شېرىن مەسەل

(1- ئايلىق مەسەللەر توپلىمى)

تەرجىمە قىلغۇچى: باھار تۇيغۇ

1. گۈللۈك يېزا

بۇرۇن بۇرۇندىكەن، تېرىق تۇلۇمدىكەن...

بۈگۈنمۇ مۇشۇنداق باشلاپ تۇرايلى.

شۇنداق بىر زامانلاردا بىر گۈزەل گۈللۈك يېزا بار ئىكەن. بۇ يېزىدا ئۆسكەن رەڭگارەڭ گۈللەر ئىنتايىن خۇشپۇراق چاچىدىكەن، بۇ خۇشبۇي پۇراقلار ئىنتايىن يىراق يەرلەرگىچە بارىدىكەن. بۇ پۇراق ھەم شۇنداق شىپالىق ۋە پايدىلىق بولۇپ، بۇ خۇشبۇي پۇراقنى پۇرىغان كېسەل ساقىيىپ كېتىدىكەن، يىغلاۋاتقان بالىمۇ يىغىسىدىن توختايدىكەن.

بۇ يېزىدىكى كىشىلەرمۇ ئاقكۆڭۈل ۋە ياخشى مىجەزلىك كىشىلەر بولۇپ، بىر-بىرىگە مېھىر-مۇھەببەت ۋە ھۆرمەت بىلەن، دۇرۇس مۇئامىلە قىلىدىكەن. يېزىدىكى كىشىلەر ئىناق-ئىجىل، خاتىرجەم ۋە باياشات ياشايدىكەن. گۈللەرنىڭ خۇشبۇي ھىدى سەۋەبىدىن ئىنسانلار ياخشى مىجەزلىك بولغانمۇ ياكى ئىنسانلارنىڭ ياخشى مىجەزلىك بولغىنىدىن گۈللەر خۇشبۇي پۇراق چاچامدۇ، بىلگىلى بولمايدىكەن.

شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئىككى بالىسى بار بىر ئائىلە كىشىلىرى باشقا يېزىدىن بۇ يەرگە كۆچۈپ كەپتۇ. ئۇلار كېلىپ نەچچە كۈنگە قالمايلا ئۇلار ئولتۇرغان ئۆينىڭ باغچىسىدىكى گۈللەرنىڭ خۇشبۇي پۇرىقى يوقاپ كېتىپتۇ، بۇ ئەھۋال يېزىدىكى باشقا يەرلەرگىمۇ تارقىلىپ، ھەممە گۈلنىڭ خۇشبۇي پۇرىقى يوقاپ كېتىشكە باشلاپتۇ.

يېزىدىكى كىشىلەر نېمە ئىش بولغىنىنى بىلمەي تۇرغاندا، بۇ يېزىدىكى دانا بىر بوۋاي يېزىدىكى بارلىق بالىلارنىڭ يالغان سۆزلەشكە باشلىغانلىقىنى بىلىپ قاپتۇ. بۇنىڭدىن بۇرۇن بۇ يېزىدىكىلەر يالغاننىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىكەن، لېكىن يېڭى كۆچۈپ كەلگەن ئائىلىدىكى بالىلار بەكلا يالغان سۆزلەيدىكەن، يېزىدىكى بالىلارغىمۇ يالغان سۆزلەشنى ئۇلار ئۆگىتىپتۇ.

ئەسلىدە ئادەم يالغان سۆزلىگەندە ئاغزىدىن چىققان بىرخىل سېسىق پۇراق گۈلنىڭ خۇشبۇي پۇرىقىنى يوقىتىۋېتىدىكەن، بۇ پۇراقنى ئىنسانلار ھېس قىلالمىغان بىلەن، گۈللەر بۇنىڭ تەسىرىگە بەكلا ئۇچرايدىكەن، يالغانچىلىق بار يەردە گۈللەر خۇشپۇراق چاچمايدىكەن.

شۇنىڭ بىلەن دانا بوۋاي يېڭى كەلگەن بىر ئائىلە كىشىلىرىگە يالغانچىلىقنىڭ يامان ئاقىۋىتىنى چۈشەندۈرۈپ قويۇش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئۆيىگە بېرىپتۇ. ئىشىكنى ئاچقان بالىلارنىڭ ئانىسى ئۆزىگە سۇنۇلغان پۇرىقىنى يوقاتقان سولغۇن بىر دەستە گۈلنى كۆرۈپ، ئىنتايىن ھەيران قاپتۇ ۋە بوۋاينى ئۆيگە تەكلىپ قىپتۇ. دانا بوۋاي بۇلارنىڭ كۆڭلىنى رەنجىتمەسلىك ئۈچۈن مۇلايىملىق بىلەن:

- يېزىدىكى گۈللەرنىڭ ھەممىسى قۇرۇپ كەتتى، خۇشبۇي ھىدىنى يوقاتتى. يېزىدىكى بالىلار يالغان سۆزلەشكە باشلاپتۇ، يالغان سۆزلىگەندە ئېغىزدىن سېسىق پۇراق چىقىپ گۈلنىڭ خۇشبۇي ھىدىنى يوقىتىۋېتىدىكەن. گۈللەرنىڭ يەنە خۇشبۇي پۇراق چىقىرىشى ئۈچۈن يېزىدىكى ھەممەيلەن دۇرۇس بولۇشنى قارار قىلدۇق. سىلەرمۇ بىز بىلەن بىللە دۇرۇس بولۇشنى خالامسىلەر؟- دەپتۇ.

دانا بوۋاينىڭ گېپىنى ئاڭلاپ بۇ ئائىلىدىكى كىشىلەر يالغان سۆزلەشنىڭ خاتا ئىكەنلىگىنى بىلىپتۇ. بۇرۇنقى يەردىمۇ ھېچكىم ئۇلارغا ئىشەنمىگەچكە بۇ يېزىغا كۆچۈپ كەلگەنىكەن. ئەمدى بۇ يېزىدا گۈللەرنى قۇرىتىۋەتكەنلىكى ئۈچۈن ئىنتايىن خېجىل بولۇپ، بۇندىن كېيىن يالغان سۆزلىمەسلىككە ۋەدە بېرىپتۇ. بۇ ۋەدىسى ساماغا كۆتۈرۈلۈپ پۈتۈن گۈللەرگە يېتىپ بېرىپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، يېزىدىكى گۈللەر قايتىدىن خۇشبۇي پۇرايدىغان بوپتۇ.

2. ۋات-ۋات چايكا

بارئىكەنۇ يوق ئىكەن، ئاچ ئىكەنۇ توق ئىكەن...

ياز كۈنلىرىنىڭ ئىسسىقلىقىدىن، ساق قالغان مېۋە يوق، ھەممىسى قاق ئىكەن.

شۇنداق بىر زامانلاردا تولا گەپ قىلىدىغان، ئىنتايىن ۋات-ۋات بىر چايكا بولغانىكەن. ئۇ بەكلا تولا گەپ قىلىدىغان ۋات-ۋات بولغاچقا ھەممەيلەن ئۇنى «ۋات-ۋات چايكا» دەپ چاقىرىدىكەن. ئۇ شۇنچىلىك جىق گەپ قىلىدىكەنكى، ھەتتا ئۆزىنىڭ ئۆيىدىكىلەرمۇ ئۇنىڭدىن بىزار ئىكەن.

چايكىلار ئۆيلەرنىڭ ئۆگزىسىگە ئۇۋا سېلىپ ياشايدىغان بولۇپ، ۋات-ۋات چايكا ئۇچۇشنى ئۆگەنگەندىن كېيىن، باشقا چايكىلارنىڭ ئۇۋىسىغا بارىدىغان بوپتۇ. ۋات-ۋاتنىڭ كەلگىنىنى كۆرگەن چايكىلار: «ۋاي ئانىمەي، يەنە نەس باسىدىغان بولدى» دەيدىغان، ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئامال ئىزدەيدىغان بوپتۇ. ھەتتا بەزىلىرى ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن:

_ ھەي ۋات-ۋات، ئاناڭ سېنى ئىزدەپ ئەنسىرەپ قالمىسۇن، ئۇۋاڭغا قايتقىن،- دەيدىكەن. لېكىن ۋات-ۋات يەنىلا ئۆيىگە قايتماي، باشقا چايكىلارنىڭ ئۇۋىسىغا بارىدىكەن، ئۆزىنى ئىنتايىن چىرايلىق گەپ قىلىمەن دەپ ئويلىغاچقا، باشقىلارنىڭ ئۆزىدىن بىزار بولىدىغانلىقىنى ئويلاپمۇ قويمايدىكەن.

تولا گەپ قىلغاننىڭ جىق خاتالىقى بولىدۇ دەپ، ۋات-ۋاتنىڭمۇ ئۈچ چوڭ يامان خۇيى باركەن.

بىرىنجى يامان خۇيى، ئانىسى ۋە دادىسىنىڭ ئارىسىدىكى گەپ-سۆزلەرنىڭ ھەممىسىنى سىرتتىكى ھەممەيلەنگە سۆزلەيدىكەن. «ئاخشام ئانام دادامغا مۇنداق مۇنداق دېدى، دادام ئانامغا شۇنى شۇنى دېدى، شۇنىڭ بىلەن ئاناممۇ دادامغا بۇنى بۇنى دېدى» دەپ تەپسىلىي دەپ بېرىدىكەن. ۋات-ۋات ئۆيدىكى ئىشنى تالاغا يايماسلىقنى ئويلىيالمايدىكەن. ئىككىنجى يامان خۇيى، يېگەن ئىچكەنلىرىنى كىچىك چايكىلارغا سۆزلەپ يۈرۈيدىكەن. «بىز ئاخشام بانان يېدۇق، بۆلجۈرگەن يېدۇق... دادام شۇنى ئەكەلدى، بۇنى ئەكەلدى...» دەپ بىر-بىرلەپ دەپ بېرىدىكەن. بۇنى ئاڭلىغان كىچىك چايكىلارنىڭ يېگۈسى كېلىپ شۆلگىيى ئېقىپ كېتىدىكەن. بولمىسا يېگەن ئىچكىنىنى باشقىلارغا داملاش ئىنتايىن ئەسكى بىر قىلىق، لېكىن بۇنى ۋات-ۋات چايكا بىلمەيدىكەن. ئۈچىنجى يامان خۇيى بولسا گەپ توشۇيدىكەن. بىرسىنىڭ باشقىسى توغرىلىق دېگەن گەپلىرىنى دەرھال بېرىپ باشقىسىغا خەۋەر قىلىپ قويىدىكەن. مۇشۇ خۇيى تۈپەيلى بىر كۈنى ئىككى چايكىنىڭ ئارىسىدا جىدەل چىقىشىغا سەۋەپچى بوپقاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن چايكىلار ئۇنىڭ ئەسكى خۇيلىرىنى ئاتا-ئانىسىغا دەپ قويۇش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئۆيىگە بېرىپتۇ. ئۆيدە پەقەت ئانا چايكىلا بار ئىكەن، ۋات-ۋاتنىڭ قىلغان ئەتكەنلىرىنى ئاڭلاپ بەكلا كۆڭلى يېرىم بوپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە چايكىلار:

- ئۇ تېخى يولدىشىڭىز بىلەن سىزنىڭ جىدەللىرىڭىزنىمۇ بىزگە تەپسىلى دەپ بېرىدۇ،-دەپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان ئانا چايكا خۇددىي بېشىدىن بىر چىلەك سۇ تۆكىۋەتكەندەكلا بوپكېتىپتۇ. بالىسىنىڭ قىلغان ئىشلىرىدىن بەكلا خېجىل بولۇپ، ئەلەمگە پېتىپتۇ. ئاخشام بولغاندا بۇنى دادا چايكىغا دەپتۇ، شۇنىڭ بىلەن دادا-ئانا چايكىلار ۋات-ۋات چايكا بىلەن پاراڭلىشىپتۇ. ئانىسى:

- تاتلىق بالام، ئاداشلىرىڭ سېنىڭ قىلىقلىرىڭ ئۈستىدىن شىكايەت قىلىۋاتىدۇ. ھەم ئۆيىمىزنىڭ سىرلىرىنى سۆزلەپ يۈرۈپسەن، ھەم جىق گەپ قىلىپ ھەممەيلەننى بىزار قىپسەن. ئەڭ يامىنى ئاداشلىرىڭنىڭ ئارىسىدا گەپ توشۇپ، جىدەلگە سەۋەپچى بوپسەن. بۇ بەكلا ئەسكى خۇي.-دەپتۇ.

ئانىسىنىڭ گېپى تۈگىمەي تۇرۇپلا ۋات-ۋات يەنە گەپ قىلىشقا باشلاپتۇ. دادا چايكا ئۇنى جىمىقتۇرۇپ، ئاندىن:

- ئاۋۋال بىزنىڭ گېپىمىزنى ئاڭلا. بەك جىق گەپ قىلساڭ ئاداشلىرىڭ سەندىن بىزار بولۇپ قاچىدۇ. ھەممەيلەن سېنىڭ گېپىڭنى ئاڭلاشقا مەجبۇر ئەمەس. ئۇنىڭ ئۈستىگە سەن بەك جىق گەپ قىلساڭ ئۇلارنىڭ گەپ قىلىش پۇرسىتىنىمۇ توسقان بولىسەن.- دەپتۇ. ۋات-ۋات چايكا:

- بۇنداق بولىشىنى ئويلاپمۇ باقماپتىمەن. گەپ قىلىش پۇرسىتى دەيدىغان گەپمۇ بارمۇ؟- دەپ سوراپتۇ.

-ئەلۋەتتە بار،- دەپتۇ دادا چايكا،- ھەممە ئادەمنىڭ گەپ قىلىش پۇرسىتى، ھەققى بولىدۇ. بۇ پۇرسەتنى ئۇلارغا بېرىشىڭ كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن ئاۋۋال باشقىلارنى تىڭشاشنى ئۆگىنىشىڭ كېرەك. قارشى تەرەپنىڭ گېپىنى ئاڭلىمىساڭ، ئۇنىڭغا ھۆرمەتسىزلىك قىلغان بولىسەن، ئاڭلاش ئۇلارنى ھۆرمەتلەش دېمەكتۇر،-دەپتۇ.

- لېكىن گەپ ئاڭلاشتىن بەكرەك گەپ قىلىش تېخىمۇ راھەت،- دەپ غۇدۇراپتۇ ۋات-ۋات.

- ئۇنداق بولسا ئۇ راھەتنى باشقىلارنىڭمۇ ھېس قىلىشىغا يول قويىشىڭ كېرەك، بالام. ئۇنىڭ ئۈستىگە گەپ قىلىۋەرسەڭ، ئويلىنىشقا پۇرسىتىڭ بولمايدۇ. ئويلىماي گەپ قىلىۋەرسەڭ بېشىڭغا بالا تېرىۋالىسەن، ھەم ئادىشىڭمۇ بولمايدۇ. باشقىلارغا ئازار بېرىدىغان، كۆڭلىنى رەنجىتىدىغان ئىش قىلىشقا ھەققىمىز يوق، شۇڭلاشقا ئويلىماي گەپ قىلماسلىق كېرەك. بولمىسا ئاغزىڭدىن بالاغا قالىسەن،-دەپتۇ ئانا چايكا.

- ماقۇل. ئەمىسە پەقەت گەپ قىلماي، بولدىمۇ؟- دەپ خۇيلاندى ۋات-ۋات. ئانىسى كۈلۈپ تۇرۇپ:

- ئاشۇرىۋەتتىڭ بالام، ساڭا ھەرگىز گەپ قىلماي تۇر دېمىدۇق. پەقەت ئاغزىڭنى ئىشلىتىشتىن بۇرۇن كاللاڭنى ئىشلەت. سۆزلەشتىن بۇرۇن «بۇ گەپنى قىلىشىم كېرەكمۇ؟ بۇگەپنى قىلسام ماڭا ياكى قارشى تەرەپكە پايدىسى بارمۇ ياكى زىيىنى بارمۇ؟ ياكى بۇنى دېمىسەم تېخىمۇ ياخشى بولامدۇ؟» دېگەنلەرنى كاللاڭدىن ئۆتكۈزۈپ، ئاندىن گەپ قىل دېمەكچى. يەنى ئاۋۋال ئويلان، ئاندىن سۆزلە. بولمىسا ئۆمۈربويى خۇشال بولالماي ياشايسەن، بىلدىڭمۇ؟- دەپتۇ.

- بىلدىم ئانا، ئاۋۋال سۆزلە، ئاندىن ئويلان.

- ياق بالام، ياق. سەن مېنىڭ گېپىمنى ئاڭلىماپسەن. ئاۋۋال ئويلان، ئاندىن سۆزلە. ئاۋۋال ئويلان، ئاندىن سۆزلە. ئاۋۋال ئويلىنىسەن، ئاندىن سۆزلەيسەن. ماقۇلمۇ؟- دەپتۇ.

- ھە، ماقۇل. ئەمدى چۈشەندىم، ئاۋۋال ئويلىنىمەن، ئاندىن گەپ قىلىمەن.- دەپتۇ ۋات-ۋات.

- ھە، ئەمدى توغرا بولدى. بۇنداق قىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بىر ھەپتە ئۇۋىدىن چىقماي تۇرىسەن. بۇ ساڭا بۇرۇن قىلغان خاتالىقلىرىڭنى ئويلىنىپ كۆرۈش ئۈچۈن ياخشى بىر پۇرسەت. قىلغان گەپلىرىڭنىڭ قايسىسى كېرەكسىز، قايسىسىنى قىلساڭ بولىدىكەن، ھەممىسىنى ئوبدان ئويلىنىپ باق. ئۆز خاتالىقىڭنى تولۇق بىلمەي تۇرۇپ تۈزەتمەك بەكلا تەس بولىدۇ.- دەپتۇ دادا چايكا.

ۋات-ۋات دەرھال قوبۇل قىلالمىسىمۇ، لېكىن دادا چايكا بۇ قارارىدا چىڭ تۇرۇپتۇ.

ۋات-ۋات چايكا بىر ھەپتە بويىچە دادىسى بىلەن ئانىسىدىن باشقا ھېچكىمگە گەپ قىلالمايدىغانلىقىنى ئويلاپ ئازاپلىنىپتۇ. شۇ كۈنى كېچىسى غەلىتە بىر چۈش كۆرۈپتۇ: چۈشىدە تۇمشۇقىنىڭ قېلىن تانىدا باغلاقلىق ئىكەنلىكىنى كۆرۈپتۇ، بۇ چۈشتىن شۇنچىلىك قورقۇپ كەتكەنلىكىدىن قارا تەرگە چۆمۈلگەن ھالدا ئويغىنىپ كېتىپتۇ.

تۇنجى كۈنى ۋات-ۋات ئۈچۈن ئەڭ تەس كۈن بوپتۇ. ئانىسىمۇ سىرتقا چىقىپ كەتكەچكە، ۋات-ۋات تېخىمۇ يالغۇزلۇق ھېس قىپتۇ. بىر نەچچە كۈنگىچە ئۆزىنىڭ بۇرۇن قىلغانلىرىنى ئويلاپتۇ، ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىنىڭ قانچىلىك خاتا ئىكەنلىكىنى ھېس قىپتۇ، ئۆزى ئۈستىدىن شىكايەت قىلغانلارنىڭمۇ توغرا گەپ قىلانلىقىنى بىلىپتۇ.

بۇ جەرياندا ئەتراپىدىكى ئاۋازلارغا قۇلاق سېلىشقا باشلاپتۇ. خوشنا دەرەختىكى بۇلبۇل ئىنتايىن گۈزەل سايرايدىكەن. شۇنچىلىك گۈزەل سايرايدىكەنكى، بۇ ئاۋازنى ئاڭلىغان ۋات-ۋات مەستخۇش بولۇپ كېتىپتۇ. ئۆزىنىڭ ئاۋازىنىڭ ئورنىغا ئەتراپىدىكىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاشنى تېخىمۇ ياقتۇرۇپ قاپتۇ. ھەركۈنى ئەتراپىدىكى گۈزەللىكلەردىن بىرنى بايقايدىغان بوپتۇ. مەيىن شامالدا سىرتتىن كەلگەن تۆكۈلگەن خازاڭنىڭ ئاۋازى، ھەتتا ئوت-چۆپنىڭ ئۈستىدە ئالدىرىماي مېڭىۋاتقان تاشپاقىنىڭ ئاۋازىنىمۇ ئاڭلاپتۇ.

ئۆيدىكى بۇ بىر ھەپتە ۋات-ۋاتنىڭ ئويلىغىنىدەك ئۇنچىۋالا قىيىن بوپكەتمەپتۇ. ۋاقىت توشقاندا، ۋات-ۋات چايكا «ئاۋۋال ئويلىنىپ ئاندىن گەپ قىلىش»نىڭ قىممىتىنى بىلگەندەك بوپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاڭلاشنىڭ سۆزلەشتىن بەكرەك ھوزۇرلۇق بولىدىغانلىقىنى بىلىپتۇ. ۋات-ۋات مۇشۇ ۋاقىتقىچە ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىغا چىداپ ئۆتكەنلىكى ۋە خاتالىقىنى بىلىپ تۈزىتىشىگە ياردەم قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئاداشلىرىغا، ئاندىن ئاتا-ئانىسىغا رەھمەت ئېيتىپتۇ.

3. ھورۇننىڭ دەردى

بارئىكەنۇ يوق ئىكەن، ياردىن چىققان ئوق ئىكەن...

ئاشۇ كونا زاماندا ئادەملەر ئاچ، ھايۋانلار توق ئىكەن.

شۇنداق بىر شەھەرنىڭ بىرىدە ئىنتايىن ھورۇن بىر ئادەم بار ئىكەن. ئۇ پۇرسەت تاپسىلا يانپاشلاپ ياتىدىكەن، ئايالىمۇ ئۇنىڭ ھورۇنلىقىدىن بەكلا بىزار ئىكەن. چۈنكى ئۇ ھورۇن بولغاچقا، ئۆينىڭ ، ئېتىز-ئېرىقنىڭ ئېغىر-يىنىك ئىشلىرى ھەممىسى ئايالىنىڭ ئۈستىگە قالىدىكەن.

بىچارە ئايال سەھەر تۇرۇپ ئۆينىڭ ئىشلىرىنى تۈگىتىپ، ئېتىزغا بېرىش ئۈچۈن يولدىشىنى ئويغىتىدىكەن. لېكىن بۇ ھورۇننى ئويغىتىش ئۇنچىۋالا ئاسان بولمىغاچقا، بەزى كۈنلىرى ئايال ئۆزى يالغۇز ئېتىزغا بېرىشقا مەجبۇر بولىدىكەن. ئاشۇنداق كۈنلەردە ھورۇن يەنە: «مېنى نېمىشقا ئويغاتمىدىڭ؟!» دەپ ئۇنىڭغا ۋارقىراپ خاپا بولىدىكەن. ئايالى پىژغىرىن ئىسسىقتا ئېتىزدا تەرلەپ-پىشىپ ئىشلىسە، ھورۇن بولسا ئېتىز قىرىدا سايىداپ ئۇخلايدىكەن. قۇياش كۈنپېتىشكە قايرىلغاندا ئاندىن ئويغىنىپ ئازراقلا ئىشلەپ قويۇپ، كەچ بولغىچە: «ئۇف، ھەجەپ ھېرىپ كەتتىم. بارمىقىمنى مىدىرلاتقىدەكمۇ ھالىم قالمىدى، ئۇف!» دەپ ۋايسايدىكەن.

ئايالى يا ئۇنىڭ ھورۇنلىقىغا خاپا بولۇشنى، ياكى ئۇنىڭ كىچىككىنە ئىشلەپ قويۇپ كۈنبويى ۋايسىشىغا چىداشنى بىلەلمەيدىكەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەممە ئىشنى قىلىپ تۇرسىمۇ ھورۇننىڭ يەنىلا: «سېنىڭ قىلغانلىرىڭ ئىش ھېساپلىنامتى؟!» دەپ ۋارقىرىغانلىقىغا كۆڭلى بەكلا يېرىم بولىدىكەن.

ئۇ شەھەردە ئاقكۆڭۈل ھەم ئادىل بىر پادىشاھ بار ئىكەن. شاھساراينىڭ قوۋۇقى ھەردائىم ئوچۇق بولۇپ، ھەرقانداق دەردى بار ئاۋام كېلىپ پادىشاھ بىلەن كۆرىشەلەيدىكەن.

بىر كۈنى بۇ پادىشاھ ئولتۇرۇپ: «ئاۋام خەلقنىڭ ئىچىدە دەردى بار تۇرۇپ شاھسارايغا كېلەلمىگەن، دەردىنى ئېيتىشتىن تارتىنىپ ئازاپ تارتىپ يۈرىۋاتقان كىشى بارمىدۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ ۋە بەلكى بولۇشى مۇمكىن دەپ، دەرھال لەشكەرلىرىگە:

- پۈتۈن شەھەرنى ئايلىنىپ، دەردى بارلار بارمۇ دەپ ئىزدەڭلار. ئەگەر كىمنىڭ دەردى بولسا دەردىنى يازسۇن، ئۇنى ماڭا ئېلىپ كېلىڭلار!- دەپ ئەمىر قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن لەشكەرلەر پۈتۈن شەھەرنى كېزىپ، دەردى بارلار بارمۇ دەپ ئىزدەشكە باشلاپتۇ.

لەشكەرلەر بۇ ھورۇننىڭ ئۆيىگە كەلگەندە، بۇ ھورۇن: «دەردىم يوق بولىدىغان ئىش نەدە؟» دەپ قەغەز قەلەم ئېلىپلا دەردىنى يېزىپ لەشكەرلەرگە بېرىپتۇ.

ئادىل پادىشاھنىڭ بۇ شەھرىدە دەردى بارلار ئانچە كۆپ ئەمەسكەن، لېكىن كەلگەن خەتلەر ئارىسىدا ھورۇن ئادەمنىڭ خېتى پادىشاھنىڭ قىزىقىشىنى قوزغاپتۇ. پادىشاھ دەرھال ئۇ ھورۇن تۇرغان يېزىنىڭ باشلىقىنى ھوزۇرىغا چاقىرتىپ ئەكىلىپ، ھورۇننىڭ يازغان خېتىنى ئوقۇپ بېرىپتۇ:

- سەلتەنەتلىك پادىشاھىم، مېنىڭ دەردىم ئايالىم. ئۇ ئىنتايىن ھورۇن بىر ئايال. ئۆينىڭ پۈتۈن ئىشلىرى مېنىڭ ئۈستۈمدە. كۈن كەچ بولغاندا ھارغىنلىقتىن ئۆلگۈدەك بولۇپ، ئاران ئۇخلايمەن. ئايالىمنىڭ ھورۇنلىقىدىن كۈنلىرىمىز بەكلا تەسلىشىپ كەتتى. بىزگە ياردەم قىلسىلا، غەزىنىلىرىدىن بېرىدىغان ياردەمگە مۇھتاجمىز.

پادىشاھ خەتنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن يېزا باشلىقى ئۆزىنى توختىتىۋالالماي كۈلۈشكە باشلاپتۇ، پادىشاھنىڭ ئالدىدا ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ، بەكلا كۈلۈپ كېتىپتۇ. بىرھازادىن كېيىن قاپىقى تۈرۈگلۈك پادىشاھنى كۆرۈپ ئۆزىنى توختىتىۋېلىپ، كەچۈرۈم سوراپتۇ ۋە كۈلگەنلىكىنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈپ:

- پادىشاھىم، ئەسلىدە بۇ كىشىنىڭ ئۆزى ئىنتايىن ھورۇن بىر ئادەم. ئۇنىڭ ھورۇنلىقى ۋە بۇيرۇقۋازلىقىدىن ھەممەيلەن ئۇنىڭ ئەسلى ئىسمىنى ئۇنتۇپ قالدى، ئۇنى پەقەت قاھيا دەپلا چاقىرىدۇ. كىچىك ۋاقتىدىمۇ ئاتا-ئانىسىغا ياردەم قىلمايتى. ھەتتا بىر قېتىم ئانىسى ئۇنى ئورنىدىن تۇرغۇزۇش ئۈچۈن: «تېز ئورنۇڭدىن تۇر، تالادا ئاسماندىن تاتلىق تۈرمىلەر يېغىۋېتىپتۇ» دېسە، ئۇ يېرىدىن قىمىرلاپمۇ قويماستىن: «سەن ئۆرە تۇرغان بولغاندىن كېيىن ماڭا ئىككى-ئۈچ تال ئالغاچ كېلە» دەپتىكەن.- دەپتۇ. پادىشاھ بۇ گەپنى ئاڭلاپ تېخىمۇ قىزىقىپ:

- ئۇنىڭ ئايالىچۇ؟ ئايالىمۇ ئاشۇنداق ھورۇنمۇ؟- دەپ سوراپتۇ. يېزا باشلىقى:

- ياق پادىشاھىم، دەل ئەكسىچە ئۇنىڭ ئايالى ئىشچان بىر ئايال، مەن شۇڭا كۈلدۈم. ئۇ ئايال ئىش قىلىشتىن، قاھيانىڭ بۇيرۇقىنى بەجا كەلتۈرۈشتىن ھېرىپ جۇلىقى چىقىپ كېتەي دەپ قالىدۇ.- دەپتۇ.

بۇنى ئاڭلاپ پادىشاھ :

- ئىنسانلار ئۆزىنىڭ خاتالىقى داۋاملىق باشقىلارنىڭ ئۈستىدە كۆرىدۇ. بۇ ئادەم ھورۇن بولۇپلا قالماي، يەنە شۇنچىلىك نانكۆركەن. بۇ ئادەمگە ياخشىراق بىر ساۋاق بېرىپ قويساق بولغىدەك،- دەپتۇ.

ئەتىسى پادىشاھ ئۇ ئەر-ئايال ئىككىسىنى سارىيىغا چاقىرتىپ، ئۇنىڭغا:

- مەن سېنىڭ دەردىڭنى ئوقۇدىم، ساڭا ياردەم قىلىمەن. بۈگۈندىن باشلاپ ئەر-ئايال ئىككىڭلار سارايدا ئىشلەيسىلەر. سەن ئاشپەزنىڭ ياردەمچىسى بولىسەن، ئايالىڭ مېنىڭ مەلىكەمگە خىزمەت قىلىدۇ،- دەپتۇ.

بۇنى ئاڭلاپ قاھيا ئانچە خۇشال بولماپتۇ، ئۇ پادىشاھنى بېكارغا مال-مۈلك بېرىدۇ دەپ ئويلىغانىكەن. لېكىن بۇ پادىشاھنىڭ پەرمانى بولغاچقا ئامال يوق ئايالى بىلەن بىللە سارايغا كۆچۈپ كەپتۇ.

ئەتىسى تېخى خوراز چىللىماي تۇرۇپلا باش ئاشپەز ئۇنىڭ ئىشىكىنى قېقىپتۇ. ئايالى ئۇنى ئويغىتىش ئۈچۈن شۇنچە ھەپىلەشسىمۇ يەنىلا ئويغىتالماي ئۆيدىن چىقىپ كېتىپتۇ. باش ئاشپەز ئۆيگە كىرىپ تېخىغىچە ئويغانمىغان قاھيانىڭ بېشىغا بىر قازان سۇ تۆكەپ ئويغىتىپتۇ. ئورنىدىن چاچراپ قوپقان قاھيا ئۈچۈن شۇ كۈندىن بېرى يانپاشلاپ يېتىش بىر خىيالغا ئايلىنىپ قاپتۇ.

ئۇ ھەركۈنى بىرنەچچە كىشى بىلەن بىللە سارايدىكى شۇنچىۋالا كىشىنىڭ تامىقىنى تەييارلاپ، تاغدەك دۆۋىلەنگەن قاچا-قۇچىلارنى يۇيىدىكەن. قاھيا ئازراقلا پۇرسەت تېپىپ كۆزىنى يۇمىۋالاي دېيىشىگە باش ئاشپەز چۆمۈچنى كۆتۈرگەن پېتى ئالدىدا پەيدا بولىدىكەن. قاھيا شۇنچىلىك ھېرىپ كەتكەنلىكتىن، ھەتتا «ئۇف، ھەجەپ ھاردىم» دېگۈدەكمۇ كۈچى قالمايدىكەن، ھەركۈنى ئاخشىمى بېشى ياستۇققا تېگىشى بىلەنلا ئۇخلاپ قالىدىكەن.

ئايالى بولسا كۈنلىرىدىن ئىنتايىن مەمنۇن ئىكەن، ھەركۈنى ھورۇن يولدىشىنىڭ تەييارلىغان تامىقىنى ھوزۇرلىنىپ يەپ، سارايدا سۇلتان بىلەن سەيلە قىلىپ ياشايدىكەن. ئايالنىڭ يۈزىگە رەڭ، كۆزلىرىگە نۇر كىرىپ قاپتۇ. ھەركۈنى ئولتۇرسا قوپسا ئۆزىنى مۇشۇ كۈنگە ئېرىشتۈرگەن پادىشاھ ئۈچۈن گۈزەل تىلەكلەر تىلەيدىكەن.

4. ئالىخوراز

بۇرۇن بۇرۇندىكەن، تېرىق تۇلۇمدىكەن.

تۇلۇم قازناقتىكەن، قازناق ئارقا ھويلىدىكەن.

ئاشۇنداق ئارقىسىدا ھويلىسى بار كەڭرى ئۆيلەردە ياشايدىغان زامانلارنىڭ بىرىدە، بىر يېزىدا ئالىخوراز ئىسىملىك بىر خوراز بولغانىكەن. ئۇ مەزگىللەردە تېخى سائەت ئىجاد قىلىنمىغان بولۇپ، بۇ يېزىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى ئالىخورازنىڭ چىللىشى بىلەن ئويغىنىپ، ئەرلەر ئېتىز ئىشلىرىغا، ئاياللار ئېغىلدىكى كالىنى سېغىپ ئۆي ئىشىلىرىغا باشلايدىكەن. ئالىخورازنىڭ ئاۋازىمۇ سۈزۈك ھەم ياڭراق بولۇپ، ھەر كۈنى تاڭ ئېتىشقا ئاز قالغاندا دەل ۋاقتىدا چىللايدىكەن.

بۇ يېزىدا ئەسكى خۇيلۇق بىر قاغا بار بولۇپ، .ئۇ قاغا بۇ ئالىخورازنى بەكلا قىزغىنىدىكەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ يېزىدىكىلەر ئېتىزىغا قارانچۇق تىكىپ قويغاچقا، ئېتىزدىكى زىرائەتلەرنى يىيەلمىگەنلىكى ئۈچۈن يېزىدىكى ئادەملەرگە بەكلا خاپا ئىكەن.

بۇ قاغا بىر كۈنى ئۇيان ئويلاپ بۇيان ئويلاپ، بىر ھىيلە پىلانلاپتۇ ۋە دەرھال ئالىخورازنىڭ يېنىغا بېرىپتۇ. ئۇ بوغۇق ۋە سەت ئاۋازى بىلەن:

- ئالىخوراز، ئالىخوراز!- دەپ ۋارقىراپتۇ. قاغىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان ئالىخوراز ئالدىرىماي مېڭىپ كەپتۇ ۋە:

- ھە قاغا ئاداش، نېمە بولدى؟- دەپتۇ.

- خوراز ئاداش، قانداقراق ئەھۋالىڭ؟- دەپتۇ قاغا ئەھۋال سوراپ.

- ئىنتايىن ياخشى، رەھمەت قاغا ئاداش،- دەپتۇ ئالىخوراز.

- ياق، ياق، سەن پەقەت ياخشى كۆرۈنمەيۋاتىسەن. ئورۇقلاپ تارتىلىپ كەتكەندەكلا تۇرىسەن،- دەپتۇ قاغا.

خوراز ھەيرانلىق بىلەن:

- شۇنداقمۇ؟!- دەپتۇ. قاغا:

- شۇنداق، شۇنداق. بۇ ئادەملەر سېنىڭ قەدرىڭنى پەقەت بىلمەيدىكەن. سەن بولمىساڭ ئۇلار ئەتىگەندە قوپالماي قالاتتى، لېكىن سېنىڭ شۇنچىلىك قىلىغىنىڭغا تۇشلۇق ساڭا يېتەرلىك يەم بەرمەي سېنى ئالدايدىكەن.- دەپتۇ. ئالىخوراز بۇنى ئاڭلاپ:

- لېكىن ماڭا بېرىلگەن يەم ماڭا يېتىدۇ، قورسىقىم تويۇۋاتىدۇ،- دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن قاغا:

- ياق، ياق. سەن ئۇنداق دېگەن بىلەن، مېنىڭ ساڭا ئىچىم ئاغرىيدۇ. مېنىڭ نەسىھەتىمنى ئاڭلىساڭ بۇ ئادەملەر سېنىڭ قەدرىڭنى بىلىپ، ساڭا ھازىرقىدىن تېخىمۇ كۆپ يەم بېرىدۇ، راھەت-پاراغەتتە خاتىرجەم ياشايسەن،- دەپتۇ. خوراز بۇنى ئاڭلاپ ساددىلىق بىلەن:

- شۇنداقمۇ؟ قانداق قىلىمەن؟- دەپ سوراپتۇ. قاغا خورازغا يېقىن كېلىپ، ئاۋازىنى تۆۋەنلىتىپ تۇرۇپ:

- ئۇلارنى ئالدايسەن، يەنى يالغانچىلىق قىلىسەن،- دەپتۇ. خوراز دەرھاللا:

- يالغانچىلىق قىلامدىمەن؟- دەپ ۋارقىراپتۇ،- مەن ھېچقاچان يالغانچىلىق قىلىپ باقمىغان.

- بوشراق گەپ قىل، ئاڭلاپ قالمىسۇن. مەن سېنىڭ ياخشىلىقىڭ ئۈچۈن نەسىھەت قىلىۋاتىمەن،- دەپتۇ ۋە خورازنىڭ قۇلىقىغا ئۇزۇن ئۇزۇن گەپ قىلىپتۇ. ئاخىرى يەنە:

- بىر نەچچە كۈن سىناپ باق، مېنىڭ دېگەنلىرىمنىڭ راست ئىكەنلىكىنى بىلىپ قالىسەن. ئادەملەر ئالدىنىشنى، يالغانچىلىقنى ياقتۇرىدۇ. سەن سەھەر ۋاقتىدىن بالدۇرراق چىللىساڭلا بولىدۇ.- دەپ گېپىنى تۈگىتىپتۇ. ئالىخوراز قاغىنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ، شۇ كېچىسى سەھەر بولۇشتىن خېلى بۇرۇنلا ئويغىنىپ «قو-قو-قوق!» دەپ چىللاشقا باشلاپتۇ. يېزىدىكىلەر تېخى بالدۇرغۇ دەپ ئويلىسىمۇ، يەنىلا خوراز چىللىغان بولغاچقا قىينالسىمۇ ئويغىنىپ، ئازراق ناشتا قىلىپلا ئەرلەر ئېتىزغا ئاياللار ئېغىلغا مېڭىپتۇ. ئۇخلاۋاتقان سىيىرلار ئۆزىنى سىغماقچى بولغان ئاياللارنى تېپىۋېتىپتۇ. ئەرلەر بولسا ئېتىزغا بېرىپ «ھېلى تاڭ ئاتىدۇ، مانا تاڭ ئاتىدۇ...» دەپ ئۇزۇنغىچە ساقلاپ تۇرۇپتۇ. ئاخىرى يېزىدىكىلەر ئالىخورازنىڭ بالدۇر چىللىغانلىقىنى ھېس قىلىپ، بىر يەرگە توپلىنىپ پاراڭلىشىپتۇ. بىر كىشى:

- ئالىخوراز ھېچبىر زامان بۇنداق قىلمايتتى، تۇنجى قېتىم بالدۇر چىللىدى، بەلكى ئاغرىپ قالغان ئوخشايدۇ. بىز ئۇنىڭغا بىر نەچچە كۈن ياخشى يەم بېرىپ باقايلى،- دەپتۇ. باشقىلارمۇ بۇ گەپكە قوشۇلۇپتۇ ۋە ئالىخورازنىڭ ئالدىغا ھەرخىل يەم، دان ۋە يېشىل كۆكتاتلار قويۇپتۇ. بۇنى كۆرگەن ئالىخوراز:

- قاغا ئادىشىم توغرا دەپتۇ، دېمەك ئادەملەر ھەقىقەتەن يالغانچىلىققا، ئالدىنىشقا ئامراقكەن. قاغىدەك ئەقىللىق ۋە ياخشى دوستنى تاپماق تەس، مەن مۇشۇ ۋاقىتقىچە بۇنى ھېچ ئويلاپ باقماپتىمەن،- دەپ ئويلاپتۇ ۋە ئالدىغا قويۇلغانلارنى ئىشتىھا بىلەن توختىماي يەپتۇ. قورسىقىنى راۋۇرۇس تويغۇزۇپ، پەقەتلا يېيەلمىگۈدەك بولغاندا، بىرئاز توختىۋېلىپ يەنە يەۋېرىپتۇ. ئەھۋال سوراپ يېنىغا كەلگەن قاغىغا رەھمەت ئېيتىپتۇ.