شېرىن مەسەل 2- قىسىم

شېرىن مەسەل

2- ئايلىق مەسەللەر توپلىمى

تەرجىمىدە: باھار تۇيغۇ

2020-يىل 2-ئاي

21. سېرىق قۇشقاچ

بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا، ئېيىق ئۆڭكۈردە قىشلىق ئۇيقۇسىدا.

قۇشلار ئۇچسا ھاۋادا، توشقان ياتار ئۆز ئۇۋىسىدا.

شۇنداق بىر دەرەخنىڭ شېخىدا بىر كىچىك سېرىق قۇشقاچ ياشايدىكەن، بۇ قۇشقاچ ئوچۇق مىجەز، مېھماندوست ۋە چىقىشقاق ئىكەن. ئانىسى ئۇنىڭ بۇ مىجەزىنى بىلگەچكە، ئۇنىڭغا:

- ئۆزۈڭدىن چوڭ، ساڭا يامانلىق قىلىشى مۇمكىن بولغان قۇشلار بىلەن دوست بولۇشقا ھەۋەسلەنمە، بولمىسا ئۇلار كېيىن ساڭا زىيان سېلىشى مۇمكىن، -دەپ ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرىدىكەن. لېكىن كىچىك قۇشقاچ ئانىسىنىڭ گېپىنى ئانچە ئېرەنشىمەي، بەك ئاڭلاپ كەتمەيدىكەن.

بىر كۈنى سېرىق قۇشقاچ ئۇچۇۋاتقاندا بىر دەرەخنىڭ شېخىدا كۆزلىرى يوغان، يۇپيۇمىلاق، چەكچىيىپ قاراپ تۇرىدىغان يوغان بىر قۇش كۆرۈپتۇ، بۇ بىر مۈشۈكياپىلاق ئىكەن. سېرىق قۇشقاچ:

- ياخشىمۇسىز! –دەپ ئۇنىڭغا سالام بېرىپتۇ. مۈشۈكياپىلاق:

- ياخشى، -دەپ قوپاللا جاۋاپ قايتۇرۇپتۇ. سېرىق قۇشقاچ ئۇنىڭ بۇ قوپاللىقىغا پىسەنت قىلماستىن ئۇنىڭ يېنىغا قونۇپ، پاراڭلىشىشقا باشلاپتۇ ۋە ئۇنىڭ بىلەن دوست بوپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سېرىق قۇشقاچ ھەركۈنى مۈشۈكياپىلاق بىلەن بىللە ئۇچۇپ، پاراڭلىشىپ ئۆتىدىغان بوپتۇ. بۇلارنىڭ دوستلىقىدىن خاتىرجەم بولالمىغان ئانىسى ئۇنىڭغا نەسىھەت قىلسا، سېرىق قۇشقاچ ئانىسىنى قورقۇنچاق دەپ ئەيىپلەپ، مۈشۈكياپىلاقنى «ئىنتايىن ياخشى بىر دوست» دەپ بېرىپتۇ.

شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە سېرىق قۇشقاچ بىلەن مۈشۈكياپىلاق ئۇچۇپ كېتىۋېتىپ بىر ئۆينىڭ ھويلىسىدىكى دەرەخنىڭ شېخىغا قونۇپتۇ. بۇ چاغدا ھويلىدىن بىر ئېتىز چاشقىنى ئۆتۈۋاتقان ئىكەن. بۇنى كۆرگەن مۈشۈكياپىلاق:

- قارىغىنە بىر تاشپاقا كېتىپ بارىدۇ، -دەپتۇ. سېرىق قۇشقاچ بولسا:

- ئۇ تاشپاقا ئەمەس، ئېتىز چاشقىنى، -دەپتۇ. مۈشۈكياپىلاق بولسا تاشپاقا دەپ چىڭ تۇرۇۋاپتۇ. شۇنداق قىلىپ بۇ ئىككىسى تاشپاقا بىلەن ئېتىز چاشقىنى دەپ تالاش-تارتىش قىلىپتۇ. مۈشۈكياپىلاق ئاچچىقلىنىپ، تۇمشۇقى بىلەن سېرىق قۇشقاچقا ھۇجۇم قىپتۇ، سېرىق قۇشقاچنىڭ جۇغى بەكلا كىچىك بولغاچقا، ھېچنەرسە قىلالماي، بېشىغا يېگەن تاياق دەستىدىن ھۇشىدىن كېتىپتۇ ۋە دەرەخ شېخىدىن يىقىلىپ چۈشۈپتۇ. مۈشۈكياپىلاق ئۇنى تاشلاپ قويۇپ كېتىپ قاپتۇ.

سېرىق قۇشقاچ نەچچە سائەت ھۇشسىز ياتقاندىن كېيىن، ھۇشىغا كېلىپ ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۆيىگە ئۇچۇپ كەتمەكچى بوپتۇ. لېكىن قانىتىمۇ يارىلانغاچقا ئۇچالماي، يىقىلغان يېرىدە ھەپىلىشىپ تۇرسا، ئۆيدىكى كىچىك بالا ئۇنى دېرىزىدىن كۆرۈپ قاپتۇ. كىچىك بالا دەرھال ھويلىغا چىقىپ سېرىق قۇشقاچنى ئۆيىگە ئېلىپ كىرىپتۇ. سېرىق قۇشقاچ «مېنى ئەمدى قانداق قىلىۋېتەر؟» دەپ ئويلاپ قورققىنىدىن يۈرىكى دۈپۈلدەپ ئېتىشقا باشلاپتۇ. بالا ئانىسى بىلەن بىللە قۇشقاچنىڭ يارىسىنى تازىلاپ، تېڭىپ، بىر كىچىك قەپەزگە قويۇپ، قەپەزنى ئېگىز يەرگە ئېسىپ قويۇپتۇ.

سېرىق قۇشقاچ ئەمدى يارىلانغىنىغا ئازاپلانسۇنمۇ ياكى قەپەزگە سولانغىنىغا ئازاپلانسۇنمۇ بىلەلمەي، «ئەمدى مېنى قەپەزدىن قويۇپ بەرمىسە قانداق قىلىمەن؟» دەپ قايغۇلىنىشقا باشلاپتۇ. بالىنىڭ ئانىسى ھەر كۈنى ئۇنىڭ يارىسىغا دورا سۈركەپ، تېڭىقىنى ئالماشتۇرۇپ، ئۇنى بىرنەچچە كۈندىلا ساقايتىپتۇ. بۇ ئۆيدە بىر مۈشۈك بار بولۇپ، مۈشۈك ئۇيان-بۇيان ئۆيكىچە سېرىق قۇشقاچقا قاراپ قويىدىكەن. سېرىق قۇشقاچ بولسا مۈشۈكنى كۆرسىلا قورقۇپ كېتىدىكەن، ھېلىمۇ ياخشى ئۇنىڭ قەپىزى ئېگىز يەردە ئېسىقلىق بولغاچقا مۈشۈك ئۇنىڭغا چېقىلالمايدىكەن. بىركۈنى مۈشۈك:

- مەندىن قورقمىساڭمۇ بولىدۇ، مېنىڭ پەقەت سەن بىلەن دوست بولغۇم بار. ساڭا زىيان يەتكۈزمەيمەن، بىردەم پاراڭلىشايلى، -دەپتۇ. سېرىق قۇشقاچ ئۇنىڭغا:

- ياق، ساڭا گەپ قىلمايمەن، سەندىن قورقىمەن، -دەپتۇ. مۈشۈك يەنە:

- ماڭا ئىشەنگىن، پەقەت سەن بىلەن دوست بولغۇم بار، خالاس، -دەپتۇ. سېرىق قۇشقاچ:

- مەن ئانامنىڭ گېپىنى ئاڭلىماي مۇشۇ كۈنگە قالدىم، ئەمدى ھوشۇمنى تاپتىم. ئەمدى سەن بىلەن دوست بولمايمەن. –دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ. مۈشۈك ئۇنىڭ يېنىدىن كېتىپ قاپتۇ.

ئۆيدىكى كىچىك بالا قۇشقاچنىڭ ئالدىغا ھەرخىل يەم قويۇپ، ئۇنى باقىدىكەن. لېكىن قۇشقاچ ئازراقلا يەپ قويۇپ، كۆڭلى يېرىم تۇرىدىكەن. ئۇنىڭ قەپەزدىن چىققۇسى، ئۆيىگە ئۇچۇپ بارغۇسى بارئىكەن. بىر كۈنى ئانىسى كىچىك بالىغا:

- قارا بالام، بىز قۇشقاچقا ياخشىلىق قىلىپ، ئۇنى ساقايتتۇق، لېكىن ئەمدى ئۇنىڭغا يامانلىق قىلىۋاتىمىز. ئۇ ھازىر ئىنتايىن غەمكىن تۇرۇۋاتىدۇ، ئۇنى قويۇپ بېرەيلى، ئۆيىگە كەتسۇن، -دەپتۇ. لېكىن كىچىك بالا ئانىسىغا:

- ياق، ئۇ داۋاملىق بىز بىلەن قالسۇن، -دەپ چىڭ تۇرۇۋاپتۇ، لېكىن ئانىسى ئۇنىڭغا چىرايلىقچە چۈشەندۈرۈپ بالىنى قايىل قىپتۇ. ئۇلار بىللە ھويلىغا چىقىپ، قەپەزنى ئېچىپ، سېرىق قۇشقاچنى قويۇۋېتىپتۇ. ئەركىنلىككە ئېرىشكەن سېرىق قۇشقاچ خۇشال ئۇچۇپ ئۆيىگە بېرىپ، ئانىسىنى چىڭ قۇچاقلاپتۇ. سېرىق قۇشقاچ ئانىسىنىڭ گېپنى ئاڭلىمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭدىن كەچۈرۈم سوراپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سېرىق قۇشقاچ ئانىسىنىڭ گېپىنى ئاڭلايدىغان بوپتۇ.

22. گۈلقىز

بار ئىكەنۇ يوق ئىكەن، ئاچ ئىكەنۇ توق ئىكەن،

ئۇزۇن زامان ئىلگىرى، كەپسىز بالا يوق ئىكەن.

ھاۋاسى ساپ، زېمىنى كەڭ يېزىلارنىڭ بىرىدە گۈلقىز ئىسىملىك ياردەمسۆيەر بىر قىز ياشايدىكەن. گۈلقىز كىمنىڭ ياردەمگە ئىھتىياجى بولسا، ئۇنىڭ يېنىغا چاپىدىكەن، ئاغرىق-سىلاق ياكى ياشىنىپ قالغانلارغا يېزىنىڭ قۇدۇقىدىن سۇ تارتىپ ئەكىلىپ بېرىدىكەن، ئانىسى بولسا ئېتىزدا ئىشلەۋاتقانلارنىڭ بوۋىقىنى بېقىپ بېرىدىكەن. گۈلقىز ئۆيدىمۇ ئانىسىغا ياردەم قىلىپ، ئۆينى يىغىشتۇرۇپ، تازىلاپ، قازىناقتىن ئۆيگە ئوتۇن توشۇپ بېرىدىكەن. ئۇلارنىڭ دەلەن دەيدىغان بىر ئۆچكىسى بولۇپ، بۇ ئۆچكىنىمۇ گۈلقىز باقىدىكەن. ئانىسىمۇ گۈلقىزنىڭ پۈتۈن ئىشلارغا ياردەم قىلىشىغا يول قويىدىكەن، پەقەتلا ئۇنىڭ ئوت يېقىشىغا رۇخسەت قىلمايدىكەن.

كۈنلەردىن بىر كۈنى گۈلقىزنىڭ ئانىسى ئەتىگەندە خوراز چىللىشىغىلا ئويغىنىپ، ئېتىزغا ئىشلىگىلى كېتىپ قاپتۇ. گۈلقىز ئويغىنىپ ئۆينىڭ ئىشلىرىنى قىلغاندىن كېيىن، ئۆچكىسى دەلەننى ئېلىپ جاڭگالغا ئوتلاتقىلى چىقىپ كېتىپتۇ. ئۇلار قايتىپ كەلگەندە كەچ بولۇپ قالغانىكەن. گۈلقىز «كەچلىك تاماق تېخى تەييار ئەمەس، ئانام ئىشلەپ ھارغىن-ئاچقىن كەلگەندە ئۇنىڭغا تاماق ئېتىپ قويسام، قانچىلىك خۇشال بولۇپ كېتەر!» دەپ ئويلاپتۇ-دە، تاماق ئېتىش قارارىغا كەپتۇ. ئۇ گاڭپەن ئەتمەكچى بولۇپ، سۇ توشقۇزۇلغان قازاننى ئوچاقنىڭ ئۈستىگە ئېلىپ، ئوچاققا ئوت يېقىپتۇ. ئۇ ئۆز-ئۆزىگە: «ئانام ماڭا ‹ھەرگىز ئوت ياقما، ئوچاققا يېقىن كەلمە› دەپ جىكىلىگەن ئىدى، لېكىن ئوت يېقىش ئۇنچىۋالا تەس ئەمەسكەنغۇ؟! ئەمدى مەن چوڭ بولدۇم، ئانام مېنى تېخىغىچە كىچىك بالا دەپ ئويلايدۇ» دەپ غۇدۇراپتۇ. سۇ قاينىغاندىن كېيىن گۈلقىز قازانغا گۇرۇچ ساپتۇ ۋە ئۆزىنى چوڭ بولغاندەك ھېس قىلىپ خۇشال بوپكېتىپتۇ. ئۇ «بىردەم سىرتقا چىقايچۇ، تاماققا بىردەمدىن كېيىن قاراپ باقارمەن» دەپ ئويلاپ سىرتقا چىقىپتۇ. بۇ ئەسنادا ئوچاقتىكى ئوت ئوچاقنىڭ يېنىدىكى داستىخانغا تۇتۇشۇپ، ئۇنىڭدىن يەنە پەردىگە تۇتۇشۇپ، پۈتۈن ئۆيگە ئوت كېتىپتۇ. ھويلىدا تۇرغان گۈلقىز تۇيۇقسىز ئارقىغا بۇرۇلۇپ، ئۆينىڭ گۈرۈلدەپ كۆيۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ چۆچۈپ كېتىپتۇ، ئۆيگە كىرىپ بىر نەرسىلەرنىمۇ ئالالماپتۇ. ئۇ دەرھال بېرىپ ئېغىلدىن دەلەننى قۇتۇلدۇرۇپ چىقىپتۇ.

يېزىدىكى خولۇم-خوشنىلار ياردەمگە كېلىپ ئوتنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئوتنى ئۆچۈرەلمەپتۇ، پۈتۈن ئۆي كۆيۈپ كۈل بوپتۇ. گۈلقىز كۆڭلى يېرىم ھالدا: «ئەمدى ئانامغا نېمە دەپ جاۋاپ بېرەرمەن؟ ئۇ ماڭا ‹ھەرگىز ئوت ياقما› دەپ تاپىلىغان ئىدى» دەپ ئۆزىنى ئەيىپلەپ يىغلاپ كېتىپتۇ. ئانىسىمۇ قايتىپ كېلىپ ئۆينىڭ ھالىنى كۆرۈپ، كۆڭلى ئىنتايىن يېرىم بوپتۇ. خولۇم-خوشنىلار ئۇلارنىڭ بىر ئېغىز بولسىمۇ ئۆي سېلىشىغا ياردەم بېرىدىغانلىقىنى دىيىشىپ، ئۇلارغا تەسەللىي بېرىپتۇ. بىر نەچچە كۈندىلا بىر ئېغىزلىق ئۆي سېلىنىپتۇ ۋە گۈلقىز بىلەن ئانىسى ئۇ ئۆيدە ياشاشقا باشلاپتۇ. شۇ كۈندىن باشلاپ گۈلقىز ئانىسىنىڭ تاپىلىغان گەپلىرىنى ئاڭلايدىغان، ئۆزىنىڭ قۇربى يەتمەيدىغان ئىشلارنى قىلمايدىغان بوپتۇ.

23. بودرۇق توخۇ

بىر كىچىك توخۇ فىرمىسىدا نۇرغۇن توخۇ بىللە ياشايدىكەن. فىرمىنىڭ ئىگىسى ھەركۈنى بۇ توخۇلارغا يەملىرىنى بېرىپ، تۇخۇملىرىنى يىغىپ ئۆتىدىكەن.

ھەرقانداق كوللىكتىپنىڭ بىر باشلىقى بولغىنىدەك، بۇ توخۇلارنىڭ ئىچىدىمۇ بىر باشلىق بار ئىكەن، لېكىن بۇ باشلىق يېقىندا ئۆلۈپ كېتىپتۇ. فىرمىدىكى توخۇلار ئۆزىگە يېڭىدىن بىر باشلىق سايلاپ چىقىشنى قارار قىپتۇ. لېكىن توخۇلارنىڭ بەزىلىرى بىر بەستلىك، يوغان توخۇنى نامزات قىلسا، يەنە بەزىلىرى سېمىز توخۇنى نامزات قىپتۇ. توخۇلار بۇ ئىككى نامزات ئارىسىدا دەتالاش قىلىشىۋاتقاندا بودرۇق توخۇ ئوتتۇرىغا چىقىپ:

- مەنمۇ ئۆزۈمنى باشلىقلىقلا نامزات كۆرسىتىمەن، -دەپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان بارلىق توخۇلار كۈلۈپ تېلىقىپ قاپتۇ، چۈنكى بودرۇق توخۇ بەكلا پاكار بولغاچقا، ئۇنى باشلىق بولۇشقا لايىق ئەمەس دەپ ئويلاپتۇ. بودرۇق توخۇ باشقا توخۇلارنىڭ ئۆزىنى كۈلۈپ مەسخىرە قىلىشلىرىغا پىسەنت قىلىپمۇ قويماستىن، سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ:

- مېنىڭ مۇسابىقە قىلايلى، كىم ئۇتۇپ چىقسا ئۇ باشلىق بولسۇن، -دەپتۇ. بارلىق توخۇلار بۇ تەكلىپنى ئىنتايىن مۇۋاپىق كۆرۈپ قوبۇل قىپتۇ ۋە ئۈچ تۈر بويىچە مۇسابىقە ئۆتكۈزۈشنى قارار قىپتۇ. بۇ ئۈچ تۈر: «ئەڭ جىق تۇخۇم تۇغۇش»، «ئەڭ تېز يۈگۈرەش » ۋە «ئەڭ چىڭ ئاۋازدا قوقۇقلاش» ئىكەن.

ئۈچ كۈندىن كىيىن ئەڭ جىق تۇخۇم تۇغۇش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزىلىدىغانلىقى ئېلان قىلىنىپتۇ. ئۈچ توخۇ ئوخشاش ۋاقىتتا قارىمۇ قارشى مۇسابىقىلىشىدىغان بوپتۇ. بارلىق توخۇلار بودرۇق توخۇنى چوقۇم ئۇتالمايدۇ دەپ ئويلاپتۇ.

يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ بۇ ئۈچ كۈن بويىچە ھېچ تۇخۇم تۇغماي، ھەممىسىنى مۇسابىقە كۈنى تۇغىمىز دەپ سىقىپ تۇرۇپتۇ. بودرۇق توخۇ بولسا، ھەر كۈنى نۇرمال تۇخۇم تۇغۇپ، يەملىرىنى قۇۋۋەتلىك يېيىشكە داۋام قىپتۇ. چۈنكى بودرۇق توخۇ باشقا توخۇلارغا قارىغاندا ئەقىللىق ئىكەن.

ئۈچ كۈندىن كېيىن ئۈچ توخۇ مۇسابىقە مەيدانىغا كەپتۇ. ئالدى بىلەن بودرۇق توخۇغا پۇرسەت بېرىپتۇ. بودرۇق توخۇ بىر، ئىككى، ئۈچ، تۆت ۋە بەش دەپ ساق بەش تال تۇخۇم تۇغۇپتۇ. باشقا توخۇلار ئۇنى ئالقىشلاپتۇ. نۆۋەت يوغان توخۇغا كەپتۇ. ئۇ شۇنچە ئىنجىقلاپمۇ بىر تالمۇ تۇخۇم تۇغالماپتۇ، بۇنى كۆرگەن باشقا توخۇلار ئىنتايىن ھەيران قاپتۇ. كېيىن نۆۋەت سېمىز توخۇغا كەپتۇ. ئۇمۇ ھەرقانچە قىلىپمۇ بىر تالمۇ تۇخۇم تۇغالماپتۇ. ئەسلىدە بۇ ئىككى توخۇ ئۈچ كۈن بويىچە ئۆزىنى سىقىپ تۇرغاچقا، تۇغالماس بوپقالغانىكەن.

يەنە ئۈچ كۈندىن كېيىن يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزىلىدىكەن. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ ئۈچ كۈن بويىچە يېتىپ ئارام ئاپتۇ، ئۇلار «ھازىرچە يۈگۈرمەي كۈچىمىزنى ئاياپ قالايلى، ئۆزىمىزنى ھاردۇرۇپ قويمايلى» دەپ ئويلاپتۇ. بودرۇق توخۇ بولسا ھەركۈنى يۈگۈرۈپ مەشق قىپتۇ. ئۈچ كۈندىن كېيىن توخۇلار يەنە يىغىلىپ، مۇسابىقە باشلىنىپتۇ. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ ئازراق يۈگۈرۈپلا ھاسىراپ، بولالماي يېتىپ قاپتۇ. بودرۇق توخۇ يەنە ئەڭ ئالدىدا ۋە ئەڭ تېز يۈگۈرۈپ مۇسابىقىدە ئۇتۇپ چىقىپتۇ.

ئەمدى ئۈچ كۈندىن كېيىن ئەڭ يۇقىرى ئاۋازدا قوقۇقلاش مۇسابىقىسى بولىدىكەن. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ بۇ قېتىم:

- بودرۇق توخۇ ئالدىنقى ئىككى مۇسابىقىدە كۆپ مەشق قىلىپ بىزنى ئۇتىۋالدى، بۇ قېتىم بىزمۇ كۆپرەك مەشق قىلىپ ئۇنى ئۇتۇۋالايلى، -دېيىشىپتۇ ۋە ئۈچ كۈن بويىچە توختىماي قوقۇلداپ مەشق قىپتۇ. بودرۇق توخۇدىن ھېچقانداق ئاۋاز چىقمىغىنىنى كۆرۈپ «ئۇ مەشق قىلمايۋاتىدۇ» دەپ خۇشال بولۇپ كېتىپتۇ.

مۇسابىقە كۈنىمۇ نىھايەت يېتىپ كەپتۇ، توخۇلار ھاياجان بىلەن يىغىلىپتۇ. يوغان توخۇ بىلەن سېمىز توخۇ يۇقىرى ئاۋازدا قوقۇقلىماقچى بولۇپ ئاغزىنى ئېچىپتۇ-يۇ، ھېچقانداق ئاۋاز چىقىرالماپتۇ. چۈنكى ئۇلار ئۈچ كۈن بويىچە توختىماي ۋارقىراپ كانايلىرى يىرتىلىپ، ئاۋاز چىقىرالماس بوپقالغان ئىكەن. بودرۇق توخۇ بولسا، «قو-قو-قــــۇق» دەپ يۇقىرى ئاۋازدا ۋارقىراپتۇ، ئۇنىڭ ئاۋازى پۈتۈن فىرمىنى بىر ئاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن بودرۇق توخۇ باشلىق بولۇپ سايلىنىپتۇ ۋە ئۇزۇن ۋاقىت توخۇلارنى ھوزۇر ئىچىدە باشقۇرۇپ ئۆتۈپتۇ.

24. سەپرا مەلىكە

بۇرۇن بۇرۇندىكەن، تېرىق تۇلۇمدىكەن،

سېمىز سوزۇلۇپ ياتسا، ئورۇق ئىشلەيدىكەن.

قۇشلار دەرەختە تۇرسا، توشقان ئۇۋىسىدىكەن،

ھەممە ھايۋان ئۆز جايىدا خاتىرجەم ياشايدىكەن.

شۇنداق ۋاقىتلارنىڭ بىرىدە گۈزەل بىر دۆلەتتە سەمىرە ئىسىملىك بىر مەلىكە بولغانىكەن، بۇ مەلىكە ئىنتايىن گۈزەل بولغىنى بىلەن، ھەممەيلەن ئۇنى سەپرا مەلىكە دەپ ئاتايدىكەن. چۈنكى ئوردىدىكى ھەممەيلەن ئۇنىڭ دېگىنى بويىچە قىلىپ تۇرسىمۇ، ئۇنى ھېچ خۇشال قىلالمايدىكەن. ئۇنىڭ مىجەزى چۇس، سەپرا بولۇپ، ھەممە نەرسىگە بىر باھانە تېپىپ، يوق ئىشقا خاپا بولۇپ يۈرۈيدىكەن. ئۇ «چىرايلىق زىننەتلەنگەن قىزىل كۆڭلەك تىكىپ بەر» دەيدىكەن، كۆڭلەك تەييار بولغاندا بولسا «مېنىڭ دېگىنىم بۇ ئەمەستى» دەپ جىدەل قىلىدىكەن. ئاشپەز ھەرخىل مېزىلىك تاماق، تورت ۋە تاتلىق-تۈرۈم ئېتىپ چىقىدىكەن، مەلىكە ئۇنىڭدىنمۇ قۇسۇر چىقىرىدىكەن. ئوردىدىكى ھەممەيلەن بۇ مەلىكىنىڭ سەپرا مىجەزىدىن جاق تويغان بولسىمۇ، ئۇ مەلىكە بولغاچقا ھېچنەرسە دېيەلمەيدىكەن. بۇ مەلىكە پادىشاھنىڭ يالغۇز بالىسى بولغاچقا، پادىشاھ دۆلەتنىمۇ بۇ مەلىكىنىڭ خالىغىنى بويىچە باشقۇرۇدىكەن. بىچارە ئاۋام خەلق بولسا «بىزنىڭ ھالىمىز قانداق بولۇپ كېتەر؟» دەپ ئازاپلىنىپ ياشايدىكەن.

شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە مەلىكە يەنە كەپسىزلىك قىپتۇ، ئوردىدىكى بالىلار كېلىپ ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئوينىسىمۇ، ئۇ بىردەم ئويناپلا «زېرىكتىم، ئۇلار كەتسۇن» دەپتۇ. پادىشاھ ئوردىنىڭ پەيتونىنى تەييارلىتىپ، مەلىكىگە:

- سەن كېنىزىكىڭ بىلەن بىللە شەھەرنى بىردەم ئايلىنىپ كەل، -دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن مەلىكە شەھەرنى ئايلىنىشقا چىقىپتۇ. يولدا ناخشا ئېيتىپ كېتىۋاتقان بىر بالا مەلىكىنىڭ دىققىتىنى تارتىپتۇ، سىنچىلاپ قارىغۇدەك بولسا بۇ بالىنىڭ بىر پۇتى يوق بولۇپ، بىر قولىدا ھاسا تۇتۇپ، يەنە بىر قولىدا تاماق ئېلىپ كېتىۋاتقانىكەن.

مەلىكە بۇ بالىنىڭ تۇرقىغا قاراپ ئىنتايىن ھەيران قالغان ھالدا: «بۇ بالىنىڭ بىر پۇتى يوق، كىيىملىرى شۇنچىۋالا جۇل-جۇل تۇرۇپمۇ، قانداقسىگە بۇنچىۋالا خۇشال بولالايدىغاندۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ. بۇ بالىنىڭ دەل ئەكسىچە، ئۆزىنىڭ ھەممە نەرسىسى تەل بولسىمۇ قەتئىي خۇشال بولالمايدىكەن. شۇنىڭ بىلەن مەلىكە پەيتوننى بالىغا يېقىن يەردە توختىتىپ، بالىغا:

- يول مېڭىشتا قىينىلىدىكەنسەن، پەيتونغا چىققىن، سېنى بارىدىغان يېرىڭگە ئاپىرىپ قويايلى، -دەپتۇ. بالا ئۇنىڭغا رەھمەت ئېيتىپ پەيتونغا چىقىپتۇ-يۇ، ئۆزىنىڭ ئوردا پەيتونىغا چىققىنىغا ئىشەنگۈسى كەلمەي، چۈش كۆرىۋاتامدىمەن دېگەندەك قىلىپ كۆزلىرىنى ئۇۋۇلاپ كېتىپتۇ. مەلىكە ئۇنىڭدىن ئىسمىنى سورىغاندا ئاندىن ئېسىگە كېلىپ، ئىسمىنىڭ ھەسەن ئىكەنلىگىنى دەپ بېرىپتۇ: مەلىكە:

- ئۆيۈڭگە قايتىۋاتقانمىدىڭ؟ -دەپ سوراپتۇ. ھەسەن ئۇنىڭغا:

- ياق، ئالدىمىزدىكى مەھەللىدە ئاغرىپ قالغان بىر موماي بار، ئۇنىڭغا تاماق ئېلىپ كېتىۋاتىمەن، -دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ. مەلىكە ھەيرانلىق بىلەن:

- سەن ئۆزۈڭ بىر مىيىپ تۇرساڭ، باشقىلارغا تاماق توشۇش ساڭا قالدىمۇ؟! –دەپتۇ. ھەسەن بولسا:

- مېنىڭ بىر پۇتۇم بولمىغىنى بىلەن، ھاسىغا تايىنىپ بولسىمۇ ماڭالايمەن، مەن بۇنىڭغا قانائەت قىلىمەن. مەن تاماق ئېلىپ ماڭغان موماي ئورنىدىنمۇ تۇرالمايدۇ، مەن ئۇنىڭغا تاماق ئېلىپ بارسام، ئۇ بەكلا خۇشال بولىدۇ، ئۇنىڭ خۇشال بولغىنىنى كۆرسەم مەنمۇ خۇشال بولىمەن، -دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ. مەلىكە بۇنى ئاڭلاپ تېخىمۇ ھەيران قالغان ھالدا:

- سەن ئاغرىق مومايغا تاماق توشۇشتىن خۇشاللىق تاپامسەن؟ -دەپ سوراپتۇ. ھەسەن:

- سەن باشقىلارغا ياردەم قىلىپ باققانمۇ؟ -دەپ سوراپتۇ. مەلىكە «ياق» دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ. ھەسەن:

- ئۇنداقتا سەنمۇ مەن بىلەن بىللە كەلگىن، -دەپتۇ. پەيتون موماينىڭ ئۆينىڭ ئالدىغا كەلگەندە، ھەسەن بىلەن مەلىكە بىللە ئۆيگە كىرىپتۇ. موماي ھەسەننى كۆرۈپلا ئىنتايىن خۇشال بوپتۇ ۋە:

- كەلدىڭمۇ، ھەسەن؟ ھېلىمۇ ياخشى ۋاقتىدا كەلدىڭ، قورسىقىم بەكلا ئاچقانىدى، -دەپتۇ. ھەسەن:

- ھەئە، مەن كەلدىم. قاراڭ، يېنىمدا بىر ئادىشىمنىمۇ ئېلىپ كەلدىم، -دەپتۇ مەلىكىنى كۆرسىتىپ. موماي ئۇنىڭغا قاراپ قويۇپ:

- ھە، بەك ياخشى بوپتۇ، مېنىڭ ئۆيۈمگە ئادەتتە مېھمان كەلمەيدۇ. سىلەرنىڭ كەلگىنىڭلارنى كۆرۈپ، بەكلا خۇشال بولدۇم، -دەپتۇ. مەلىكە موماينىڭ يېنىدا ئولتۇرۇپتۇ، ھەسەن تاماقنى ئەكىلىپ بېرىپتۇ. موماي تامىقىنى يېگەچ مەلىكە بىلەن پاراڭلىشىپتۇ. بىردەمدىن كېيىن ھەسەن بىر چىلەك سۇ بىلەن سۈپۈرگە ئېلىپ كىرىپ كەپتۇ ۋە مەلىكىگە:

- ھەردائىم ئۆزۈم يالغۇز تازىلىق قىلاتتىم، خالىساڭ بۈگۈن بىللە قىلايلى، -دەپتۇ. مەلىكە:

- لېكىن مەن بۇرۇن ھېچ تازىلىق قىلىپ باقمىغان، تازىلىق قىلىشنى بىلمەيمەن، -دەپتۇ. ھەسەن:

- مەن ساڭا ئۆگىتىمەن، -دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن مەلىكىگە تازىلىق قىلىشنى ئۆگىتىپتۇ. ئۇلار بىللە ھەممە يەرنى سۈپۈرۈپ، پاكىز تازىلاپتۇ. موماي بۇنى كۆرۈپ ئىنتايىن خۇشال بولغىنىدىن نېمە دېيىشىنى بىلەلمەي، مەلىكە بىلەن ھەسەن ئۈچۈن ياخشى تىلەكلەر تىلەپتۇ ۋە:

- مەن ئۆزۈم پاكىزلىقنى بەكلا ياخشى كۆرىمەن، ئۆيۈم مەينەت بولۇپ قالسا ئۆزۈم تازىلىيالمىغاچقا بەكلا كۆڭلۈم يېرىم بولاتتى. ھېلىمۇ ياخشى ھەسەن ھەر قېتىم كەلگەندە پاكىز تازىلاپ بېرىدۇ. بۈگۈن ئىككىڭلار بىللە تازىلاپ ئۆينى تېخىمۇ پاكىز قىلىۋەتتىڭلار، ھەممە يەر پارقىراپ كەتتى. قولۇڭلاردىن ھەقىقەتەن ئىش كېلىدىكەن، -دەپتۇ. بۇنى ئاڭلاپ مەلىكە ئۆيگە قايتىدىن بىر قاراپ چىقىپتۇ، ھەقىقەتەن ھەممە يەر پارقىراپ كەتكەنىكەن. موماي بۇنىڭدىن بەكلا خۇشال بوپتۇ، موماينى خۇشال قىلالىغانلىقى ئۈچۈن مەلىكىمۇ خۇشال بوپتۇ ۋە مومايغا:

- يەنە مەينەت بولسا مەن يەنە كېلىپ تازىلاپ بېرىمەن، موما، -دەپتۇ. مەلىكىنىڭ بۇ گېپىنى ئاڭلىغان ھەسەن ئىنتاين ھەيران قالغان بولسىمۇ، لېكىن يەنىلا ھېچنەرسە دېمەپتۇ. ماڭىدىغان ۋاقىت كەپتۇ، مەلىكە ھەسەنگە:

- كەل، سېنى ئۆيۈڭگە ئاپىرىپ قويايلى، -دەپتۇ. ھەسەن بولسا:

- مەن ھازىر ئۆيگە قايتمايمەن، ئالدىمىزدىكى يەنە بىر مەھەللىدە ئەما بىر بالا بار. بۇ يەردىن چىقىپ ئۇنىڭ يېنىغا بېرىپ كىتاپ ئوقۇپ بېرىمەن، -دەپتۇ. مەلىكە ئۇ يەرگىمۇ بىللە بېرىپتۇ ۋە بۇ كۈنى كىتاپنى مەلىكە ئوقۇپ بېرىپتۇ. ئەما بالا بۇنىڭدىن ئىنتايىن خۇشال بوپتۇ. ئۇ يەردىن چىققاندىن كېيىن مەلىكە ھەسەننى ئۆيىگە ئاپىرىپ قويۇپ ئوردىغا قايتىپتۇ. ئوردىدىكىلەر ئۇ كۈنى مەلىكىنىڭ ھېچقانداق سەپرا خۇيىنى كۆرمەپتۇ. مەلىكىنىڭ چىرايى كۈلۈپلا تۇرۇپتۇ ھەم ھېچبىر نەرسىدىن قۇسۇر چىقارماپتۇ. چۈنكى مەلىكە خۇشاللىقنىڭ باشقىلارنىمۇ خۇشال قىلىشتىن، ئىنسانلارنى رازى قىلىشتىن كېلىدىغانلىقىنى بىلىۋاپتۇ.

25. كۆكچە

بار ئىكەنۇ يوق ئىكەن، ئاچ ئىكەنۇ توق ئىكەن.

مايمۇنلارنىڭ قۇيرۇقى بولسا، ئادەملەرنىڭ يوق ئىكەن.

شۇنداق گۈزەل شەھەرلەرنىڭ بىرىدە بىر قېرى موماي بىلەن بىللە ياشايدىغان كۆكچە ئىسىملىك بىر مۈشۈك بولغانىكەن. كۆكچە بىلەن بۇ موماي ئىنتايىن يېقىن بولۇپ، بىربىرىدىن ھېچ ئايرىلمايدىكەن.

كۈنلەردىن بىر كۈنى بۇ موماي تۇرىۋاتقان ئۆيىدىن كۆچۈشكە مەجبۇر بولۇپ قاپتۇ. كۆكچە بولسا ئۆزى تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان مەھەللىدىن ئايرىلغۇسى كەلمەي، موماي بىلەن بىللە كەتمەپتۇ. كۆكچە مەھەللىدىكى باشقا مۈشۈك ئاداشلىرى بىلەن بىر نەچچە كۈن ئايلىنىپتۇ، لېكىن بۇ بىر نەرچچە كۈن بويىچە ئۇنىڭغا باقىدىغان، «تاتلىق كۆكچە مۈشۈكۈم» دەپ ئەكىلىتىدىغان ئادەم بولمىغاچقا، بارغانسىرى ئۆزىنى يالغۇز ھېس قىلىشقا باشلاپتۇ. موماينى سېغىنىپ، ئاخىرى ئۇنى تېپىشنى قارار قىپتۇ.

كۆكچە شۇنداق قىلىپ يولغا چىقىپتۇ، ئۇ مېڭىپتۇ، مېڭىپتۇ، تاغ-داۋانلار ئېشىپتۇ، ئۇزۇن مېڭىپ ھەم ھېرىپ كېتىپتۇ، ھەم قورسىقى ئېچىپ كەتكەچكە ئەتراپتىن يەيدىغان نەرسە ئىزدەشكە باشلاپتۇ. بۇ ئەسنادا ئاغزىدا بېلىق چىشلەپ تۇرغان يوغان بىر مۈشۈكنى كۆرۈپ قاپتۇ. كۆكچە يوغان مۈشۈككە:

-مىياۋ، مېنىڭ قورسىقىم بەك ئاچتى، سېنىڭ بېلىقىڭ بەك چوڭكەن، ماڭا بىر پارچە بەرسەڭ بولامدۇ؟ -دەپ ئۆتۈنۈپتۇ. يوغان مۈشۈك ئۇنىڭغا:

- مىياۋ، ياق، بەرمەيمەن. نېمىشقا بېرىدىكەنمەن؟! مەن ئۆزۈم يەپ بولالايدىغان تۇرسام، نېمىشقا ساڭا بېرىمەن؟ -دەپتۇ. كۆكچە ئۈن-تىنسىز چەتتە قاراپ تۇرۇپتۇ، ئۇ ئىچىدە: «بېلىق بەكلا چوڭكەن، ئۇنى چوقۇم يەپ بولالمايدۇ، ئاخىرىدا ئېشىپ قالغىنىنى يېسەممۇ بولىدۇ» دەپ ئويلاپ، چەتتە ساقلاپ تۇرۇپتۇ. يوغان مۈشۈك كۆكچىنىڭ كۆڭلىدىكىنى بىلىۋاپتۇ ۋە بېلىقنى ئۇنىڭغا ئاشۇرۇپ قويماسلىق ئۈچۈن زورلاپ يەپ، ھەممىنى تۈگىتىپتۇ. يوغان مۈشۈك زورلارپ بەك جىق يەۋالغانلىقتىن، جايىدىن مىدىرلىغۇدەك ھالىمۇ قالماپتۇ. ئىككى-ئۈچ قەدەم مېڭىپلا، يولنىڭ ئوتتۇرىسىدا يېتىپ قېلىپ ئورنىدىن قوپالماي قاپتۇ. شۇ چاغدا بىر سېرىق مۈشۈك كېلىپ، يەردە ياتقان يوغان مۈشۈككە قاراپ:

- ئاچكۆز مۈشۈك، قورسىقىڭ ئېتىلىپ كەتكۈچە يەپسەن. بىزنى ئازراق بولسىمۇ ئويلاپ قويغان بولساڭ، بۇنچىۋالا بولۇپ كەتمەستىڭ، -دەپ ئۇنى زاڭلىق قىلىپ كۈلۈپتۇ. يوغان مۈشۈك ئاران تەستە:

- ھالىم بەكلا بەتتەر. مېنى ئاۋۇ دەرەخنىڭ تۈۋىگىچە ئاپىرىپ قويساڭ بولامدۇ؟ -دەپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان سېرىق مۈشۈك ئۇنىڭغا: