئائىلىدىكى كىشىلەر يالغان سۆزلەشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى بىلىپتۇ. بۇرۇنقى يەردىمۇ ھېچكىم ئۇلارغا ئىشەنمىگەچكە بۇ يېزىغا كۆچۈپ كەلگەنىكەن. ئەمدى بۇ يېزىدا گۈللەرنى قۇرۇتىۋەتكەنلىكى ئۈچۈن ئىنتايىن خىجىل بولۇپ، بۇندىن كېيىن يالغان سۆزلىمەسلىككە ۋەدە بېرىپتۇ. بۇ ۋەدىسى ساماغا كۆتۈرۈلۈپ پۈتۈن گۈللەرگە يېتىپ بېرىپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، يېزىدىكى گۈللەر قايتىدىن خۇشبۇي پۇرايدىغان بوپتۇ.

20.14 cm

2. ۋات-ۋات چايكا

بار ئىكەنۇ يوق ئىكەن، ئاچ ئىكەنۇ توق ئىكەن. ياز كۈنلىرىنىڭ ئىسسىقلىقىدىن، ساق قالغان مېۋە يوق، ھەممىسى قاق ئىكەن.

شۇنداق بىر زامانلاردا تولا گەپ قىلىدىغان، ئىنتايىن ۋات-ۋات بىر چايكا بولغانىكەن. ئۇ بەكلا تولا گەپ قىلىدىغان ۋات-ۋات بولغاچقا، ھەممەيلەن ئۇنى «ۋات-ۋات چايكا» دەپ چاقىرىدىكەن. ئۇ شۇنچىلىك جىق گەپ قىلىدىكەنكى، ھەتتا ئۆزىنىڭ ئۆيىدىكىلەرمۇ ئۇنىڭدىن بىزار ئىكەن.

چايكىلار ئۆيلەرنىڭ ئۆگزىسىگە ئۇۋا سېلىپ ياشايدىغان بولۇپ، ۋات-ۋات چايكا ئۇچۇشنى ئۆگەنگەندىن كېيىن، باشقا چايكىلارنىڭ ئۇۋىسىغا بارىدىغان بوپتۇ. ۋات-ۋاتنىڭ كەلگىنىنى كۆرگەن چايكىلار: «ۋاي ئانىمەي! يەنە نەس باسىدىغان بولدى» دەيدىغان، ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئامال ئىزدەيدىغان بوپتۇ. ھەتتا بەزىلىرى ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن:

ـــ ھەي ۋات-ۋات، ئاناڭ سېنى ئىزدەپ ئەنسىرەپ قالمىسۇن، ئۇۋاڭغا قايتقىن، ـــ دەيدىكەن. لېكىن ۋات-ۋات يەنىلا ئۆيىگە قايتماي، باشقا چايكىلارنىڭ ئۇۋىسىغا بارىدىكەن، ئۆزىنى ئىنتايىن چىرايلىق گەپ قىلىمەن دەپ ئويلىغاچقا، باشقىلارنىڭ ئۆزىدىن بىزار بولىدىغانلىقىنى ئويلاپمۇ قويمايدىكەن.

«تولا گەپ قىلغاننىڭ جىق خاتالىقى بولىدۇ» دەپ، ۋات-ۋاتنىڭمۇ ئۈچ چوڭ يامان خۇيى باركەن.

بىرىنچى يامان خۇيى، ئانىسى ۋە دادىسىنىڭ ئارىسىدىكى گەپ-سۆزلەرنىڭ ھەممىسىنى سىرتتىكى ھەممەيلەنگە سۆزلەيدىكەن. «ئاخشام ئانام دادامغا مۇنداق-مۇنداق دېگەنىدى، دادام ئانامغا شۇنداق-شۇنداق دېدى، شۇنىڭ بىلەن ئاناممۇ دادامغا بۇ-بۇ گەپلەرنى قىلدى» دەپ تەپسىلىي دەپ بېرىدىكەن. ۋات-ۋات ئۆيدىكى ئىشنى تالاغا يايماسلىقنى ئويلىيالمايدىكەن.

ئىككىنچى يامان خۇيى، يېگەن ئىچكەنلىرىنى كىچىك چايكىلارغا سۆزلەپ يۈرۈيدىكەن. «بىز ئاخشام بانان يېدۇق، بۆلجۈرگەن يېدۇق... دادام شۇنى ئەكەلدى، بۇنى ئەكەلدى...» دەپ بىر-بىرلەپ دەپ بېرىدىكەن. بۇنى ئاڭلىغان كىچىك چايكىلارنىڭ يېگۈسى كېلىپ شۆلگىيى ئېقىپ كېتىدىكەن. گەرچە يېگەن-ئىچكىنىنى باشقىلارغا داملاش ئىنتايىن ئەسكى بىر قىلىق بولسىمۇ، لېكىن ۋات-ۋات چايكا بۇنى بىلمەيدىكەن.

ئۈچىنچى يامان خۇيى بولسا گەپ توشۇيدىكەن. بىرسىنىڭ باشقىسى توغرىلىق دېگەن گەپلىرىنى دەرھال بېرىپ باشقىسىغا خەۋەر قىلىپ قويىدىكەن. مۇشۇ خۇيى تۈپەيلى بىر كۈنى ئىككى چايكىنىڭ ئارىسىدا جېدەل چىقىشىغا سەۋەبچى بولۇپ قاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن چايكىلار ئۇنىڭ ئەسكى خۇيلىرىنى ئاتا-ئانىسىغا دەپ قويۇش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئۆيىگە بېرىپتۇ. ئۆيدە پەقەت ئانا چايكىلار بار ئىكەن، ۋات-ۋاتنىڭ قىلغان ئەتكەنلىرىنى ئاڭلاپ بەكلا كۆڭلى يېرىم بوپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە چايكىلار:

ـــ ئۇ تېخى دادىسى بىلەن سىزنىڭ جىدەللىرىڭىزنىمۇ بىزگە تەپسىلىي دەپ بېرىدۇ، ـــ دەپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان ئانا چايكا خۇددى بېشىدىن بىر چېلەك سۇ تۆكۈۋەتكەندەكلا بوپ كېتىپتۇ. بالىسىنىڭ قىلغان ئىشلىرىدىن بەكلا خىجىل بولۇپ، ئەلەمگە پېتىپتۇ. ئاخشام بولغاندا بۇنى دادا چايكىغا دەپتۇ، شۇنىڭ بىلەن دادا-ئانا چايكىلار ۋات-ۋات چايكا بىلەن پاراڭلىشىپتۇ. ئانىسى:

ـــ تاتلىق بالام، ئاداشلىرىڭ سېنىڭ قىلىقلىرىڭ ئۈستىدىن شىكايەت قىلىۋاتىدۇ. ئۆيىمىزنىڭ سىرلىرىنى سۆزلەپ يۈرۈپسەن ھەم جىق گەپ قىلىپ ھەممەيلەننى بىزار قىپسەن. ئەڭ يامىنى ئاداشلىرىڭنىڭ ئارىسىدا گەپ توشۇپ، جېدەلگە سەۋەبچى بوپسەن. بۇ بەكلا ئەسكى خۇي، ـــ دەپتۇ.

ئانىسىنىڭ گېپى تۈگىمەي تۇرۇپلا ۋات-ۋات يەنە گەپ قىلىشقا باشلاپتۇ. دادا چايكا ئۇنى جىمىقتۇرۇپ، ئاندىن:

ـــ ئاۋۋال بىزنىڭ گېپىمىزنى ئاڭلا. بەك جىق گەپ قىلساڭ ئاداشلىرىڭ سەندىن بىزار بولۇپ قاچىدۇ. ھەممەيلەن سېنىڭ گېپىڭنى ئاڭلاشقا مەجبۇر ئەمەس. ئۇنىڭ ئۈستىگە سەن بەك جىق گەپ قىلساڭ ئۇلارنىڭ گەپ قىلىش پۇرسىتىنىمۇ توسقان بولىسەن، ـــ دەپتۇ. ۋات-ۋات چايكا:

ـــ بۇنداق بولۇشىنى ئويلاپمۇ باقماپتىمەن. گەپ قىلىش پۇرسىتى دەيدىغان گەپمۇ بارمۇ؟ ـــ دەپ سوراپتۇ.

ـــ ئەلۋەتتە بار، ـــ دەپتۇ دادا چايكا، ـــ ھەممە ئادەمنىڭ گەپ قىلىش پۇرسىتى، ھەققى بولىدۇ. بۇ پۇرسەتنى ئۇلارغا بېرىشىڭ كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن ئاۋۋال باشقىلارنى تىڭشاشنى ئۆگىنىشىڭ كېرەك. قارشى تەرەپنىڭ گېپىنى ئاڭلىمىساڭ، ئۇنىڭغا ھۆرمەتسىزلىك قىلغان بولىسەن، ئۇلارنىڭ سۆزىنى ئاڭلاش ئۇلارنى ھۆرمەتلەش دېمەكتۇر، ـــ دەپتۇ.

ـــ لېكىن گەپ ئاڭلاشتىن بەكرەك گەپ قىلىش تېخىمۇ راھەت، ـــ دەپ غۇدۇراپتۇ ۋات-ۋات.

ـــ ئۇنداق بولسا ئۇ راھەتنى باشقىلارنىڭمۇ ھېس قىلىشىغا يول قويۇشۇڭ كېرەك، بالام. ئۇنىڭ ئۈستىگە، گەپنى كۆپ قىلساڭ، ئويلىنىشقا پۇرسىتىڭ بولمايدۇ. ئويلىماي گەپ قىلىۋەرسەڭ بېشىڭغا بالا تېرىۋالىسەن ھەم ئادىشىڭمۇ بولمايدۇ. باشقىلارغا ئازار بېرىدىغان، كۆڭلىنى رەنجىتىدىغان ئىش قىلىشقا ھەققىمىز يوق، شۇڭلاشقا گەپ قىلغاندا ئويلىنىپ قىلىش كېرەك، بولمىسا ئاغزىڭدىن بالاغا قالىسەن، ـــ دەپتۇ ئانا چايكا.

ـــ ماقۇل، ئەمىسە پەقەت گەپ قىلماي، بولدىمۇ؟ ـــ دەپ خۇيلاندى ۋات-ۋات. ئانىسى كۈلۈپ تۇرۇپ:

ـــ ئاشۇرىۋەتتىڭ بالام، ساڭا ھەرگىز گەپ قىلماي تۇر دېمىدۇق. پەقەت ئاغزىڭنى ئىشلىتىشتىن بۇرۇن كاللاڭنى ئىشلەت. سۆزلەشتىن بۇرۇن «بۇ گەپنى قىلىشىم كېرەكمۇ؟ بۇ گەپنى قىلسام ماڭا ياكى قارشى تەرەپكە پايدىسى بارمۇ ياكى زىيىنى بارمۇ؟ ياكى بۇنى دېمىسەم تېخىمۇ ياخشى بولامدۇ؟» دېگەنلەرنى كاللاڭدىن ئۆتكۈزۈپ، ئاندىن گەپ قىل دېمەكچى. يەنى ئاۋۋال ئويلان، ئاندىن سۆزلە. بولمىسا ئۆمۈر بويى خۇشال بولالماي ياشايسەن، بىلدىڭمۇ؟ ـــ دەپتۇ.

ـــ بىلدىم ئانا، ئاۋۋال سۆزلە، ئاندىن ئويلان.

ـــ ياق بالام، ياق. سەن مېنىڭ گېپىمنى ئاڭلىماپسەن. ئاۋۋال ئويلان، ئاندىن سۆزلە. ئاۋۋال ئويلان، ئاندىن سۆزلە. ئاۋۋال ئويلىنىسەن، ئاندىن سۆزلەيسەن. ماقۇلمۇ؟ ـــ دەپتۇ.

ـــ ھە، ماقۇل. ئەمدى چۈشەندىم، ئاۋۋال ئويلىنىمەن، ئاندىن گەپ قىلىمەن، ـــ دەپتۇ ۋات-ۋات.

ـــ ھە، ئەمدى توغرا بولدى. بۇنداق قىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بىر ھەپتە ئۇۋىدىن چىقماي تۇرىسەن. بۇ ساڭا بۇرۇن قىلغان خاتالىقلىرىڭنى ئويلىنىپ كۆرۈش ئۈچۈن ياخشى بىر پۇرسەت. قىلغان گەپلىرىڭنىڭ قايسىسى كېرەكسىز، قايسىسىنى قىلساڭ بولىدىكەن، ھەممىسىنى ئوبدان ئويلىنىپ باق. ئۆز خاتالىقىڭنى تولۇق بىلمەي تۇرۇپ تۈزەتمەك بەكلا تەس بولىدۇ، ـــ دەپتۇ دادا چايكا.

ۋات-ۋات دەرھال قوبۇل قىلالمىسىمۇ، لېكىن دادا چايكا بۇ قارارىدا چىڭ تۇرۇپتۇ.

ۋات-ۋات چايكا بىر ھەپتە بويىچە دادىسى بىلەن ئانىسىدىن باشقا ھېچكىمگە گەپ قىلالمايدىغانلىقىنى ئويلاپ ئازابلىنىپتۇ. شۇ كۈنى كېچىسى غەلىتە بىر چۈش كۆرۈپتۇ، چۈشىدە تۇمشۇقىنىڭ قېلىن تانىدا باغلاقلىق ئىكەنلىكىنى كۆرۈپتۇ، بۇ چۈشتىن شۇنچىلىك قورقۇپ كەتكەنلىكىدىن قارا تەرگە چۆمۈلگەن ھالدا ئويغىنىپ كېتىپتۇ.

تۇنجى كۈنى ۋات-ۋات ئۈچۈن ئەڭ تەس كۈن بوپتۇ. ئانىسىمۇ سىرتقا چىقىپ كەتكەچكە، ۋات-ۋات تېخىمۇ يالغۇزلۇق ھېس قىپتۇ. بىر نەچچە كۈنگىچە ئۆزىنىڭ بۇرۇن قىلغانلىرىنى ئويلاپتۇ، ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىنىڭ قانچىلىك خاتا ئىكەنلىكىنى ھېس قىپتۇ، ئۆزى ئۈستىدىن شىكايەت قىلغانلارنىڭمۇ توغرا گەپ قىلغانلىقىنى بىلىپتۇ.

بۇ جەرياندا ئەتراپىدىكى ئاۋازلارغا قۇلاق سېلىشقا باشلاپتۇ. قوشنا دەرەختىكى بۇلبۇل ئىنتايىن گۈزەل سايرايدىكەن. شۇنچىلىك گۈزەل سايرايدىكەنكى، بۇ ئاۋازنى ئاڭلىغان ۋات-ۋات مەستخۇش بولۇپ كېتىپتۇ. ئۆزىنىڭ ئاۋازىنىڭ ئورنىغا ئەتراپىدىكىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاشنى تېخىمۇ ياقتۇرۇپ قاپتۇ. ھەر كۈنى ئەتراپىدىكى گۈزەللىكلەردىن بىرنى بايقايدىغان بوپتۇ. مەيىن شامالدا سىرتتىن كەلگەن تۆكۈلگەن غازاڭنىڭ ئاۋازى، ھەتتا ئوت-چۆپنىڭ ئۈستىدە ئالدىرىماي مېڭىۋاتقان تاشپاقىنىڭ ئاۋازىنىمۇ ئاڭلاپتۇ.

ئۆيدىكى بۇ بىر ھەپتە ۋات-ۋاتنىڭ ئويلىغىنىدەك ئۇنچىۋالا قىيىن بوپ كەتمەپتۇ. ۋاقىت توشقاندا، ۋات-ۋات چايكا «ئاۋۋال ئويلىنىپ، ئاندىن گەپ قىلىش»نىڭ قىممىتىنى بىلگەندەك بوپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئاڭلاشنىڭ سۆزلەشتىن بەكرەك ھۇزۇرلۇق بولىدىغانلىقىنى بىلىپتۇ. ۋات-ۋات مۇشۇ ۋاقىتقىچە ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىغا چىداپ ئۆتكەنلىكى ۋە خاتالىقىنى بىلىپ تۈزىتىشىگە ياردەم قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئاداشلىرىغا، ئاندىن ئاتا-ئانىسىغا رەھمەت ئېيتىپتۇ.

3. ھۇرۇننىڭ دەردى

بار ئىكەنۇ يوق ئىكەن، ياردىن چىققان ئوق ئىكەن. ئاشۇ كونا زاماندا ئادەملەر ئاچ، ھايۋانلار توق ئىكەن.

شۇنداق بىر شەھەرنىڭ بىرىدە ئىنتايىن ھۇرۇن بىر ئادەم بار ئىكەن. ئۇ پۇرسەت تاپسىلا يانپاشلاپ ياتىدىكەن، ئايالىمۇ ئۇنىڭ ھۇرۇنلىقىدىن بەكلا بىزار ئىكەن، چۈنكى ئۇ ھۇرۇن بولغاچقا، ئۆينىڭ ۋە ئېتىز-ئېرىقنىڭ ئېغىر-يېنىك ئىشلىرى ھەممىسى ئايالىنىڭ ئۈستىگە قالىدىكەن.

بىچارە ئايال سەھەر تۇرۇپ ئۆينىڭ ئىشلىرىنى تۈگىتىپ، ئېتىزغا بېرىش ئۈچۈن يولدىشىنى ئويغىتىدىكەن. لېكىن بۇ ھۇرۇننى ئويغىتىش ئۇنچىۋالا ئاسان بولمىغاچقا، بەزى كۈنلىرى ئايال ئۆزى يالغۇز ئېتىزغا بېرىشقا مەجبۇر بولىدىكەن. ئاشۇنداق كۈنلەردە ھۇرۇن يەنە: «مېنى نېمىشقا ئويغاتمىدىڭ؟!» دەپ ئۇنىڭغا ۋارقىراپ خاپا بولىدىكەن. ئايالى پىژغىرىم ئىسسىقتا ئېتىزدا تەرلەپ-پىشىپ ئىشلىسە، ھۇرۇن بولسا ئېتىز قىرىدا سايىداپ ئۇخلايدىكەن. قۇياش كۈنپېتىشقا قايرىلغاندا ئاندىن ئويغىنىپ ئازراقلا ئىشلەپ قويۇپ، كەچ بولغىچە: «ئۇف، ھەجەپ ھېرىپ كەتتىم. بارمىقىمنى مىدىرلاتقىدەكمۇ ھالىم قالمىدى، ئۇف!» دەپ ۋايسايدىكەن.

ئايالى يا ئۇنىڭ ھۇرۇنلىقىغا خاپا بولۇشنى ياكى ئۇنىڭ كىچىككىنە ئىشلەپ قويۇپ كۈنبويى ۋايسىشىغا چىداشنى بىلەلمەيدىكەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەممە ئىشنى قىلىپ تۇرسىمۇ ھۇرۇننىڭ يەنىلا: «سېنىڭ قىلغانلىرىڭ ئىش ھېسابلىنامتى؟!» دەپ ۋارقىرىغانلىقىغا كۆڭلى بەكلا يېرىم بولىدىكەن.

ئۇ شەھەردە ئاقكۆڭۈل ھەم ئادىل بىر پادىشاھ بار ئىكەن. شاھساراينىڭ قوۋۇقى ھەردائىم ئوچۇق بولۇپ، ھەرقانداق دەردى بار ئاۋام كېلىپ پادىشاھ بىلەن كۆرىشەلەيدىكەن.

بىر كۈنى بۇ پادىشاھ ئولتۇرۇپ: «ئاۋام خەلقنىڭ ئىچىدە دەردى بار تۇرۇپ شاھسارايغا كېلەلمىگەن، دەردىنى ئېيتىشتىن تارتىنىپ ئازاب تارتىپ يۈرۈۋاتقان كىشى بارمىدۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ ۋە بەلكىم بولۇشى مۇمكىن دەپ، دەرھال لەشكەرلىرىگە:

ـــ پۈتۈن شەھەرنى ئايلىنىپ، كىمنىڭ دەردى بارلىقىنى ئىزدەڭلار. ئەگەر كىمنىڭ دەردى بولسا دەردىنى يازسۇن، ئۇنى ماڭا ئېلىپ كېلىڭلار! ـــ دەپ ئەمىر قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن لەشكەرلەر پۈتۈن شەھەرنى كېزىپ، كىمنىڭ دەردى بارلىقىنى ئىزدەشكە باشلاپتۇ.

لەشكەرلەر بۇ ھۇرۇننىڭ ئۆيىگە كەلگەندە، بۇ ھۇرۇن: «دەردىم يوق بولىدىغان ئىش نەدە؟» دەپ قەغەز قەلەم ئېلىپلا دەردىنى يېزىپ لەشكەرلەرگە بېرىپتۇ.

ئادىل پادىشاھنىڭ بۇ شەھىرىدە دەردى بارلار ئانچە كۆپ ئەمەسكەن، لېكىن كەلگەن خەتلەر ئارىسىدا ھۇرۇننىڭ خېتى پادىشاھنىڭ قىزىقىشىنى قوزغاپتۇ. پادىشاھ دەرھال ئۇ ھۇرۇن تۇرغان يېزىنىڭ باشلىقىنى ھۇزۇرىغا چاقىرتىپ ئەكىلىپ، ھۇرۇننىڭ يازغان خېتىنى ئوقۇپ بېرىپتۇ: «سەلتەنەتلىك پادىشاھىم، مېنىڭ دەردىم بولسا ئايالىم. ئۇ ئىنتايىن ھۇرۇن بىر ئايال. ئۆينىڭ پۈتۈن ئىشلىرى مېنىڭ ئۈستۈمدە. كۈن كەچ بولغاندا ھارغىنلىقتىن ئۆلگۈدەك بولۇپ، ئاران ئۇخلايمەن. ئايالىمنىڭ ھۇرۇنلىقىدىن كۈنلىرىمىز بەكلا تەسلىشىپ كەتتى. بىزگە ياردەم قىلسىلا، غەزىنىلىرىدىن بېرىدىغان ياردەمگە مۇھتاجمىز».

پادىشاھ خەتنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن يېزا باشلىقى ئۆزىنى توختىتىۋالالماي كۈلۈشكە باشلاپتۇ، پادىشاھنىڭ ئالدىدا ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ، بەكلا كۈلۈپ كېتىپتۇ. بىرھازادىن كېيىن قاپىقى تۈرۈگلۈك پادىشاھنى كۆرۈپ ئۆزىنى توختىتىۋېلىپ، كەچۈرۈم سوراپتۇ ۋە كۈلگەنلىكىنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈپ:

ـــ پادىشاھىم، ئەسلىدە بۇ كىشىنىڭ ئۆزى ئىنتايىن ھۇرۇن بىر ئادەم. ئۇنىڭ ھۇرۇنلىقى ۋە بۇيرۇقۋازلىقىدىن ھەممەيلەن ئۇنىڭ ئەسلى ئىسمىنى ئۇنتۇپ قالدى، ئۇنى پەقەت قاھيا دەپلا چاقىرىدۇ. كىچىك ۋاقتىدىمۇ ئاتا-ئانىسىغا ياردەم قىلمايتتى. ھەتتا بىر قېتىم ئانىسى ئۇنى ئورنىدىن تۇرغۇزۇش ئۈچۈن: «تېز ئورنۇڭدىن تۇر، تالادا ئاسماندىن تاتلىق تۈرمىلەر يېغىۋېتىپتۇ» دېسە، ئۇ يېرىدىن قىمىرلاپمۇ قويماستىن: «سەن ئۆرە تۇرغان بولغاندىن كېيىن ماڭا ئىككى-ئۈچ تال ئالغاچ كېلە» دەپتىكەن. ـــ دەپتۇ. پادىشاھ بۇ گەپنى ئاڭلاپ تېخىمۇ قىزىقىپ:

ـــ ئۇنىڭ ئايالىچۇ؟ ئايالىمۇ ئاشۇنداق ھۇرۇنمۇ؟ ـــ دەپ سوراپتۇ. يېزا باشلىقى:

- ياق پادىشاھىم، دەل ئەكسىچە ئۇنىڭ ئايالى ئىشچان بىر ئايال، مەن شۇڭا كۈلدۈم. ئۇ ئايال ئىش قىلىشتىن، قاھيانىڭ بۇيرۇقىنى بەجا كەلتۈرۈشتىن ھېرىپ جۇلىقى چىقىپ كېتەي دەپ قالىدۇ، ـــ دەپتۇ. پادىشاھ بۇنى ئاڭلاپ:

ـــ ئىنسانلار ئۆزىنىڭ خاتالىقىنى داۋاملىق باشقىلارنىڭ ئۈستىدە كۆرىدۇ. بۇ ئادەم ھۇرۇن بولۇپلا قالماي، يەنە شۇنچىلىك نانكوركەن. بۇ ئادەمگە ياخشىراق بىر ساۋاق بېرىپ قويساق بولغۇدەك، ـــ دەپتۇ.

ئەتىسى پادىشاھ ئۇ ئەر-ئايال ئىككىسىنى سارىيىغا چاقىرتىپ، ئۇنىڭغا:

ـــ مەن سېنىڭ دەردىڭنى ئوقۇدۇم، ساڭا ياردەم قىلىمەن. بۈگۈندىن باشلاپ ئەر-ئايال ئىككىڭلار سارايدا ئىشلەيسىلەر. سەن ئاشپەزنىڭ ياردەمچىسى بولىسەن، ئايالىڭ مېنىڭ مەلىكەمگە خىزمەت قىلىدۇ، ـــ دەپتۇ.

بۇنى ئاڭلاپ قاھيا ئانچە خۇشال بولماپتۇ، ئۇ پادىشاھنى بىكارغا مال-مۈلۈك بېرىدۇ دەپ ئويلىغانىكەن، لېكىن بۇ پادىشاھنىڭ پەرمانى بولغاچقا ئامال يوق ئايالى بىلەن بىللە سارايغا كۆچۈپ كەپتۇ.

ئەتىسى تېخى خوراز چىللىماي تۇرۇپلا باش ئاشپەز ئۇنىڭ ئىشىكىنى قېقىپتۇ. ئايالى ئۇنى ئويغىتىش ئۈچۈن شۇنچە ھەپىلەشسىمۇ يەنىلا ئويغىتالماي ئۆيدىن چىقىپ كېتىپتۇ. باش ئاشپەز ئۆيگە كىرىپ تېخىغىچە ئويغانمىغان قاھيانىڭ بېشىغا بىر قازان سۇ تۆكەپ ئويغىتىپتۇ. ئورنىدىن چاچراپ قوپقان قاھيا ئۈچۈن شۇ كۈندىن بېرى يانپاشلاپ يېتىش بىر خىيالغا ئايلىنىپ قاپتۇ.

ئۇ ھەركۈنى بىرنەچچە كىشى بىلەن بىللە سارايدىكى شۇنچىۋالا كىشىنىڭ تامىقىنى تەييارلاپ، تاغدەك دۆۋىلەنگەن قاچا-قۇچىلارنى يۇيىدىكەن. قاھيا ئازراقلا پۇرسەت تېپىپ كۆزىنى يۇمىۋالاي دېيىشىگە باش ئاشپەز چۆمۈچنى كۆتۈرگەن پېتى ئالدىدا پەيدا بولىدىكەن. قاھيا شۇنچىلىك ھېرىپ كەتكەنلىكتىن، ھەتتا «ئۇف، ھەجەپ ھاردىم» دېگۈدەكمۇ كۈچى قالمايدىكەن، ھەركۈنى ئاخشىمى بېشى ياستۇققا تېگىشى بىلەنلا ئۇخلاپ قالىدىكەن.

ئايالى بولسا كۈنلىرىدىن ئىنتايىن مەمنۇن ئىكەن، ھەركۈنى ھۇرۇن يولدىشىنىڭ تەييارلىغان تامىقىنى ھۇزۇرلىنىپ يەپ، سارايدا مەلىكە بىلەن سەيلە قىلىپ ياشايدىكەن. ئايالنىڭ يۈزىگە رەڭ، كۆزلىرىگە نۇر كىرىپ قاپتۇ. ھەركۈنى ئولتۇرسا قوپسا ئۆزىنى مۇشۇ كۈنگە ئېرىشتۈرگەن ئاللاھقا چەكسىز ھەمدۇ-سانا ئېيتىدىكەن.

4. ئالىخوراز

بۇرۇن بۇرۇندىكەن، تېرىق تۇلۇمدىكەن، تۇلۇم قازناقتىكەن، قازناق ئارقا ھويلىدىكەن.

ئاشۇنداق ئارقىسىدا ھويلىسى بار كەڭرى ئۆيلەردە ياشايدىغان زامانلارنىڭ بىرىدە، بىر يېزىدا ئالىخوراز ئىسىملىك بىر خوراز بولغانىكەن. ئۇ مەزگىللەردە تېخى سائەت ئىجاد قىلىنمىغان بولۇپ، بۇ يېزىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى ئالىخورازنىڭ چىللىشى بىلەن ئويغىنىپ، ئەرلەر ئېتىز ئىشلىرىنى، ئاياللار ئېغىلدىكى كالىنى سېغىپ ئۆي ئىشلىرىنى قىلىشقا باشلايدىكەن. ئالىخورازنىڭ ئاۋازىمۇ سۈزۈك ھەم ياڭراق بولۇپ، ھەر كۈنى تاڭ ئېتىشقا ئاز قالغاندا دەل ۋاقتىدا چىللايدىكەن.

بۇ يېزىدا ئەسكى خۇيلۇق بىر قاغا بار بولۇپ، ئۇ قاغا بۇ ئالىخورازدىن بەكلا قىزغىنىدىكەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ يېزىدىكىلەر ئېتىزىغا قارانچۇق تىكىپ قويغاچقا، ئېتىزدىكى زىرائەتلەرنى يېيەلمىگەنلىكى ئۈچۈن، يېزىدىكى ئادەملەرگە بەكلا خاپا ئىكەن.

بۇ قاغا بىر كۈنى ئۇيان ئويلاپ بۇيان ئويلاپ بىر ھىيلە پىلانلاپتۇ ۋە دەرھال ئالىخورازنىڭ يېنىغا بېرىپتۇ. ئۇ بوغۇق ۋە سەت ئاۋازى بىلەن:

ـــ ئالىخورا...ز، ئالىخورا...ز! ـــ دەپ ۋارقىراپتۇ. قاغىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان ئالىخوراز ئالدىرىماي مېڭىپ كەپتۇ ۋە:

ـــ ھە قاغا ئاداش، نېمە بولدى؟ ـــ دەپتۇ.

ـــ خوراز ئاداش، قانداقراق ئەھۋالىڭ؟ ـــ دەپتۇ قاغا ئەھۋال سوراپ.

ـــ ئىنتايىن ياخشى، رەھمەت قاغا ئاداش، ـــ دەپتۇ ئالىخوراز.

ـــ ياق، ياق، سەن پەقەت ياخشى كۆرۈنمەيۋاتىسەن. ئورۇقلاپ تارتىلىپ كەتكەندەكلا تۇرىسەن، ـــ دەپتۇ قاغا. خوراز ھەيرانلىق بىلەن: