ئاتا

زوردۇن سابىر

ئاتا

(رومان)

بىرىنچى باب

بەگ - رەئىس ـــ ھاجىم توغرىسىدا

1

ئادەملەر ھەرخىل ئىشلاردىن ھۇزۇرلىنىدۇ، ئەلۋەتتە. بۇ ئىشلارنى سان بىلەن ئىپادىلىمەك قىيىن. بۇنىڭ ئىچىدە كوچا ساياھىتىدىن ھۇزۇرلىنىش تولىمۇ خۇمارلىق بولسا كېرەك. ھاجىم ھەر كۈنى ھېچبولمىغاندا بىر قېتىم كوچا ئايلانمىسا خۇددى غىزالانمىغاندەك، ھاۋالانمىغاندەك، چاڭقىغاندەك ياكى ئۇيقۇسىرىغاندەك بىئارام بولىدۇ - دە، ئۆيىدە چىرايى تېخىمۇ تۇتۇلۇپ، يوقىلاڭ ئىشلارغا چېچىلىدۇ، خېنىمنى ياكى نەۋرىلىرىنى ئادىتى بويىچە پارس، ئەرەب ياكى ئوردۇ تىللىرىدا تىللايدۇ. كوچىدىن خۇشال قايتقان كۈنلىرى بولسا چىرايلىق قىرقىلغان ساقال - بۇرۇتىنى سىلاپ قويۇپ، ئاپئاق چىشلىرىنى كۆرسىتىپ، مىيىقىدا كۈلۈپ قويىدۇ - دە، سارجا پەلتوسىنىڭ يانچۇقىدىن كەمپۈت ئېلىپ نەۋرىلىرىگە بىر تالدىن تۇتقۇزىدۇ. ئاندىن ئۇ سۈرلۈك قىياپەت بىلەن پەلەمپەيدىن ئۆرلەپ چىقىپ ئىچكىرىكى ئۆيگە كىرىپ ئىككى قاتلاقلىق يېكەنداز ئۈستىدە باداشقان قۇرۇپ ئولتۇرۇپ ئىش بۇيرۇيدۇ، «دوكلات» ئاڭلايدۇ ياكى خىيال سۈرىدۇ.

ھاجىم يەتمىش تۆت يىللىق ئۆمرىنىڭ يىگىتلىك، قىرانلىق ۋە قىروۋ مەزگىللىرىنى ئەنە شۇنداق يۇمشاق، سىلىق، رىتىملىق ۋە قانۇنىيەتلىك ئۆتكۈزۈپ كەلگەچكىمۇ، ئۇنىڭ قىپقىزىل مەڭزى، تېخى دېگۈدەك چارلاشمىغان ساقال - بۇرۇتى، جاراڭلىق ئاۋازى، تىمەن، مەزمۇت قەدەملىرى ھازىرمۇ ئۇنىڭ ياشلىق - قىرانلىق چاغلىرىنىڭ يالدامىلىرىنى ساقلىماقتا.

ھاجىمنىڭ بۈگۈنكى كوچا ساياھىتى كۆڭۈللۈك بولمىغان ئوخشايدۇ، ئۇ قوش قاناتلىق دەرۋازىسى ئالدىدا «ئۇھ» تارتىپ خېلى ئۇزاق تۇردى - دە، قوشنىسى موللاق سوپىغا ئالىيىپ قويدى. مودىدىن قالغان كۆك چەكمەن پەرىجىسىگە ئورىلىپ، كۆتەك ئۈستىدە مۈكچىيىپ ئولتۇرغان موللاق سوپى ياغاقلىشىپ قالغان سالۋاق تۇماق ئاستىدىن ھاجىمغا غىلام - غىلام قاراپ قويغانىدى. موللاق سوپىنىڭ قارىشى مەنىلىكمۇ ياكى ھاجىم بۈگۈن قولىنى كەينىگە تۇتۇپ ئاۋات رەستىدىن ئۆتكەندە تۇراق سۈپۈرگىچى كىنايە بىلەن «ھاجىم!» دەپ توۋلىغاندا ئۇنىڭ ئاۋازىدىن ھاجىملارنى مازاق قىلىش سېزىلدىمۇ، ياكى سالامچىلار ئازايدىمۇ، كۇلۇبنىڭ ئالدىدا قارتا ئويناپ كۈن ئۆتكۈزىدىغانلار چاپانلىرىنى قېقىشىپ ئورۇنلىرىدىن دۈررىدە تۇرۇشمىدىمۇ، ياكى بولمىسا ناھىيە رەھبەرلىرىدىن بىرى ئالدىراشلىقتا ھاجىمنىڭ ئالدىدا ماشىنىسىنى توختىتىپ ماشىنىدىن چۈشۈپ ھاجىم بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ ئاندىن يولىنى داۋام قىلمىدىمۇ؟...

بۈگۈنكى كوچا سەيلىسىدىن كېلىدىغان ھۇزۇر - ھالاۋەتنىڭ قايسىسى كەم بولۇپ قالدىكىن؟ ھاجىمغا كەلگەن بۇ كۆڭۈلسىزلىكنى موللاق سوپى بىلىۋالغان، شۇڭا ئۇ مولۇن كۆزلىرى بىلەن غىلام - غىلام قاراپ قويۇپ، چاڭگا ساقاللىرى ئارىسىدىكى دورداي كالپۇكلىرىنى قىيسايتىپ مەسخىرە بىلەن كۈلگەن. شۇنداق ئىكەن، يىللار بويى زۇۋان سۈرمەيدىغان، ئۆز پىكرىنى مىيىقىدا كۈلۈپ قويۇش ياكى يەرگە تۈكۈرۈپ قويۇش بىلەن بىلدۈرىدىغان بۇ جىمىغۇر، سىرلىق ئادەمدىن ھاجىمنىڭ خاپا بولۇشى تۇرغانلا گەپ. ھاجىم بۇ ئادەمدىن خاپا بولغىنى بىلەن ئۇنىڭغا نە قاتتىق گەپ قىلالمايدۇ، نە تىللىيالمايدۇ. ھاجىم ئىقرار: ئۇ ناھىيەدە مۇشۇ بىرلا ئادەمدىن قورقىدۇ. موللاق سوپى نە سۆزلىمەيدۇ، نە ھېچ يەرگىمۇ بارمايدۇ. ئۇ خۇددى روھى زەئىپ ئادەملەر ئۈچۈن سۈرلۈك ۋە مۇقەددەس بىلىنىدىغان قېرى دەرەخ، كونا مازار ياكى قەبرىستاندەك دائىملا بىر يەردە، بىر خىل سىياق، بىر خىل كۆرۈنۈشتە تۇرۇۋېرىدۇ. بۇ ئەنسىز، ھەرىكەتسىز تىرىك مەبۇد ھاجىم ئۈچۈن گويا ھامان بىر كۈنى پارتلايدىغان بومبا، كارامەت كۆرسىتىدىغان بىر تىلسىمات.

ناۋادا مۇشۇ تىرىك مەبۇد دۇنيادىن يىتكەن بولسىدى، ھاجىم بۇ ناھىيەدە ۋەھىمىدىن خالىي ئادەم بولغان بولاتتى. تۇرمۇش مانا مۇشۇنداق، ھەممىگە قولى يېتىدىغان قابىللارمۇ ۋەھىمە - ئەندىشىدىن خالىي بولالمايدۇ. باشقىلار ھاجىمنى بۇ ناھىيەنىڭ پېشۋاسى، ئاتىسى ھېسابلايدۇ. ئۇنىڭ ئۈچ ئوغلى بىلەن تۆت قىزى، بولۇپمۇ ناھىيە ۋە ۋىلايەتتە ھوقۇق ئىگىلىرىدىن بولغان تۆت كۈيئوغلى ئۇنىڭ قولى، پۇتى، تىلى ۋە ئەقلى ھېسابلىنىدۇ. ھاجىم بۇ بالىلىرى بىلەن شۇنداق بىر ئاتىغا ئايلانغان: ئۇنىڭ مەسلىھەتىسىز ناھىيەنىڭ چوڭ ئىشلىرى ھەل بولمايدۇ، ئۇنىڭ پىكرى ھېچ يەردە، ھېچقاچان رەت بولمايدۇ!

لېكىن، ھاجىم تەربىيە كۆرگەن، ئالدى - كەينىگە قاراپ ئىش قىلىدىغان، سىياسەت ۋە بەلگىلىمىلەرگە خىلاپ گەپ قىلمايدىغان يوللۇق ۋە ئەقىللىق ئادەم. ئۇ چىرايلىق كىيىنىپ، ئىللىق كۈلۈمسىرەپ كوچىدا ماڭغاندا ئادەملەر ئالدىراش ئىشلىرىنى توختىتىپ ئۇنىڭغا سالام بېرىدۇ، ياشلار ۋېلىسىپىت، موتوسىكلىتلىرىدىن سەكرەپ چۈشۈپ قوللىرىنى كۆكسىگە قويۇپ ئۇنىڭ ئالدىدىن يەرنى ئاۋايلاپ دەسسەپ ئۆتىدۇ. ھاجىم كوچا سەيلىسىدە كەمتەرلىك بىلەن مېھرىبانلىقنىڭ ئۈلگىسىنى كۆرسىتىپ بالىلارنىڭ بېشىنى سىيلايدۇ، كۆرۈشكۈچىنىڭ ئايالى، بالىلىرىنىڭ ئىسمىنى تىلغا ئالىدۇ، ئائىلىدىكى مۇھىم ئىشلىرىنى دەرھال تىلغا ئالىدۇ، «ياردەم قىلالمىدىم» دەپ ئۆزرىخاھلىق سورايدۇ، ۋەدە بېرىدۇ ۋە يۇمشاق قوللىرى بىلەن قارشى تەرەپنىڭ بارماقلىرىنى چىڭ قىسىپ قويىدۇ. ئۇنىڭ قولىنى تۇتالىغان ئادەم ئۆزىنى بەخت - تەلەيلىك ۋە يۆلەنچۈكى بار ھېسابلايدۇ - دە، چىرايىدىن شۇ كۈن خۇشاللىق كەتمەيدۇ. ھاجىمچۇ؟ ھاجىم بۇ ئىلتىپاتى بىلەن كىشىلەر قەلبىدىن شۇنداق ئورۇن ئالىدۇكى، كىشىلەر: ناۋادا بىزنىڭ بۇ ياقلاردا مۇھەممەد پەيغەمبەرنىڭ بىرەر ئەۋلادى بار دېيىلسە، بىزنىڭ ھاجىمدىن باشقا كىشى ئەمەس دېيىشمەكتە، بۇ ئەلۋەتتە ناھىيەنىڭ چوڭ مەسچىتىدە دېيىلگەن گەپ بولمىسىمۇ، ئېغىزدىن - ئېغىزغا كۆچۈپ يۈرگەن گەپ. مانا شۇنىڭ ئۈچۈن ھاجىم بۇنىڭدىن تۆت يىل بۇرۇن ھەج سەپىرىگە چىققاندا ھاجىمغا نەچچە ئون مىڭ يۈەن پۇل يوللۇق تۇتۇلدى، ھاجىم ھەرەمدىن قايتقاندا چوڭ - كىچىك يىگىرمە تۆت ماشىنىدا يۇرت - جامائەت ئالدىغا چىقىۋىدى، ماشىنىلارنىڭ ئالدى تاشقورغاندىن ئۆتۈپ مىڭتېكە (خونجىراپ ئېغىزى) گە، ئاخىرى قەشقەر شەھىرىدىن ئۆتۈپ توققۇزاق بازىرىغىچە باردى. ھاجىمنىڭ قولىنى كۆزلىرىگە سۈرتكۈچىلەر ياكى ناۋات رەڭ نىمچىسىنىڭ پېشىنى سۆيگۈچىلەر، سەللىسىگە قونغان چاڭ - توزاننى يۈزلىرىگە سۈرگۈچىلەر ئۆزلىرىنى قانچىلىك پاكلانغان ھېسابلىدى؟ بۇنى بىلمەك تەس.

ناھىيە رەھبەرلىرىچۇ؟ بۇ كىچىككىنە شەھەرنىڭ يۇقىرى قاتلىمى ھېسابلانغان ھاكىم، شۇجى، مۇدىر ۋە رەئىسلەر توپى ھاجىمنى ئۆز توپىنىڭ ئەقىلچىسى، مۆتىۋىرى ھېسابلىشىدۇ، ئەلۋەتتە. بۇ يەردە ھاجىمنىڭ ھەربىر ئىجتىمائىي ھەرىكەتتە كۆرسەتكەن چوڭ - چوڭ خىزمەتلىرى ئۇنىڭغا شۇنداق ئىناۋەتنى ئاتا قىلغان. لېكىن، بۇ ئاساسنى مۇستەھكەملەيدىغان يەنە بىرنەچچە كونكرېت قوشۇمچىمۇ بار. بۇنىڭ بىرى، ناھىيەنىڭ تازا پىچىقى كېسىدىغان مۇئاۋىن شۇجىسى تۇردى كېرەم ھاجىمنىڭ كۈيئوغلى، كادىرلار باشقارمىسىنىڭ باشلىقى ئوبۇلغازىمۇ ئۈچىنچى كۈيئوغلى، دائىمىي كومىتېتنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى قاسىم قۇربان ھاجىمنىڭ قېيىنئىنىسى (ھازىرقى ئايالىنىڭ)، يەنە بىر كۈيئوغلى ۋىلايەتلىك پىلان كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغاچقا، ھاجەتمەنلەر ئۇ باشلىقلار بىلەن ھاجىمنىڭ ئىككىلىك خېتى ئارقىلىق كۆرۈشسىلا پايدا تاپالايدۇ. ئىبراھىم ئەزىز ئىسىملىك بۇ يىگىت يېقىندا ۋالىي بولارمىش دېگەن گەپلەرمۇ كوچىدا ئېقىپ يۈرۈپتۇ (مۇشۇنداق بولسا ھاجىمنىڭ ئىناۋەت ئاساسى تېخىمۇ مۇستەھكەملىنىدۇ). ئوغلىنى بۇ ۋىلايەتنىڭ ۋالىيلىقىغا نامزات قىلىپ ئەگرى ۋە تۈز يوللار بىلەن خېلى ماڭغان. يۇقىرىمۇ خېلى مايىل بولغانىدىيۇ، بىراق تازا ھالقىلىق پەيتتە مۇشۇ ھاجىمنىڭ ئۈمىد يۇلتۇزى ھېسابلانغان ئوغلى چاندۇرۇپ قويدى. نەمرۇد ئىسىملىك بۇ بەڭباش ئوغلى ئوتتۇز سەككىز ياشقا كىرگەن بولسىمۇ ئەقىل تاپمىغانىكەن: نەپسىگە بېرىلىپ ناھىيەنىڭ داڭلىق تىجارەتچىسىنىڭ ئارزۇلۇق قىزى بىلەن مېھمانخانىدا تۇتۇلۇپ قېلىپ «زىيانداش» قاتارىدا تازىلانغىلى تاسلا قالدى. شۇنداق قىلىپ، ھاجىم ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنى ئوتقا تاشلىغان ۋەھشىينىڭ ئىسمىنى ئۆز بالىسىغا قويغىنى ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆزىنى، مۇشۇنداق بالىنىڭ ئانىسى بولغان مەرھۇم ئاسىگۈلنى، ئاندىن كېيىن ھاجىمنىڭ يىلىكىنى شوراپ چوڭ بولغان شۈم پېشانە ئوغلى نەمرۇدنى، ئۇنى يوتقان ئىچىدىن تۇتۇۋالغان جامال سوجاڭنى، ئوغلىنى ئازدۇرغان قۇتىگۈل ئىسىملىك چىرايلىق قىز بىلەن ئۇنىڭ دادىسى تۇراق سۈپۈرگىچىنى ئاغزىنى بۇزۇپ بىرنەچچە كۈنگىچە تىللىدى.

ھاجىمنىڭ تۆتىنچى كۈيئوغلى (ھاجىم يېڭىلىشىپ رازىلىق بېرىپ قويغان) ناھىيەنىڭ داڭلىقى شائىرى ئابلا يانتاق دادىسىنىڭ بۇ تىللىرىنى ئايالىدىن ئاڭلاپ قېلىپ مۇنداق بىر رۇبائىي يازدى:

پېشۋانىڭ ھەر ئىلى دۇردانىدۇر،

ئىززەتۇ ئىكرامغا لايىق نامىدۇر.

ياخشىلىق، ئىنساب پۈتەدۈر تەسۋىيى،

ۋە لېكىن ئاغزى نىجاسەت جامىدۇر.

ـــ مەلئۇن! ـــ دېدى ھاجىم بۇ شېئىرنىڭ ئاپتورىنىمۇ بىلمەستىن بىر چايدا چالا - بۇلىلا ئاڭلاپ، ـــ مەشرەپنىڭ ياكى مەنسۇر ھەللاجنىڭ شېئىرىمىش تېخى! ئابدۇللاھ توقاي، فۇرقەتلەرمۇ موللىلارنى بۇنچىلىك تىللىمىغان، بۇ پارتىيەمىزنىڭ دىنىي سىياسىتىگىمۇ خىلاپ!

يەنە ھاجىمنىڭ ھۆرمەت - ئىناۋەت ئاساسى توغرىسىدىكى گەپكە قايتايلى: ئىبراھىم ئەزىز راستتىنلا ۋالىي بولۇپ قالسا نەمرۇدنىڭ ئىشىمۇ تۈزىلىدۇ، ئۇنىڭ ۋىلايەتلىك مائارىپ ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى دېگەن ئورنىغۇ چاغلىق، ئۇ تەشۋىقات ياكى بىرلىك سەپ بۆلۈمىگە يۆتكىلىپ مۇئاۋىن بۇجاڭ بولسا بولاتتى. قالغان ئىككى ئوغلىنىڭ ئۆسۈپ كەلگەن يېرى شۇ، بىرى، ناھىيەلىك پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى. قۇددۇس ئىسىملىك كىچىك ئوغلى ئالىي مەلۇماتلىق بولۇشنى خالىمىدى، ئۇ ئوقەت - پۇل تېپىش يولى بىلەن نام - شۆھرەت قازاندى، «ھاجى قۇددۇس مۇلازىمەتخانىسى» دېگەن چوڭ ھۆسنخەت ناھىيەنىڭ مەركىزىدىكى ئاشۇ ئۈچ قەۋەتلىك بىنانىڭ پېشانىسىدە چاقناپ تۇرغىنىنىڭ ئۆزىمۇ يېتەرلىك شەرەپ ئەمەسمۇ؟

ھاجىم ئوغۇللىرىدىن دېگەندەك رازى بولمىغىنى بىلەن، تۆت قىزىنىڭ ئۈچىدىن تولىمۇ رازى. ئۇلارغا ھاجىمنىڭ: «ئەرلىرى قىزلارنىڭ ئالقىنىدا بولسۇن» دېگەن تەلىپىنى مۇنۇ ئۈچىنچى نىكاھى بىلەن ئۆيىگە كىرگەن چىرايلىق، سېمىز ئايالى قىزلىرىنىڭ قان ۋە سۆڭىكىگە سىڭدۈرۈۋەتكەن چېغى، كۈيۈ ئوغۈللار قىزلارنىڭ ئالىقىنىدا، گەرچە ئۇلار ناھىيە، ۋىلايەت ئەمەلدارلىرى بولسىمۇ.

لېكىن، دۇنيادا توققۇزى تەل ئادەم يوق. ھاجىم تۆتىنچى قىزىنىڭ دەردىنى تولا تارتتى. چاچ - ساقاللىرىدىكى مۇشۇ ئاقلار گۈلناز ئىسىملىك مۇشۇ كەنجى قىزىنىڭ خاپىلىقىدىن پەيدا بولمىغىنىدا، ھاجىم تېخى قىران چاغلىرىنى ئاخىرلاشتۇرمىغان بولماسمىدى؟

گۈلناز ـــ راستتىنلا گۈل بىلەن نازۇكەرەشمىنىڭ قوشۇلمىسى. ئۇنىڭ ئەرلەرنىڭ قەلبىگە ئوت ياقىدىغان ئويناق كۆزلىرى، تەبەسسۇم يېغىپ تۇرىدىغان ئوماق لەۋلىرى، زىلۋا قامىتى قايسى نامدار گۈلدىن كەم؟ ئارتىسلارغا لايىق خۇلقى، كۈلكىسى، ئاۋازى ۋە قىلىقلىرىچۇ؟ ھاجىم يەر تېگىدىن زەن قويۇپ «باشقا قىزلىرىمدا ۋە ئايالىمدا زادىلا تېپىلمايدىغان بۇ لاتاپەتنى كەنجى قىزىم نەدىن تاپتىكىن؟» دەپ ئويلايتتى. ئۇ بىر قىزنىڭ مۇشۇنداق جىلۋىدار، تارتىملىق بولغىنىغا تولىمۇ خۇشال بولاتتى.

لېكىن بۇ خۇشاللىقنىڭ ھاجىمغا دەرد بولۇشىنى ئۇ نەدىن بىلسۇن؟ گۈلناز ئونىنچى سىنىپنى تۈگەتمەيلا لايىق تۇتتى. تۇتقاندىمۇ ھاجىمنىڭ پومېشچىك قالپىقى بار ئىنىسى ئىسمائىلنىڭ ئوغلى زېمىن ئىسىملىك مۇئەللىمنى تۇتتى. زېمىن ئىنىسىنىڭ ئوغلى بولغىنى بىلەن ھاجىم ئۈچۈن ھامان يات ھېسابلىناتتى. سەۋەبى، بىرىنچىدىن، بۇ بالا پومېشچىك ئائىلىسىدە تۇغۇلغاندا ھاجىم سودا - سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى بولۇپ، ناھىيەدىن يۆتكىلىپ كەتكەنىدى. رەئىس بولغان ئادەمگە پومېشچىك بالىسى ئەلۋەتتە يات بولىدۇ - دە. ئىككىنچىدىن، مىش - مىش گەپلەرگە قارىغاندا بۇ زېمىن ئىسىملىك بوۋاق پومېشچىكنىڭ ئەمەس، شۇ چاغدا يېزىغا چۈشكەن بىر كادىرنىڭ پۇشتىمىش. تۆت خىل ئۇنسۇرلار يىغىۋېلىنغان شۇ كۈنلەردە تۆۋەنگە چۈشكەن ئۇ «كادىر» بۇ پومېشچىكنىڭ چىرايلىق، تەرسا ئايالىنىڭ «تۇغقىنى مەن» دەپ شۇ ئۆيدە يېتىپ - قوپۇپ يۈرگەنمىش. مانا مۇشۇ كۈنلەردە بۇ ئايال يىلانغا سېزىك بولغانمىش. ھاجىم پومېشچىك ئىنىسىنى دائىم ئەسلەپ تۇرسىمۇ (تۆرەم ھاجىم دادىسىنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن)، لېكىن بېرىپ يوقلاشقا، بۇ ئىشلارنى سۈرۈشتۈرۈشكە پېتىنالمايتتى. چۈنكى، ھاجىم ئۇ چاغدا رەئىس ئىدى. رەئىس بىلەن پومېشچىك ئوتتۇرىسىدا «ئۆچمەنلىك»تىن باشقا نەرسىنىڭ بولۇشى زادىلا مۇمكىن ئەمەس ئىدى.

ـــ زېمىن ئاجايىپ يىگىت، ـــ دېگەنىدى مەكتەپ مۇدىرى ھاجىمغا يېلىنىپ، ـــ مەكتىپىمىزدىكى قىرىق ئىككى ئوقۇتقۇچىنىڭ ئالدى. ئۇ ئاجايىپ بىلىملىك، ئاجايىپ ئەخلاقلىق، تىرىشچان يىگىت!

ـــ ئۇنداق بولسا سىلىنىڭمۇ قىزلىرى بارغۇ! ـــ دېگەنىدى ھاجىم زەھەرلىك ھىجىيىپ قويۇپ، ـــ قوللىرىدىن چىقارمىسىلا!

ـــ بۇ نېمە دېگەنلىرى، رەئىس ئاكا؟

ـــ چۈشەنمىدىلىمۇ؟ مېنىڭ قىزىم گۈلناز ئۇنىڭ خىلى ئەمەس. بىلەملا، ئۇ دېگەن كىمنىڭ پۇشتى؟

ـــ ئۆز بالىلىرىغۇ، رەئىس ئاكا؟

ـــ بەس! ـــ دېگەنىدى ھاجىم مۇدىرغا ئالىيىپ، ـــ زېمىننى يېزىغا چۈشۈرۈۋەتسىلە. يانتاقلىق يېزىسىدىمۇ ئوتتۇرا مەكتەپ بار. ئۇلارغىمۇ ياخشى ئوقۇتقۇچى لازىم. سىلى بۇ ئىشنى قىلالمىسا، مەن قىلالايمەن، خەير - خوش!

ئۇ چاغدا ھاجىمغا ھېچكىمنىڭ كۈچى يەتمىگەنىدى. زېمىن كۆزلىرى ئويناپ تۇرىدىغان، بۇرۇتى خەت تارتقان، قامەتلىك يىگىت ئاۋۋال «لۇشيەن تەربىيەسى كادىرى» نامى بىلەن تەكلىماكان ئىچىدىكى يىراق يېزىغا باردى. كېيىن ئۇنىڭ نوپۇسى شۇ يېزىغا يۆتكەلدى، ئۇ «باشلانغۇچ مەكتەپ مۇدىرى» بولۇپ «ئۆستى». كېيىنچۇ؟ دادۈيجاڭ ئۇنى قىزلارغا «چاقچاق» قىپتۇ دەپ ناھىيەگە چاققان سەۋەب بىلەن گۇڭشې ئەزاسى بولۇپ قالدى...

لېكىن، گۈلناز ھاجىمغا ئارام بەرمىدى، ۋېلىسىپىت بىلەن ھە دېسىلا «يانتاق» يېزىسىغا قاچاتتى. ئۇ ھەتتا «دېھقان بولۇپ كېتىمەن» دەپ غەلۋە قىلدى. دادىسىنىڭ تېپىپ بەرگەن خىزمەتلىرىنى قىلمىدى. ئۇ بىر كۈنى ئۆيگە مەست بولۇپ كىرىپ كەلدى، ھاجىم قىزىنى كۆرۈپ چەكمەندەك كۆكىرىپ كەتتى ۋە قولىدىن ئاپتۇۋا چۈشۈپ كەتتى... ئانا ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان قىزىنى قاراڭغۇ ئۆيگە سولىدى، چىمدىدى. چاچلىرىنى يۇلۇپ، دۇمبالىدى. لېكىن، قىز نە داد دېمىدى، نە كۆز يېشى قىلمىدى. ئاتا - ئانىسىنىڭ زەربىسىنى ئۈن - تىنسىز، چىدام - غەيرەت بىلەن كۈتۈۋالدى...

زېمىن تۇيۇقسىزلا بۇ ناھىيە زېمىنىدىن يوقالدى. ئۇ تېزلا نوپۇس، پارتىيە ئەزالىرى ۋە مائارىپچىلار تىزىملىكىدىن ئۆچۈرۈلدى. پومېشچىك دادىسى ئاتا مېھرىگە قانمىغان ئوغلى ئۈچۈن خىلۋەت جايلاردا ياش تۆكتى، لېكىن ئاكىسىغا يېلىنمىدى.

يىللار ئاتا يۈرىكىدىكى داغنى كۈچەيتتى، لېكىن ھاجىم بۇ داغلار ھېسابىغا شادلاندى، سەۋەبى ئۇنىڭ ياخشى كۆرىدىغان كەنجى قىزى گۈلناز كەم سۆز، خىيالچان، ئۆيدىن چىقماي كىتاب ئوقۇيدىغان بىر «مۇلايىم»غا ئايلاندى. ئارىدىن ئالتە ئاي ئۆتتى. گۈلناز ئاتا - ئانىسىنىڭ زورى بىلەن ھازىرقى ئېرى ئابلا يانتاققا ياتلىق بولدى.

ئابلا يانتاق بۇ يەرگە سىرتتىن كەلگەن كادىر بولغىنى بىلەن، ئۇنىڭ دادىسى مۇشۇ ناھىيەدە تۇغۇلغانىكەن. ئۇ ئاۋۋال ناھىيەلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ تەشۋىقات بۆلۈمىدە ئىشلىدى، گېزىت چىقىرىمىز دەپ خېلى تىرىشىپ ئاقتۇرالمىدى. شاپىگرافتا بېسىپ ئەدەبىي ژۇرنال چىقىرىپ بۇ ژۇرنالدا ئېلان قىلىنغان شېئىرلىرىغا «يانتاق» دەپ تەخەللۇس قويدى. ئۇنىڭ دېيىشىچە: بۇ تەخەللۇسنى گۈلناز قويۇپ بېرىپتۇدەك. ئابلا يانتاق ھەرقانداق گەپنى ئوچۇق - ئاشكارا قىلىۋېرىدىغان ئادەم بولغاچقا، بۇ ھەقتە:

ـــ بىزنىڭ خوتۇننىڭ ئاشىقى يانتاقتا ئىشلەپتىكەن. ئۇ ئاشىق - مەشۇقلار يانتاقلىققا مۇراد - مەقسىتىگە يېتىشكەن چېغى. بىزنىڭ خوتۇن ھازىرمۇ يانتاق ئوتۇن قالىمايدۇ!

ـــ ھازىرمۇ زېمىن مۇئەللىمنى ئەسلەمدۇ ئەمىسە؟

ـــ ئەسلىمەمدىكى! ـــ دەيدۇ ئابلا يانتاق گويا باشقا بىر يات ئادەم توغرىسىدا سۆزلەۋاتقاندەك بەخىرامان ھالدا، ـــ گۈلناز تۇرماق مەنمۇ ئەسلەيمەن!

ـــ بەللى، بەللى، ـــ دەيدۇ ئۇنىڭ گېپىنى ئاڭلىغان ئەرلەر «يانتاق»قا نەپرەت بىلەن قارىشىپ، ـــ سىلىزە، كۈندەشلىك قىلمايدىكەنلا - ھە، دېگەنبىلەن؟

ـــ كۈندەشلىك قىلىدىغانلار ئاڭسىزلار، نادانلار! ھەممە ئادەم بىلىدىغان پاكىتنى يالغاندىن رەت قىلىپ گۈلناز تۇخۇمدەك ئاق، ياقۇتتەك ساق دېسەم بولامتى ئەمىسە؟ ھەرقايسىلىرى تۆت - بەش ئەرگە تەگكەن خوتۇن بىلەن توي قىلىشىپمۇ تېخى «ئايالىم ساق، قىز چىقتى» دېيىشىدىكەنلا، مانا بۇ چاكىنىلىق، تازا ئەخمەقلىق. مەن ئاشكارا دەيمەن. گۈلناز ماڭا قىز تەگمىدى. مەن بىلەن توي قىلىپ بىرىنچى ئاخشىمى «زېمىن، زېمىن!» دەپ توۋلىدى تېخى، مەن ئاۋۋال سوۋۇدۇم، كېيىن ئۆزۈمنى ئەيىبلىدىم: «ھۇ جىگىرى يوق يانتاق، بىلىپ تۇرۇپ ئالىسەنۇ، تېخى سوۋۇيسەن، مۇھەببەتكە سادىق ئايالىڭ بولغىنىغا خۇشال بولمامسەن؟» دەپ ئۆزۈمنى تىللىدىم تېخى!...

ئابلا يانتاقنىڭ ھەق - ناھەق ئالدىدىكى ئوچۇق سۆزلۈكى ئۇنىڭ چوڭ ئەيىبى، ھاجىمنىڭ ئۇنى يامان كۆرۈشىنىڭ، ئابلا يانتاق بىلىملىك، تىرىشچان يىگىت بولسىمۇ ئون نەچچە يىلدىن بېرى ئادەتتىكى كادىر بولۇپ تۇرۇۋېرىشنىڭ سەۋەبىمۇ مانا شۇ.

لېكىن بۇلار بىلەن ئابلا يانتاقنىڭ قىلچە كارى يوقى، ھاجىم ئۈچۈن ئابلا يانتاق، گۈلنازلارنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى بىر ۋەھىمە، بىر نومۇس. نېمىلا دېگەنبىلەن ئۇلار ھازىر ئىككى بالىلىق ئەر - خوتۇن. ئۇلار ھاجىمنىڭ قىزى ۋە كۈيۈ ئوغلى. ھاجىمنىڭ ئۆيىگە كۆپ كېلىدىغان قىزىمۇ شۇ گۈلناز، كۈيۈ ئوغلى شۇ ئابلا يانتاق. ھازىرمۇ زېمىننى كۆزدىن ئوڭايلا يوقاتقان ھېلىقى چاغلار بولغان بولسىدى، ھاجىم كىرسىز، داغسىز ياشىغان بولماسمىدى؟ لېكىن، ھاجىم بۇ قىزى بىلەن كۈيۈ ئوغلىدىن ئۇنداق ئاسان قۇتۇلار ئەمەس: قىزى ھازىر ئىككى بالىلىق بولغىنىغا قارىماي بالا ۋاقتىدىكىدەك ئەركە. ئۇ خالىغان ۋاقىتتا ئانىسىنىڭ ئاغزىدىن كىرىپ، بۇرنىدىن چىقىپ، ھاجىمنىڭ ماقۇللۇقىغا ئېرىشىپ ئاتا - ئانىسىدىن ئالالايدۇ، ئاتا - ئانىسىغا ئېغىنالايدۇ. ئۇ تاپا - تەنە، ھەيۋە - پوپوزا بىلەن ھېسابلىشىپ ئولتۇرمايدۇ، ھېچكىم قاپاق كۆتۈرۈپ قارىيالمايدىغان دادىسىغا تىك تۇرۇپ: