ھەدىسلەر توپلىمى (1)

مۇئەللىپنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى

مۇئەللىپنىڭ تولۇق ئىسمى مۇھەممەد ئىبنى سۇلايمان مەغرىبىي بولۇپ، ھىجرىيە 1030 - يىلى ماراكەشنىڭ سۇس شەھىرى تارۇدەنت كەنتىدە دۇنياغا كەلگەن. دەسلەپتە ئۆز شەھىرىدىكى ئالىملاردا ئوقۇغان. كېيىن ئالجىرىيە ۋە مىسىر قاتارلىق دۆلەتلەرگە بېرىپ، شۇ دەۋرنىڭ داڭلىق ئالىملىرىدىن ئىلىم تەھسىل قىلغان. كېيىن مەدىنە مۇنەۋۋەرەگە بېرىپ، بىر مەزگىل ئىستىقامەت قىلغاندىن كېيىن، مەككە مۇكەررەمەگە كېلىپ ئولتۇراقلاشقان ۋە ئۆيلۈك ـ ئوچاقلىق بولغان. بۇ مەزگىلدە زامانىنىڭ كۆپ قىسمىنى داڭلىق ئەسەرلەرنى ئوقۇش ۋە كىتاب يېزىش بىلەن ئۆتكۈزگەن.

ھىجرىيە 1080 - يىلى ئوسمانىيلار خەلىپىلىكىنىڭ ۋەزىرى مۇستافا بەگ بىلەن ئۇچرىشىپ ئىستانبۇلغا كەلگەن. ئىستانبۇلدا ئەھلى ئۆلىمالارنىڭ ئىززەت ۋە ئېھتىرامىغا ئېرىشكەن. ئىستانبۇلدا بىر يىلغا يېقىن تۇرغاندىن كېيىن مەككىگە قايتقان ۋە ئوسمانىيلار خەلىپىسى تەرىپىدىن ھەرەمنىڭ مەسئۇللىقىغا تەيىنلەنگەن. مۇئەللىپ بۇ خىزمەتنى جان ـ دىلى بىلەن ئادا قىلىپ، ھەرەم ئەتراپىدىكى رابات، كارۋانسارايلارنى، مىنا ۋە ئەراپاتقا بارىدىغان يوللارنى ئىسلاھ قىلغان.

مۇئەللىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە بالا ـ چاقىلىرىنى مەككىدە قويۇپ، ئۆزى شامغا كەلگەن. ئۇ يەردە ۋاقتىنى كىتاب يېزىش بىلەن ئۆتكۈزگەن. مۇئەللىپ ھىجرىيە 1094 - يىلى كېسەل سەۋەبىدىن شامدا ئالەمدىن ئۆتكەن.

مۇئەللىپ زامانىدىكى داڭلىق ئالىملاردىن بىرى ئىدى. ئۇنىڭ «سىلەتۇلخەلەف بىمەۋسۇلىسسەلەف» ناملىق مۇشھۇر ئەسىرى بار بولۇپ، بۇ ئەسەردە ھەدىس كىتابلىرىنىڭ مۇئەللىپلىرى بىلەن ئۆزىنىڭ ئارىسىدىكى سەنەد زەنجىرىنى بايان قىلغان. ئۇنىڭ ئىككىنچى مەشھۇر ئەسىرى بولسا، قولىڭىزدىكى «جەمئۇلفەۋائىد» ناملىق ھەدىسلەر توپلىمىدۇر. ئۇ دىنىي ئىلىملاردىن سىرت، ئاسترونومىيە ۋە ماتېماتېكا ئىلمىنىمۇ پىششىق بىلىدىغان يېتۈك ئالىم ئىدى.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

كىرىش سۆز

جىمى ھەمدۇ سانا ۋە گۈزەل مەدھىيەلەر ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى اﷲقا خاستۇر. سالام، رەھمەت ۋە مەغپىرەت پۈتۈن ئەھلى جاھانغا مەرھەمەت قىلىپ ئەۋەتىلگەن مۇھەممەد سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە، ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىغا ۋە قىيامەت كۈنىگىچە ئۇنىڭ ئىزىدىن ماڭغانلارغا بولسۇن ـ ئامىن!

ئۇلۇغ ئىگىمىز اﷲ تائالا زېمىننى گۈللەندۈرۈش ۋە ئىنسانلارنى سىناش ئىرادىسىنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش ئۈچۈن ئادەم ئەلەيھىسسالام بىلەن ھەۋۋا ئانىمىزنى يارىتىپ، ئاندىن ئۇلارنى زېمىنغا چۈشۈردى، ئۇلارنىڭ نەسلىنى كۆپەيتتى، دۇنيا ھاياتىدىكى سىناقتىن غەلىبىلىك ھالدا ئۆتۈشلىرى ئۈچۈن ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان پەيغەمبەرلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ئىچىدىن تاللاپ ئەۋەتتى. پەيغەمبەرلەرگە قەۋملىرىنىڭ ھايات نىزامنامىلىرىنى، تائەت ـ ئىبادەتلىرىنى، ئەخلاق مىزانلىرىنى بەلگىلەپ بېرىدىغان ئىلاھىي قانۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ساماۋىي كىتابلارنى نازىل قىلىپ تۇردى. شۇنداق قىلىپ، ئاللاھ تائالا پەيغەمبەرلىرىگە نازىل قىلغان ئەنە شۇ ئىلاھىي ۋەھيى ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ ھىدايەت يولىنى ئىزچىل ھالدا كۆرسىتىپ تۇردى.

ئادەم ئەلەيھىسسالامدىن باشلاپ، ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەر مۇھەممەد سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگىچە بارلىق پەيغەمبەرلەر ئىنسانلارنى اﷲنىڭ دىنىغا دەۋەت قىلىشتىن ئىبارەت بۇ ئۇلۇغ ۋەزىپىنى ئۆز ئۈستىگە ئالدى ۋە ئۇنى اﷲ تائالانىڭ ئىرادىسىگە لايىق رەۋىشتە ئورۇندىدى. باشقا پەيغەمبەرلەر ئۆز قەۋملىرىگە، مەلۇم شەھەرگە، يېزا ـ قىشلاقلارغا خاس پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىلگەن بولسا، پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم پۈتۈن ئەھلى جاھانغا پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىلدى. ئۇ، بۇ شانلىق ۋەزىپىنى، ئۇلۇغۋار دەۋەتنى، قىممەتلىك ئامانەتنى ئەڭ مۇكەممەل رەۋىشتە ئادا قىلدى. باشقا پەيغەمبەرلەرگە ساماۋىي كىتابلار ۋە سەھىپىلەر بېرىلگىنىدەك، ئۇنىڭغىمۇ قۇرئان كەرىم بېرىلدى. ئۇنىڭ 23 يىللىق پەيغەمبەرلىك ھاياتىدا قۇرئان كەرىمنى مۇسۇلمانلارغا يەتكۈزۈشى، تەبلىغ قىلىشى، ئۆگىتىشى ۋە چۈشەندۈرۈشىگە ئەگىشىپ ھەدىس بارلىققا كەلدى. نەتىجىدە، بىز مۇسۇلمانلارغا قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىستىن ئىبارەت بۇ ئىككى ئەڭگۈشتەر مۇھەممەد سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن قىيامەتكىچە مىراس قالدى. بۇ ئىككىسى بىزنى دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىك بەخت ـ سائادەتكە يېتەكلەيدىغان، ھاياتىمىزدا كەم بولسا قەتئىي بولمايدىغان ئىلاھىي دەستۇردۇر.

ئەسلىدە، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئەرەب خەلقىدىن چىققان، قۇرئان كەرىممۇ ئەرەب تىلىدا نازىل بولغان بولغاچقا، ئۇنىڭ ھەدىسلىرىمۇ ئەرەب تىلىدا بارلىققا كەلگەن ۋە ئەرەب تىلىدا رەتلەپ توپلانغانىدى. مىلادىيە يەتتىنچى ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ ئىسلام دىنىنىڭ ئىزچىل كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ، ئەرەب بولمىغان نۇرغۇن مىللەتلەر، خەلقلەر ئىسلام دىنىغا قۇچاق ئاچتى ۋە ئۆزلىرىنىڭ ئىچىدىن يېتىشىپ چىققان ئالىم ـ ئۆلىمالىرىنىڭ تىلى ياكى قەلىمى ئارقىلىق ئىسلام دىنىنىڭ روھىنى ئۆگىنىپ، شۇنىڭغا ئەمەل قىلىپ كەلدى ۋە كېلىۋاتىدۇ.

خەلقىمىز ھىجىرىيەنىڭ 94 ـ ۋە 95 ـ يىللىرى (مىلادى تەخمىنەن 713 ـ ۋە 714 ـ يىللىرى) ئىسلام دىنى بىلەن تۇنجى قېتىم شەرەپلەنگەن بولسىمۇ، ئومۇمىي خەلقنىڭ ئاساسىي قىسمى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ زامانىدا ئىسلام دىنىنى رەسمىي رەۋىشتە قوبۇل قىلغان. خەلقىمىز شۇندىن تارتىپ تاكى بۈگۈنگىچە ھەر تۈرلۈك ئېغىر توسالغۇ ۋە قىيىنچىلىقلارغا قارىماي، مۇقەددەس ئىسلام دىنىنى ئۆزلىرىنىڭ چىقىش يولى ۋە ھايات نىزامنامىسى قىلىپ كەلمەكتە. اﷲ تائالا بىر مىللەتكە ياخشىلىقنى ئىرادە قىلسا، ئۇلارغا كەڭچىلىك يارىتىپ بېرىدۇ ۋە ھىدايەت يولىنى ئاسانلاشتۇرۇپ بېرىدۇ. اﷲ تائالاغا چەكسىز ھەمدىلەر بولسۇنكى، خەلقىمىز (كېچىكىپ بولسىمۇ) ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا ئىسلام دىنىنىڭ بىرىنچى دەستۇرى بولغان قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسى بىلەن يۈزلەشتى. شۇنىڭغا ئەگىشىپ ئىككىنچى دەستۇرى ھەدىسمۇ ئاز ـ ئازدىن تەرجىمە قىلىنىپ، كىتاب ـ رىسالە شەكلىدە تارقىتىلىپ كەلدى. ئەمما بۇ چەكلىك خىزمەتلەر ھەدىس ۋە باشقا دىنىي ئىلىملەرگە بولغان ئىشتىياقى، تىلەك ـ ئارزۇلىرى كۈنسايىن ئېشىپ بېرىۋاتقان خەلقىمىزنىڭ ئېھتىياجىنى يېتەرلىك دەرىجىدە قامداپ كېتەلمىدى.

بىز، خەلقىمىزنىڭ ھەدىسكە بولغان تەشنالىقىنى ۋە تىلەك ـ ئارزۇلىرىنى نىسبىي بولسىمۇ قاندۇرۇش مەقسىتىدە قولىڭىزدىكى جەمئۇلفەۋائىد -«ھەدىسلەر توپلىمى» ناملىق بۇ قىممەتلىك ئەسەرنى تەرجىمە قىلىپ، سىز ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەرنىڭ ھۇزۇرىغا سۇندۇق. ئىلىم جەۋھەرلىرى، ھېكمەت دۇردانىلىرى بىلەن تولۇپ تاشقان بۇ كىتاب سىزنىڭ ماددىزىملىقتىن جاراھەتلەنگەن روھىڭىزغا ئىللىق مەلھەم، مەنىۋىيىتىڭىزگە ساپ ئوزۇق بولغۇسى، ئىنشائاللاھ!

ھەدىس ـ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۆزىنى، ئىش ـ ھەرىكىتىنى ۋە (باشقىلارنىڭ بىرەر سۆزى ياكى ئىشىنى) ماقۇللىشىنى بىلدۈرىدىغان ئومۇمىي ئاتالغۇدۇر. بىراق، شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ ئۆتۈش كېرەككى، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، مۇسۇلمانلار ئۆزلىرى بىلىدىغان مۇبارەك ھەدىسلەرنى كېيىنكى نەسىللەرگە ئېغىزاكى سۆزلەپ بېرىش ياكى يېزىپ قالدۇرۇش ئارقىلىق يەتكۈزگەن بولغاچقا، پۇرسەتنى غەنىمەت بىلگەن دىن دۈشمەنلىرى دىنىمىزنىڭ ئاساسىي مەنبەلىرىگە زىيانكەشلىك قىلىش ئۈچۈن پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ نامىدا نۇرغۇن ھەدىسلەرنى توقۇپ، كەڭ كۆلەمدە بازارغا سالدى. ھىجىرىيەنىڭ ئىككىنچى ئەسىرىگە كەلگەندە، ئۇلارنىڭ بۇ رەزىل قىلمىشلىرىنى بايقىغان ئىسلام ئالىملىرى ناھايىتى جاپالىق ئەمگەك سەرپ قىلىپ، ھەدىسنى تەتقىق قىلىش، تەكشۈرۈش، سەھىھ بولغان ھەدىسلەرنى قوبۇل قىلىش، سەھىھ بولمىغانلىرىنى رەت قىلىش، رەتلەش ۋە كىتاب قىلىپ توپلاش ئۈچۈن نۇرغۇن شەرتلەر ۋە قائىدە ـ پرىنسىپلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «ھەدىس ئىلمى»نى كەشپ قىلدى ھەمدە ھەدىسلەرنىڭ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئائىت ياكى ئەمەسلىكىنى بۇ ئىلىم ئاساسىدا بىر ـ بىرلەپ بېكىتىپ چىقتى.

قولىڭىزدىكى «ھەدىسلەر توپلىمى» ناملىق بۇ كىتابمۇ ئەنە شۇ ئىلىم ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن ئىلمىي ئەمگەك نەتىجىلىرىنىڭ يىغىندىسى بولۇپ، ماراكەشلىك ھەدىسشۇناس ئالىم مۇھەممەد ئىبنى سۇلايمان تەرىپىدىن رەتلەپ چىقىلغان.

بۇ كىتاب تۆۋەندىكى مەشھۇر 15 ھەدىس كىتابىدىن ئېلىنغان:

1 ـ سەھىھۇلبۇخارى

2 ـ سەھىھ مۇسلىم

3 ـ سۇنەنى تىرمىزى

4 ـ سۇنەنى ئەبۇ داۋۇد

5 ـ سۇنەنى نەسائى

6 ـ سۇنەنى ئىبنى ماجە

7 ـ مۇۋەتتەئۇ مالىك

8 ـ سۇنەنى دارىمى

9 ـ مۇسنەدى ئەھمەد

10 ـ تەبەرانى: «ئەلكەبىر»

11 ـ تەبەرانى: «ئەلئەۋسەت»

12 ـ تەبەرانى: «ئەسسەغىر»

13 ـ مۇسنەدى ئەبۇ يەئلا مەۋسىلى

14 ـ مۇسنەدى بەززار

15 ـ زەۋائىدۇ رەزىن

بۇ كىتابتىكى «سەھىھۇلبۇخارى»، «سەھىھ مۇسلىم»، «مۇۋەتتەئۇ مالىك»، «سۇنەنى دارىمى» ۋە «زەۋائىدۇ رەزىن» قاتارلىق كىتابلاردىن ئېلىنغان ھەدىسلەردىن باشقا ھەممە ھەدىسلەرگە دېگۈدەك ئىزاھات بېرىلىپ، دەرىجىلىرى ئېنىق يېزىلدى. لېكىن «سەھىھۇلبۇخارى» بىلەن «سەھىھ مۇسلىم»نىڭ ھەدىسلىرى پۈتۈن ئىسلام ئالىمىدە «سەھىھ» دەپ قوبۇل قىلىنغاچقا، ئۇلارغا ئىزاھات بېرىشنى ھاجەتسىز دەپ قارىدۇق. «مۇۋەتتەئۇ مالىك»، «سۇنەنى دارىمى» ۋە «زەۋائىدۇ رەزىن» قاتارلىق بۇ ئۈچ كىتابتىن ئېلىنغان ھەدىسلەرگە كەلسەك، بۇلارغا باھا بەرگەن ماتېرىيال كەمچىل بولغانلىقى ۋە ئىزدىنىشكە ۋاقتىمىزنىڭ يار بەرمىگەنلىكى سەۋەبىدىن ۋاقتىنچە ئىزاھاتسىز قالدۇرۇلدى.

كەڭ ئوقۇرمەنلىرىمىزنىڭ سەمىگە شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈشىمىز كېرەككى، بۇ كىتاب بىر قىسىم زەئىپ ھەدىسلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئۆلىمالار زەئىپ ھەدىسلەرگە ئەمەل قىلىش ياكى قىلماسلىق، ئەمەل قىلغاندىمۇ قانداق شەرتلەر ئاستىدا ئەمەل قىلىش ھەققىدە بىر قانچە خىل قاراشنى ئوتتۇرىغا قويغان. بىز بۇنى «ھەدىس ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە» دېگەن تېمىدا بايان قىلىپ ئۆتىمىز.

ھەر بىر ھەدىسنىڭ ئاخىرىغا بېرىلگەن ھەدىس نومۇرى ئەسلى كىتابتىكى نومۇرلار بولۇپ، باسما نۇسخىلىرىنىڭ ۋە نومۇر قويۇپ رەتلەپ چىققۇچىلارنىڭ پەرقلىق بولۇشىغا ئەگىشىپ، بەزى ھەدىسلەرنىڭ نومۇرلىرى پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن، ئىزاھاتقا بېرىلگەن نومۇرلارمۇ شۇ ھەدىسنى تەكشۈرۈپ بېكىتىپ چىققۇچىلارنىڭ ئەمگىكىدۇر. بۇ كىتابتىكى ھەدىسلەر مەزكۇر 15 كىتابتىن تاللاپ ئېلىنغان بولغاچقا، راۋىي ۋە مەنبە پەرقى، شۇنداقلا مەزمۇن جەھەتتە باشقا تېمىلارغا چېتىشلىق بولغانلىقى تۈپەيلىدىن ئوخشاش مەزمۇندىكى ھەدىسلەر بەزىدە تەكرار كەلتۈرۈلگەن. ئىزاھاتتا كۆپ ئۇچرايدىغان ھەدىس ئاتالغۇلىرىنىڭ چۈشەندۈرۈلۈشى «ھەدىس ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە»نىڭ ئاخىرىغا بېرىلدى. ئۇندىن باشقا، كىتابنىڭ ئەسلى نۇسخسىدا بەزى ھەدىسلەرنىڭ رەت نومۇرى ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىلگەن (مەسىلەن، ئەسلى نۇسخىسىدا 3453 ـ ھەدىستىن كېيىن، ئىككى نومۇر ئاتلاپ، 3456 ـ ھەدىس كېلىپ قالغان)، بىزمۇ ئەسلىگە ماس ھالدا تەرجىمە ئەسەرنىڭ رەت نومۇرىنى ئۆز ئەينى بەردۇق، ئوقۇرمەنلەرنىڭ ۋاقىپ بولۇپ قېلىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.

بىز بۇ ھەدىسلەرنى تەرجىمە قىلىش ۋە تەكشۈرۈپ بېكىتىش جەريانىدا مەزمۇنىنىڭ توغرا، ئەرەبچە تېكىستىگە ئۇيغۇن بولۇشىغا، ئۇيغۇر تىلىدا راۋان ئىپادىلىنىشىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەردۇق. زۆرۈر تېپىلغاندا، ھەدىس كىتابلىرى ھەققىدە يېزىلغان نۇرغۇن شەرھىلەرگە مۇراجىئەت قىلدۇق. شۇنداقتىمۇ، ئىنسان خاتالىقتىن خالىي ئەمەس، بىز بىلىپ ـ بىلمەي ئۆتكۈزگەن خاتالىقلار تېپىلىشى تۇرغانلا گەپ، شۇڭا كەڭ ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ ھەقتىكى تەنقىد ـ پىكىرلىرىنى ئايىماسلىقىنى چىن قەلبىمىزدىن ئۆتۈنۈپ سورايمىز.

ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلىرىمىزنىڭ ھەدىس ھەققىدە تېخىمۇ تەپسىلىرەك مەلۇماتقا ئېرىشىشى ئۈچۈن بۇ كىتابقا ئىلاۋە قىلىنغان «ھەدىس ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە» نى ئوقۇپ چىقىشلىرىنى تەۋسىيە قىلىمىز.

جانابى اﷲ بۇ كىتابنى خەلقىمىزنىڭ دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىكى ئۈچۈن پايدىلىق قىلغاي ـ ئامىن!

نەشرىياتتىن

ھەدىس ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە

ھەدىس ــ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۆز ـ ھەرىكەتلىرى، تەقرىرلىرى (باشقىلارنىڭ سۆز ياكى ئىش ـ ھەرىكەتلىرىنى ماقۇللىشى)نى بىلدۈرىدىغان ئومۇمىي ئاتالغۇدۇر.

“ھەدىس” كەلىمىسى يېڭى، سۆز، خەۋەر دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە بولۇپ، بۇ كەلىمىدىن تۈرلىنىپ چىققان بەزى پېئىللار خەۋەر بېرىش، نەقىل قىلىش، سۆزلەش، يەتكۈزۈش، تەبلىغ قىلىش قاتارلىق مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ.

زاماننىڭ ئۆتۈشى بىلەن، “ھەدىس” كەلىمىسى پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن رىۋايەت قىلىنغان خەۋەرلەرنىڭ ئومۇمىي نامى سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا باشلىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ كەلىمە پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تەرىپىدىنمۇ مۇشۇ مەنىدە قوللىنىلغانىدى. مەسىلەن، «سەھىھ بۇخارى»دا رىۋايەت قىلىنغان بىر ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن:

ــ ئى رەسۇلۇللاھ! قىيامەت كۈنى شاپائىتىڭگە نائىل بولىدىغان ئەڭ بەختلىك كىشى كىم؟ ـ دەپ سورىغانىدى، پەيغەمبەر سەللالاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم:

ــ “ھەدىس”كە بولغان ئىشتىياقىڭنى بىلگەنلىكىم ئۈچۈن، مۇشۇ سوئالنى ھەممىدىن بۇرۇن سېنىڭ سورايدىغانلىقىڭنى تەخمىن قىلغانىدىم. قىيامەت كۈنى شاپائىتىمگە نائىل بولىدىغان ئەڭ بەختلىك ئىنسان: “لا ئىلاھە ئىللاللاھ” دېگەن كىشىدۇر، ـ دەپ جاۋاب بەردى.

ھەدىس ئىلمى ــ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ھەدىسلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، ئىسلام ئالىملىرى (يەنى ھەدىسشۇناسلار) بۇ پەننى ھەرخىل شەكىل ۋە ناملار بىلەن تەرىپلەپ كەلگەن. مەسىلەن، ئىمام نەۋەۋى: “...ھەدىس ئىلمى ھەدىس تېكىستلىرىنىڭ سەھىھ، ھەسەن، زەئىپ، مۇتتەسىل، مۇرسەل، مۇنقەتىئ، مۇئزەل، مەقلۇب، مەشھۇر، غەرىب، ئەزىز، مۇتەۋاتىر، ئاھاد، فەرد، مەئرۇف، شاز، مۇنكەر، مۇئەللەل، مەۋزۇ، مۇدرەج، ناسىخ – مەنسۇخ، خاس، ئومۇم، مۇجمەل، مۇبەييەن، مۇختەلىف ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش تۈرلىرىنى بىر ـ بىرىدىن ئايرىش بىلەن بىرگە، سەنەدىنىڭ يەنى راۋىيلارنىڭ ئەھۋاللىرىنى (تەرجىمىھالىنى)، شۇنداقلا راۋىيلارنىڭ سەنەد ۋە تېكىستى ھەققىدىكى پەرقلەرنىڭ ھۆكمىنى بىلىشتىن ئىبارەتتۇر...” دېگەن.

ئىززۇددىن ئىبنى جەمائە بولسا: “ھەدىس ئىلمى سەنەد ۋە تېكىستنىڭ ئەھۋالىنى بىلدۈرىدىغان قائىدىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ئىلىمدىن ئىبارەت” دەپ تەرىپلىگەن بولۇپ، ئۇنىڭ قارىشىچە، ھەدىس ئىلمىنىڭ نىشانى سەنەد ۋە تېكىست؛ غايىسى بولسا، سەھىھ ھەدىسنى سەھىھ بولمىغان ھەدىسلەردىن ئايرىۋېلىشتۇر.

ھەدىسنىڭ ئىسلام دىنىدىكى ئورنى ۋە ئەھمىيىتى ــ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم اﷲ تائالادىن ئالغان ۋەھيىنى ئىنسانلارغا يەتكۈزۈپلا قالماي، ئۇلارنى چۈشەندۈرۈپ بەرگەن ۋە ئۆزىنىڭ ئەمەلىي ھاياتىغا تەتبىقلاش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلارغا ئۆرنەك بولغانىدى.

ئىسلام ئۆلىمالىرى ئومۇمەن: “دىنىي تېمىدىكى ھەدىسلەر پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە اﷲ تائالا تەرىپىدىن ۋەھيى قىلىنغان” دەپ قارايدۇ ۋە: ﴿(ئۇ) ئۆز نەفسى ـ خاھىشى بويىچە سۆزلىمەيدۇ، پەقەت ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغان ۋەھيىنىلا سۆزلەيدۇ﴾[1] دېگەن ئايەتنى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئۇندىن باشقا، ئۇلار: ﴿اﷲ مۇئمىنلەرگە اﷲنىڭ ئايەتلىرىنى تىلاۋەت قىلىدىغان، ئۇلارنى (گۇناھلاردىن) پاك قىلىدىغان، ئۇلارغا كىتابنى ۋە ھېكمەتنى (يەنى قۇرئان بىلەن سۈننەتنى) ئۆگىتىدىغان ئۆزلىرىدىن بولغان بىر پەيغەمبەر ئەۋەتىپ ئۇلارغا چوڭ ئېھسان قىلدى. ھالبۇكى، ئۇلار بۇرۇن ئوچۇق گۇمراھلىقتا ئىدى﴾[2] دېگەن ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان “ھېكمەت” كەلىمىسىنىڭ “سۈننەت” دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دەرۋەقە، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋە ئۇنىڭ ئەسھابىدىن نەقىل قىلىنغان بەزى ھەدىسلەردە بۇ ھەقىقەت ئېنىق ئىپادىلەنگەن. مەسىلەن، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «ماڭا كىتاب (يەنى قۇرئان) بىلەن بىرلىكتە ئۇنىڭ ئوخشىشى (يەنى سۈننەت) بېرىلدى» دېگەن[3].

ھەدىس مۇنداق ئۈچ تۈرلۈك مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

بىرىنچى، بەزى ھەدىسلەر قۇرئان ئوتتۇرىغا قويغان ھۆكۈملەرنى ئۆز ئەينى بايان قىلىدۇ ۋە تەكىتلەيدۇ. مەسىلەن، قۇرئاندا بايان قىلىنغان ناماز، روزا، زاكات ۋە ھەجنىڭ پەرزلىكى ھەدىستىمۇ: «ئىسلام بەش ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلدى» دەپ ئەينەن بايان قىلىنغان.

ئىككىنچى، بىر قىسىم ھەدىسلەر قۇرئاننىڭ ھۆكۈملىرىنى بايان قىلىپ، ئۇ ھۆكۈملەرنى تولۇقلىغۇچى مەلۇماتلارنى بېرىدۇ. مەسىلەن، قۇرئاندا ناماز ئوقۇش، ھەج قىلىش، زاكات بېرىش قاتارلىقلار بۇيرۇلغان، لېكىن بۇلارنىڭ قانداق ئادا قىلىنىدىغانلىقى تەپسىلىي بايان قىلىنمىغان بولۇپ، بۇ ئىبادەتلەرنىڭ تەپسىلاتىنى ھەدىسلەردىن ئۆگەنمەكتىمىز.

ئۈچىنچى، بەزى ھەدىسلەر قۇرئاندا پەقەتلا تىلغا ئېلىنمىغان مەسىلىلەر ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىدۇ. ئۆز ئالدىغا ھۆكۈم مەنبەسى بولالايدىغان بۇ خىل ھەدىسلەرگە، ئۆيلەنگەندىن كېيىن زىنا قىلغان كىشىنى رەجم قىلىش، ئايالىنىڭ ھامما ئاچىسىنى بىرلا ۋاقىتتا نىكاھىغا ئېلىش قاتارلىق مەسىلىلەرنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى ھەدىس (يەنى سۈننەت)نىڭ ئىسلام دىنىدىكى مۇھىم ئورنىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

دىنىي نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، قۇرئاندىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان ھەدىسلەرگە ئەھمىيەت بېرىش ئارقىلىق پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۈننىتىگە ئەمەل قىلىش، ھەم اﷲ تائالا ھەم پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تەرىپىدىن كەسكىن ھۆكۈملەر بىلەن ئەمر قىلىنغان بولۇپ، قۇرئاندا بۇ ھەقتە مۇنداق دېيىلگەن: ﴿(ئى مۇھەممەد! ئۇلارغا) ئېيتقىنكى، «ئەگەر سىلەر اﷲنى دوست تۇتساڭلار، ماڭا ئەگىشىڭلاركى، اﷲ سىلەرنى دوست تۇتىدۇ، (ئۆتكەنكى) گۇناھىڭلارنى مەغپىرەت قىلىدۇ، اﷲ ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، ناھايىتى مېھرىباندۇر». ئېيتقىنكى، «اﷲقا ۋە پەيغەمبەرگە ئىتائەت قىلىڭلار». ئەگەر ئۇلار (ئىتائەت قىلىشتىن) يۈز ئۆرۈسە، اﷲ كاپىرلارنى (يەنى اﷲنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلغان ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئاسىيلىق قىلغانلارنى) دوست تۇتمايدۇ﴾[4]؛ ﴿پەيغەمبەر سىلەرگە بەرگەننى ئېلىڭلار، پەيغەمبەر سىلەرنى چەكلىگەن نەرسىدىن چەكلىنىڭلار، اﷲتىن قورقۇڭلار، ھەقىقەتەن اﷲنىڭ ئازابى قاتتىقتۇر﴾[5]. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بۇ ئايەتلەردە پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئىتائەت قىلىش اﷲقا ئىتائەت قىلىش بىلەن بىرگە زىكىر قىلىنغان، ھەتتا پەيغەمبەرگە ئىتائەت قىلىشنىڭ اﷲقا ئىتائەت قىلىش بولىدىغانلىقى ئوچۇق ئىپادىلەنگەن.

پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ بىر ھەدىسىدە: «مېنىڭ ھەدىسلىرىمدىن بىرەرسى سۆزلەپ بېرىلىۋاتسا، ئېسىل تۆشەكلەرگە يۆلەنگەن ھالدا: “قولىمىزدا قۇرئان بار، بىز قۇرئاندا ھالال دېيىلگەننى ھالال، ھارام دېيىلگەننى ھارام دەيمىز” دەيدىغان بەزى كىشىلەرنىڭ كېلىشىگە ئاز قالدى. بىلىڭلاركى، اﷲنىڭ پەيغەمبىرى ھارام قىلغان نەرسىلەرمۇ (ھۆكۈم جەھەتتىن) اﷲ ھارام قىلغان نەرسىلەر بىلەن ئوخشاش»[6] دېيىش ئارقىلىق، دىننى سۈننەتتىن ئايرىپ قاراشقا ھەرگىز بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەنىدى. دەرۋەقە، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بۇ ھەدىسى ئارقىلىق يېقىن كەلگۈسىدە كېلىدىغانلىقىدىن خەۋەر بەرگەن كىشىلەر مىلادى 19 ـ ۋە 20 ـ ئەسىرلەردە شەرقشۇناسلارنىڭ تەسىرى بىلەن دەسلەپتە ھىندىستاندا[7]، كېيىن باشقا ئىسلام دۇنياسى ۋە غەرب دۇنياسىدا ئوتتۇرىغا چىقتى، لېكىن بۇلار ھەدىس ۋە سۈننەتكە ھېچقانداق ئەكس تەسىر كۆرسىتەلمىدى.

ھەدىسنىڭ قۇرۇلمىسى ــ ھەدىسلەرنىڭ سەنەد ۋە مەتىن (تېكىست)دىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قىسىمدىن تەشكىل تاپقانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ.

بىرىنچىسى “سەنەد” ـ “ئىشىنىش، تايىنىش” دېگەن مەنىلەرگە ئىگە. ھەدىس ئىلمىدە قوللىنىلىدىغان “سەنەد” كەلىمىسى ھەدىسنىڭ بېشىدا بايان قىلىنغان ۋە بىرى يەنە بىرىدىن ئېلىش، نەقىل قىلىش ئارقىلىق ھەدىسنى رىۋايەت قىلغان كىشىلەرنىڭ زەنجىرسىمان شەكىلدە تاكى پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگىچە ئۇلاشقان قىسمىنى كۆرسىتىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، سەنەد ــ راۋىيلار زەنجىرى بولۇپ، بۇ زەنجىر ھەدىسنىڭ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن كىملەر ۋە قايسى يوللار ئارقىلىق بىزگىچە يېتىپ كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن: حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ السُّدِّيِّ عَنْ صُبَيْحٍ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ... (ئوقۇلۇشى: ھەددەسەنا ئەسبات ئىبنى نەسر ئەل ھەمەدانى ئەسسۇددىي ئەن سۇبەيھ مەۋلا ئۇممى سەلەمە ئەن زەيد ئىبنى ئەرقەم ئەننە رەسۇلۇللاھ سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قالە...)» دېگەن ھەدىستىكى: “ھەددەسەنا” دېگەن كەلىمە: “بىزگە سۆزلەپ بەردى، رىۋايەت قىلدى” دېگەن مەنىنى؛ “ئەن” رىۋايەت لەۋزى بولۇپ “ئۇنىڭدىن” دېگەن مەنىنى؛ “قالە” كەلىمىسى بولسا “دېدى، دېگەن” مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ.

سەنەد كۆپىنچە ھاللاردا ھەدىسشۇناسلارنىڭ بىر ھەدىسنىڭ ئىشەنچلىك ياكى ئەمەسلىكىنى، يەنى ئۇ ھەدىسنىڭ پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئائىت ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىنى تەكشۈرۈپ بېكىتىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

ئىككىنچىسى، مەتىن (تېكىست) ــ بىر ھەدىستە سەنەد (راۋىيلار زەنجىرى) ئاخىرلىشىپ، شۇلار نەقىل قىلغان ۋەقە ياكى سۆز ـ ھەرىكەت قىسمىنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن، ئىمام بۇخارى رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: مۇھەممەد ئىبنى بەششار يەھيا ئىبنى سەئدتىن، ئۇ شۇئبەدىن، ئۇ ئەبۇ تەيياھتىن، ئۇ ئەنەس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىپ سۆزلەپ بېرىشىچە، پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «ئاسانلاشتۇرۇڭلار، قىيىنلاشتۇرماڭلار. خۇش بېشارەت بېرىڭلار، نەپرەتلەندۈرمەڭلار!» دېگەن.

ھەدىس سەنەد ئېتىبارى بىلەن مۇنداق ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدۇ:

بىرىنچىسى، مۇتەۋاتىر: پەيغەمبەر سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن تاكى ھەدىسشۇناسقىچە بولغان سەنەد زەنجىرىنىڭ ھەممىسىدە ئەڭ ئاز دېگەندە ئوندىن - ئوندىن كىشى بولغان، سانىنىڭ كۆپلۈكىدىن ئۇلارنىڭ ئادەتتە يالغان سۆز ئويدۇرۇپ چىقىشقا تىل بىرىكتۈرۈۋېلىشى ئەقىلگە سىغمايدىغان ھەدىس «مۇتەۋاتىر» دېيىلىدۇ.