مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ھايات شەجەرىسى

مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ھايات شەجەرىسى

(دەسلەپكى ئىزدىنىش)

ئۆمەر ئوسمان شىپاھى

مەھمۇد قەشقەرى ئۆز زامانىسىدا كىشىنى ھەيران قالدۇرغۇدەك ئىستېداتى بىلەن ئالەمگە تونۇلغان ئېنسىكلوپېدىك ئالىم، سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىقنىڭ يېگانە پېشىۋاسى، فىلولوگىيە پەنلىرىنىڭ ئاتىسى.

ئۇنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق نادىر ئەسىرى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە شەرق مەدەنىيىتى سەھىپىلىرىنىڭ گۈل تاجىسى، يېقىملىق پىرامىداسى ۋە ئۆچمەس ئابىدىسىدۇر. شۇڭلاشقا ئۇيغۇر ۋە پۈتكۈل جۇڭگو مىللەتلىرىلا ئەمەس، بەلكى بارلىق تۈركىي تىللىق خەلقلەر مەھمۇد قەشقەرىنى ۋە ئۇنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق ئەسىرىنى ئۆزلىرىنىڭ يۈكسەك ئورتاق ئىپتىخارى دەپ ھېسابلايدۇ.

بىز مەھمۇد قەشقەرى ۋە ئۇنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» بىلەن ئىنتايىن كېچىكىپ، يەنى سەل كەم 1000 يىلدىن كېيىن تونۇشقان بولساقمۇ، 20- ئەسىرنىڭ 80- يىللىرىدىن بۇيانقى يىگىرمە نەچچە يىل مابەينىدە خېلى كۆپ نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردۇق. بىر قانچە قېتىم مەملىكەت خاراكتېرلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى ئۇيۇشتۇرۇلدى، ئاز بولمىغان تەتقىقات ماقالىلىرى يېزىلدى ۋە كۆپلىگەن كىتاپلار نەشر قىلىندى. بۇ قېتىمقى «مەھمۇد قەشقەرى تەۋەللۇتىنىڭ مىڭ يىللىقىنى خاتىرىلەش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى»نىڭ قەشقەردە ئېچىلىشى ئەنە شۇنداق خاسىيەتلىك ئىشلىرىمىزنىڭ داۋامى ۋە يەنە بىر قېتىملىق نامايەندىسى.

«تۈركىي تىللار دىۋانى»دا مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ مىللەت تەركىبى، ئاتا - بوۋىلىرى، يۇرتى ھەققىدە بەزى مەلۇماتلارنى بەرگەن بولسىمۇ، ئۇرۇق - ئەۋلادلىرى، ھاياتىي پائالىيىتى قاتارلىق جەھەتلەردە ھېچقانداق يىپ ئۇچى كۆرسەتمىگەن. شۇنىڭغا كۆرە بىزمۇ ماتېرىيال مەنبەسىنىڭ كەملىكى ۋە باشقا ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلى ئالىمنىڭ «شەجەرىسى» توغرىسىدا «دىۋان»دىكى بېشارەتلەردىن سىرت، بىرەر يېڭى ماتېرىيال ئۇچۇرىنى ئوتتۇرىغا قويالمىدۇق. چەت ئەللەردىكى ئىزدىنىشلەرنىڭ نەتىجىسىمۇ شۇنداق بولۇپ كەلدى.

مەھمۇد قەشقەرى ياشىغان ئىكەن، ھايات «شەجەرىسى» بار بولۇشى كېرەك، ئەلۋەتتە. ئۇنداقتا بۇ «شەجەرە» نەدە؟ بۇ سوئالنىڭ جاۋابى شۇكى، مەرھۇم شائىر ئابدۇراخمان ناۋائىي 1983- يىلى بىر قەسىدىسىدە يازغاندەك:

«ئويدە چولپان»، «خان بېغى» ھەم ئۈستىدە موللام تېغى،

سەن ياشاپ ئۆتكەن بۇ يەردە، سۆيگەن دىيارىڭ بىزدىدۇر.

قەدىردانىم، مېھرىبانىم ئالىم ئەزىزان قەشقەرى،

«ئۈجمىلىك» ھەم مېۋىزارلىق «مەسچىت» مۇنارىڭ بىزدىدۇر.

ئۆچمىدى نامىڭ تۇرۇپتۇ، ئەۋلادتىن-ئەۋلادقىچە،

نەۋرىلەر، تۇغقان - قېرىنداش، پۇشتىگارىڭ بىزدىدۇر.

دېمەك، مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ھايات شەجەرىسى قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ تارىخىغا ئائىت يازما مەنبەلەر ۋە ئارخېئولوگىيەلىك تېپىندىلاردا، ئۇ ياشىغان خاسىيەتلىك دىيار ئەزىزانە قەشقەردە، ئۇنىڭ تىلى بىلەن ئېيتقاندا ئانا يۇرتى ئوپال ئازىقتا، موللام بېغى كەنتىدە، ھەر قايسىمىزنىڭ يېنىدىلا!

ھاياتلىق رىشتىسى ئەجداد - ئەۋلاد تىنىقلىرىنى تۇتاشتۇرغۇچى زەنجىرسىمان ئېقىمدۇر. مەھمۇد قەشقەرى شەجەرىسىنىڭ مىڭ يىلدىن بۇيان مەملىكەت ئىچى - سىرتىدا يورۇتۇلۇپ بېرىلمەي «ئاق رايون» پېتى تۇرۇۋېرىشى تولىمۇ ئەپسۇسلىنارلىق ئىشتۇر. بىر جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ بىزنىڭ تەتقىقات سەۋىيەمىزنىڭ دەرىجىسى ۋە سۈرئىتى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك، ئەلۋەتتە.

مەھمۇد قەشقەرىنىڭ «شەجەرىسى» ئىنتايىن چوڭ ۋە ئىنتايىن نازۇك تېما. بۇ، قىياس ۋە تەپەككۇر بىلەن بىر باشقا ئېلىپ چىققىلى بولىدىغان تەتقىقات ئەمەس. بۇنىڭ ئۈچۈن ئىشەنچىلىك ماتېرىيال، قايىل قىلارلىق تارىخىي ئاساس بولۇشى كېرەك.

مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئاتا - بوۋىلىرى

ئافراسىياپ ئەۋلادىدىن بولغان بىلگە كۆل قادىرخان دەۋرىدىن باشلاپ، چىڭگىزخان ئىستېلاسىغىچە 300 يىل ھۆكۈم سۈرگەن قاراخانىيلار سۇلالىسى مەملىكىتىمىز ۋە پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينىدى. غەربىي يۇرتنىڭ گۈللەپ - ياشنىشى، مەدەنىيەتتە يۈكسىلىشى، بىر قانچە تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ ئۆز ئارا قوشۇلۇپ ئۇيغۇرلىشىشى ئۈچۈن زور تۆھپىلەرنى قوشتى.

«توققۇز ئوغۇز» خەلقىنىڭ جەڭگىۋار ئالدىنقى قىسمى بولغان ياغمىلارنى ئاساسىي گەۋدە قىلىپ قۇرۇلغان قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خاقانلىرى بولسا ئۆزلىرىنى ياغمىلارنىڭ ئادىتى بويىچە «قاراخان»، «بۇغراخان» ئۇنۋانى بىلەن ئاتاشتى. ئۇيغۇر ئالىمى جامال قارشى 1282- يىلى يازغان «سۇرراھ لۇغىتىگە ئىلاۋە» سىدە ئۇلارنى «ئافراسىياپ نەسلىدىن» دېسە، مىرزا ھەيدەر كوراگانمۇ «تارىخى رەشىدى» ناملىق ئەسىرىدە «ئافراسىياپنىڭ سۇلتانزادىلىرىدىن ھەزرىتى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان كىچىك ياشلىق ھاياتىدا پادىشاھ بولۇپ، تامام كاشغەر ۋىلايىتىنى ئىسلامغا كىرگۈزدى. كاشغەر ۋە ماۋەرائۇننەھرنىڭ پادىشاھلىرى بۇلارنىڭ نەسلىدىن ئىدى» دەپ قەيت قىلىدۇ. مەھمۇد قەشقەرىمۇ ئۆز «دىۋانى»دا: «خان - تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئەڭ بۈيۈك ھۆكۈمدارى بولۇپ، ئافراسىياپ ئوغۇللىرى خان دەپ ئاتىلىدۇ» دەپ يازغان («دىۋان» فاكسىمىل Ⅲ جىلد 625- بەت).

ئۇ يەنە «تۈركىي تىللار دىۋانى»دا تۆۋەندىكىلەرنىمۇ قەيت قىلغان: «بارسىغان - ئافراسىياپ ئوغلىنىڭ ئىسمى، بارسىغان شەھىرىنى شۇ سالدۇرغان. مەھمۇدنىڭ ئاتىسى شۇ شەھەردىن» («تۈركىي تىللار دىۋانى» 1- توم 11- بەت).

«مەن تەڭرىنىڭ دۆلەت قۇياشىنى تۈركلەر بۇرجىدا تۇغدۇرغانلىقىنى ۋە پەلەكنىمۇ شۇلارنىڭ زېمىنى ئۈستىدە ئايلاندۇرغانلىقىنى كۆردۈم. تەڭرى ئۇلارنى (تۈرك) دەپ ئاتىدى ۋە سەلتەنەتكە ئىگە قىلدى؛ دەۋرىمىزنىڭ خاقانلىرىنى تۈركلەردىن قىلىپ، زامان ئەھلىنىڭ ئىختىيار تىزگىنىنى شۇلارنىڭ قولىغا تۇتقۇزدى؛ ئۇلارنى ئىنسانلارغا باش قىلدى...»

«مەن شۇ تۈركلەرنىڭ ئەڭ سۆزمەنلىرىدىن، پىكرىنى ئەڭ روشەن بايان قىلالايدىغانلىرىدىن، ئەڭ زېرەكلىرىدىن، ئەڭ ئاساسلىق قەبىلىگە مەنسۇپلىرىدىن ۋە جەڭ ئىشلىرىدا ئۇستا نەيزىۋازلىرىدىن...»

(«تۈركىي تىللار دىۋانى» 1- توم 1-، 2-، 3-بەتلەر)

«ئوپال ـــ بىزنىڭ يۇرتنىڭ نامى»

(«تۈركىي تىللار دىۋانى» 1- توم 99- بەت)

«ئازىغ ـــ بىزنىڭ يۇرتنىڭ نامى»

(«تۈركىي تىللار دىۋانى» 1- توم 86- بەت)

يۇقىرىقى دەلىللەردىن بىز مەھمۇد قەشقەرىنىڭ نەسەبى (كېلىپ چىقىشى) تۈركىي تىللىق قەۋملەر ئىچىدىكى ئاساسلىق قەبىلە بولغان ياغمىلاردىن ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ بۈيۈك خاقانلىرىنىڭ ئافراسىياپ ئەۋلادلىرىدىن ئىكەنلىكىنى، مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئاتىسى ھۈسەيىننىڭ بارسىغاندىن قەشقەرگە كەلگەنلىكىنى، ئۆزىنىڭ قەشقەردە تۇغۇلغانلىقىنى، كىندىك قېنى تۆكۈلگەن ئانا يۇرتىنىڭ قەشقەرگە قاراشلىق «ئوپال» يېزىسىنىڭ «ئازىق» (ھازىرقى موللام بېغى كەنتى) ئىكەنلىكىنى ۋە ئۆزىنىڭ مەخسۇس ئوردا تەربىيىسى كۆرگەن، ھەربىي ماھارەت ئىگىلىگەن خان جەمەتىدىن ئىكەنلىكىنى مۇقەررەرلەشتۈرەلەيمىز. چۈنكى ھۈسەيىن بىننى مۇھەممەد بۇغراخان ئوغلى مەھمۇد قەشقەرى دۇنياغا داڭلىق ئۇلۇغ ئەسىرى «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ ھېچقانداق بىر يېرىدە ھەر قانداق بىر جاينى «بىزنىڭ يۇرت» دەپ ئاتىمىغان، پەقەت ۋە پەقەتلا «ئوپال» بىلەن «ئازىق»نى «بىزنىڭ يۇرتنىڭ نامى» دەپ پەخىرلەنگەن ھالدا ئالاھىدە تىلغا ئالغان.

«دىۋان»دىكى ئىزلار ۋە تارىخىي پاكىتلاردىن مەلۇمكى، مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئاتىسى ھۈسەيىن بۇغراخان مۇھەممەد بۇغراخاننىڭ ئوغلى، ئۇ يۈسۈپ قادىرخان (مەلىكۈل مەشرىق)نىڭ ئوغلى، ئۇ ھارۇن ھەسەننىڭ ئوغلى، ئۇ سۇلايمان بۇغراخاننىڭ ئوغلى، ئۇ سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئوغلى، ئۇ بازىرخان (بارلىقخان)نىڭ ئوغلى، ئۇ بىلگە كۆل قىدىرخاننىڭ ئوغلى، ئۇ ئافراسىياپنىڭ ئەۋلادىدۇر. ئارتۇقچە بولسىمۇ (رىۋايەت تۈسىنى ئالغان ئەسلىمىلەر بولسىمۇ)، بەزى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، جەڭنامىلەردە ۋە مەدداھلارنىڭ زىكرى - تەلقىن بايانلىرىدا ئافراسىياپ ھۇشاڭنىڭ ئوغلى، ھۇشاڭ تۇرنىڭ ئوغلى، تۇر پەرىدۇننىڭ ئوغلى، پەرىدۇن تۈركنىڭ ئوغلى، تۈرك كيۇ مەرسنىڭ ئوغلى، كيۇمەرس ئۇيغۇرنىڭ ئوغلى، ئۇيغۇر ياپەسنىڭ ئوغلى، ياپەس بولسا نۇھنىڭ ئوغلىدۇر دېگەن مەلۇماتلارنىمۇ ئۇچراتتۇق. ئەمما بۇ تېما ئەڭ ئەتراپلىق ئىزدىنىشكە، تارىخىي مەنبەلەرنى قېزىشقا توغرا كېلىدۇ.

مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئاتا - بوۋىلىرى ۋە قېرىنداشلىرىنىڭ ئۇرۇق - تۇغقانچىلىق سىستېمىسىنى بىلمەكچى بولسىڭىز، 1-، 2- شەكىل (نەسەب سخېمىسى) گە قاراڭ.

1- شەكىل

مەھمۇد قەشقەرى ئاتا - بوۋىلىرىنىڭ نەسەب سخېمىسى

2- شەكىل

مەھمۇد قەشقەرى ئاتا - بوۋىلىرىنىڭ نەسەب سخېمىسى

مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئۇرۇق - ئەۋلادلىرى

«شەجەرە» سۆزى ئەرەب تىلىدىن كىرگەن سۆز. سۆزنىڭ تومۇرى «شەجەر» بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى «دەرەخ» دېگەنلىكتۇر. دەرەخ دېگەن غول، يىلتىز ۋە شاخ - يوپۇرماقلاردىن شەكىللىنىدۇ. مەھمۇد قەشقەرىنى دەرەخنىڭ غولى دېسەك، ناھايىتى كۈچلۈك يىلتىزى (ئاتا - بوۋىلىرى) بولغان بۇنداق چوڭ دەرەخنىڭ باراقسان ئاينىغان شاخ-يوپۇرماقلىرى (ئۇرۇق - ئەۋلادلىرى) بولماي مۇمكىن ئەمەس، ئەلۋەتتە. ئەپسۇس، مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ ئۇرۇق - ئەۋلادلىرى ھەققىدە ھېچقانداق يىپ ئۇچى كۆرسەتمىگەن.

مېنىڭ مەھمۇد قەشقەرىدەك خەلقئارالىق بىر ئالىمنىڭ شەجەرىسى توغرىسىدا ئېغىز ئېچىش ھەددىم ئەمەس ئىدى. «شەجەرە» سۆزى ئۈستىدە گەپ قىلىشقا مېنى رىغبەتلەندۈرگەن مەنىۋى ئىنېرتسىيە كۈچى شۇكى، مەن ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئابدۇرېھىم نازارى ئۈستىدە ئىزدىنىپ قىلىۋاتقان ماتېرىياللىرىم ئىچىدە ئابدۇرېھىم نازارىنىڭ مەھمۇد قەشقەرىنىڭ 29- ئەۋلادى ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت يىپ ئۇچ روياپقا چىقتى. دېمەك، ئابدۇرېھىم نازارى بىلەن مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئەۋلاد - ئەجدادلىق مۇناسىۋىتى شەكىللەندى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئابدۇرېھىم نازارىنىڭ ئەۋلادلىرى ئىچىدىن نازارىنىڭ ئەۋرىسى ئابدۇراھمان باي ھاجىمنىڭ قولىدا بىر «شەجەرە» بارلىقى ۋە نازارىنىڭ قىزى بۈۋى سەلىمە خېنىمنىڭ نەۋرىسى قۇتلۇق ھاجىم شەۋقىنىڭ قولىدا يەنە بىر «شەجەرە» نىڭ بارلىقى ھەققىدە ئۇچۇرغا ئېرىشتىم. ئەپسۇس، بۇ «شەجەرە» لەر 1937- ۋە 1938- يىللىرى «شەجەرە» ساقلىغۇچىلارنىڭ شىڭ شىسەينىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچراپ قەتلە قىلىنىشى بىلەن غايىب بولغان.

بۇ «شەجەرە» لەر توغرىسىدا مۇنداق ئويلىدىم: ئۇ كۆيۈپ كەتمىگەن ياكى يىرتىۋېتىلمىگەن ئىكەن، غايىب بولۇش «يوقالغان»لىقنى ئەمەس، بەلكى مەلۇم بىر كىشىنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنداقتا بۇ «شەجەرە» لەرنى قولغا چۈشۈرۈپ كەتكەن شەخسلەر كىم؟ ئۈنى چوقۇم تېپىش كېرەك. مېنىڭچە، بۇ «شەجەرە» لەرنى قولغا چۈشۈرۈپ ساقلاۋاتقان دانىشمەنلەر چوقۇم بىزنىڭ ئەۋلادلار ئىچىدە بار، ئۇ قاچان بولمىسۇن بىر كۈن يورۇقلۇققا چىقىدۇ. مەن ئۇنى چوقۇم تاپالايمەن دېگەن ئىشەنچ بىلەن 20 يىلدىن بۇيان ئىزدەندىم. شۇنىڭ بىلەن، مەن بۇ «شەجەرە»نى قولغا چۈشۈرۈش مۇمكىنچىلىكى بار تۇغقانلارنى رەتكە تۇرغۇزدۇم، «گۇمانلىق» شەخسلەرنى بېكىتتىم. ئەمما ئۇنى ھەيۋە - پوپۇزا بىلەن قولغا چۈشۈرۈش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. مۇھىمى ئىزدىشىپ تۇرغان، ئىزدىشەلمىگەن، ھەتتا «ياتلىشىپ» كەتكەن تۇغقانلار بىلەن يېقىن باردى - كەلدى قىلىشىپ، ئىللىقلىق يەتكۈزۈپ ئۇلارنىڭ مېھىر-شەپقىتى ۋە ئىشەنچىىسىگە ئېرىشىش ئەڭ ياخشى چارە ئىدى. ھېيت-ئايەم، توي-تۆكۈن، نەزىر-چىراغ قاتارلىق مۇھىم پەيتلەرنى چىڭ تۇتۇپ ئۇلار بىلەن زورلاپ باردى-كەلدى قىلىشىپ، سىردىشىپ، ئۇلارنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇۋالدىم. شۇنداق قىلىپ ئاخىر «شەجەرە» لەرنىڭ يىپ ئۇچىنى تاپتىم. بەختكە يارىشا ھەر ئىككىسىنى ساقلاۋاتقانلار ئۆزىنى مەلۇم قىلدى، ئەمما ئۇلارنىڭ شەرتى ئېغىر ئىدى.

شەرت شۇكى، «شەجەرە» نى كۆرۈشكە، كۆچۈرۈۋېلىشقا ياكى كۆپەيتىۋېلىشقا بولىدۇكى، ساقلىغۇچىنىڭ نام - شەرىپىنى ھەر قانداق كىشىدىن مەخپىي ساقلاش، ئىمتىيازىغا دەخلى - تەرۇز يەتكۈزمەسلىككە كاپالەتلىك قىلىش ۋە قەسەم بىلەن گۇۋاھلىق بېرىشتىن ئىبارەت بولدى. مەن ئۇلارنىڭ بارلىق تەلەپلىرىگە شەرتسىز قوشۇلدۇم.

شۇنداق قىلىپ «شەجەرە» لەرنىڭ بىر نۇسخىدىن كۆپەيتىلگەن كوپىيىسىگە ئېرىشتىم. مېنىڭ ئوتتۇرىغا قويماقچى بولغىنىم مانا شۇ شەجەرىلەرنىڭ ئىككى نۇسخىسىدۇر.

«شەجەرە» نىڭ بىرىنچىسى قۇتلۇق شەۋقى تەرىپىدىن ئەسلىدىكى «شەجەرە» دىن كۆچۈرۈلگەن ياكى ئۆزى خاتىرە ئورنىدا تۈزگەن «شەجەرە». بۇ بىر بەتلا بولۇپ، سىپتىلانغان يەرلىك قەغەزگە كۆچۈرۈلگەن نۇسخا. شەجەرە مۇنداق يېزىلغان:

(786) كەمىنە قۇتلۇق ھاجىم شەۋقى، بىننى ئابدۇرېھىم بەگماجىم، بىننى مۇسا باي، بىننى ئۆمەر ئەتتار، بىننى قۇتلۇق شاھئىلەم، بىننى توختى پالۋان، بىننى موللا باقى ئاخۇن خەلپىتىم، بىننى ئەلقۇت ۋەلى خوجا ئىشان، بىننى موللا مۇھەممەدى مۇپتى ئاخۇنۇم، بىننى ئۆمەر قازى ئاخۇنۇم، بىننى خوجا ئابدۇرەھمان خەلپەم، بىننى موللا يۇنۇس خەلپىتىم، بىننى ئىبراھىم ھاجىم مەۋلەۋى، بىننى مۇھەممەد رېھىم شەيخ، بىننى ئابدۇرېشىت شەيخ، بىننى ئىسمايىلخان، بىننى ئابدۇلمۇئمىن شەيخ، بىننى قۇتلۇق خوجا، بىننى ئابدۇرەھمان مۇپتى، بىننى مۇھەممەد ئىمىن خوجا، بىننى خەلپەت مىرزا، بىننى ئەمىر ھۈسەيىن مەۋلەۋى، بىننى مەھمۇد غازى بەگ، بىننى مۇھەممەتخان، بىننى ئەبۇئەلى شەيخ، بىننى ئەلپۇت شىت، بىننى مۇسا خەتمە گەردە، بىننى ئابدۇكېرىم خان، بىننى ئوسمانخان، بىننى ھەسەن خان مىرزا، بىننى يۈسۈپخان سۇدۇر، بىننى سۇلايمان ئالىپ تېگىن، بىننى مەۋلانا شەمسىدىن مەھمۇدىل كاشغەرى، بىننى ھۈسەيىن، بىننى مۇھەممەد بۇغراخانلاردۇر. شەجەرىلەردىن مەلۇمكى، بۈزرۈك پىدەر مەرھۇم ئاتامئابدۇرېھىم بەگھاجىمنىڭ ۋالىدەسى بۈۋى سەلىمە خانىكەم دىۋان شاھان ۋە ئەدىب ئابدۇرېھىم نازارى ھەزرەتنىڭ پۇشتى - ئاجىزەسى بولمىشتۇر. بوۋىمىز مۇسا باي بىلەن مومىمىز بۈۋى سەلىمىخانىكەم ئەۋرە تۇغقانلار ئىكەن. تۇنجى تەۋەللۇتىدا ئۆز ئاتىسىنىڭ ئىسىم - شەرىپىنى تىلەپ ئېلىپ، ئۆز يۈرەك پارىسىغا «ئابدۇرېھىم» دەپ ئىسىم قويغاندۇر. تارىخىي 1353- رامىزان ئېيىنىڭ يەتتىنچى كۈنى ھىجىرىيە، مىلادىيە 1935- يىلى 12- ئاينىڭ 14- كۈنى جۈمە.بىئونىل مەلىكۇل ۋاھھاب، ۋاللاھۇ ئەئلەم بىسساۋاب. ئەل كالامۇل مۇختەسەرە ۋەتتامامۇشجەرە. تەممەتۇل بىل خەيرى، ئامىن بىرەھمەتىكە يائەرھەمەرراھىمىن.

مەزكۇر «شەجەرە»نىڭ بېشىدىكى ئەرەبچە رەقەم 786 تىلسىملەنگەن ئىبارە بولۇپ، «بىسمىللاھىر رەھمانىررەھىم» گە ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇنىڭ ئۆزىمۇ شەجەرە مۇئەللىپىنىڭ نەقەدەر ئىخچاملىقنى نەزەردە تۇتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر.

مەزكۇر شەجەرە قۇتلۇق شەۋقى جەمەتىدىن بىر كىشىنىڭ قولىدا ھازىرغىچە ئەتىۋارلىنىپ ساقلانغان. قاتلىنىشىدىن قارىغاندا «تۇمار» قىلىپ ئېسىۋالغان بولۇشىمۇ مۇمكىن. بۇ كىشىنىڭ ئېيتىشىچە، دادىسى ھەزرەت شەجەرىنى ئۇنىڭغا بەرگەندە ئالاھىدە جېكىلەپ:

«بۇ بىزنىڭ ئەبەدىي ئەڭگۈشتەرىمىز، ئەۋلادمۇئەۋلاد قولدىن قولغا ئۆتۈپ ساقلىنىپ كەلمەكتە. نۆۋەت ساڭا مۇيەسسەر بولدى. جېنىڭ تەندە تۇرۇپ يوقىتىپ قويساڭ ئاتا - بوۋىلىرىڭغا يۈز كېلەلمەيسەن، پەيغەمبەرگە ئۈممەت بولالمايسەن. جېنىڭدىن ئەتىۋارلاپ ساقلا. بۇ يولدا جان بەرسەڭ شېھىت ماقامىدا بولۇرسەن. ئۆمرۈڭ ئاخىرىدا ئۆزۈڭ ئىشەنگەن، دىلىڭ گۇۋاھلىق بەرگەن ئەۋلادىڭدىن بىرىگە تاپشۇرغايسەن، زىنھار غاپىل بولما» دەپ ئالاھىدە تاپىلىغان ئىكەن. ئاخىرىدا: «بۇ بىزگە ئەۋلادمۇئەۋلاد قالىدىغان، ئەتىۋارلاپ ساقلايدىغان ئامانەتتۇر. ئامانەتكە خىيانەت قىلىش كۇپۇرلۇقتۇر» دېدى ماڭا «شەجەرە» نى كۆرسەتكۈچى دانىشمەن. مەن ئۇنىڭغا ئىنتايىن - ئىنتايىن كۆپ تەشەككۈر ئېيتتىم. يېنىمدىن 1000 سوم پۇلنى چىقىرىپ: «ئاز بولسىمۇ...» دەپ تەڭلىشىمگە دەككەمنى يېدىم:

«سىلىنى مۇنداق قىلار دەپ ئويلىمىغان ئىدىم. سىلى تېخىچە چۈشەنمەيدىكەنلا، مەن پۇل - مالغا كۆزى توق بىر ئادەممەن. شۇنداق ئەۋلادنىڭ پۇشتىمەن. مەن سىلىنى ئۆز جەمەتىم دەپ راست گەپنى قىلسام، كۆڭلۈمگە ئازار بېرىپ قويدىلا تەخسىر» دەپ پۇلغا قاراپمۇ سالماستىن پوزىتسىيەسى بىردىنلا ئۆزگىرىپ كەتتى - دە، «شەجەرە» منى يانچۇقىغا سېلىشقا تەمشەلدى. ئورنۇمدىن دەس تۇرۇپ ئەپۇ سورىدىم. مىڭ تەسلىكتە قولغا كەلگەن ئەڭگۈشتەردىن ئايرىلىپ قالغىلى تاس قالدىم. خەيرىيەت، كېيىن يەنە يۇمشاپ: «بۇرادەر، بىز تۇغقاندەك تۇغقان بولۇشايلى، بولامدۇ؟ مەن سىلىنى بەك چوڭ بىلىپ ھۆرمەتلىگىنىم ئۈچۈن راست گەپ قىلغان، ۋەدىمىز ۋەدە بولسۇن» دەپ شەجەرىنى قولۇمغا بەردى. بۇ «شەجەرە» 1938- يىلى قۇتلۇق ھاجىم شەۋقى قولغا ئېلىنىش بىلەن «غايىب بولغان شەجەرە» ئىدى. (70-بەتتىكى «شەجەرە» نۇسخىسىغا قاراڭ)

ئىككىنچى «شەجەرە» گە كەلسەك، ئابدۇراھمان بايھاجىم 1917- يىلى شىڭ شىسەي تۈرمىسىگە تاشلانغاندا ناتەۋانى چەت ئەلدە ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن ئۇ چەت ئەلدىن قايتىپ كېلىپ «شەجەرە» گە ئېرىشەلىگەن. ناتەۋانى قەلىمىدىكى بۇ «شەجەرە» گە قارىغاندا، دادىسى ئابدۇراھمان بايھاجىم ساقلىغان شەجەرە ھەر خىل قىسمەتلەرگە دۇچ كېلىپ رەددە بېدەل بولۇپ كېتىپ ساقلاش قىممىتىنى يوقاتقان بولسا، شۇنىڭدىن پايدىلىنىپ تەتۈر تەزكىرە تۈزۈش (ئاياغدىن باشقا قاراپ يېزىش) ئۇسلۇبىنى يارىتىپ، ئۆز مۇددىئاسى بويىچە يېزىپ قالدۇرغان بولۇشى ئېھتىمالغا ئىنتايىن يېقىن. غايىب بولغان بۇ «شەجەرە» نى ساقلىغۇچىنىڭ پوزىتسىيەسىمۇ يۇقىرىقى شەجەرىنى، يەنى بىرىنچى شەجەرىنى ساقلىغۇچىنىڭ پوزىتسىيەسى بىلەن بىردەك كەسكىن بولدى. بۇ ھەقتە يەنە ئەزۋەيلەش ھاجەتسىز. ئىككىنچى «شەجەرە» نىڭ ئىلمىي قىممىتى بىرىنچىسىنىڭكىدىن ئارتۇقراق. بۇنداق دېيىشىمىزنىڭ سەۋەبى، بۇ بىر دەپتەر بولۇپ، ناتەۋانى ئەسەرلىرىنىڭ بىر قىسىم قوليازمىلىرى بۇ ئارقىلىق بىزگە يېتىپ كېلەلىگەن. «شەجەرە» ئاشۇ دەپتەرنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا بېرىلگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، ناتەۋانىنىڭ دادىسى مەۋلانە ئەلنەزەر ئاخۇنۇم، «شەيخ» لەر جەمەتى، شۇنداقلا ئەجداد-ئەۋلادلار ئىچىدىن يېتىلىپ چىققان بىر قانچە ئالىملارنىڭ ھاياتى ۋە يازغان ئەسەرلىرى ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات بار. ئۇ بىزنى بەزى مۇھىم تارىخىي ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ:

(1) ئەلنەزەر ئاخۇنۇم ئۆزىنىڭ ۋەسىيىتىدە ئۆزىنى ھەزرىتى موللامنىڭ 28-ئەۋلادى دەپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن.

(2) مەھمۇد قەشقەرىنىڭ 102 يىل ياشاپ، ھىجرىيەنىڭ 499- يىلى ئالەمدىن ئۆتكەنلىكى، موللام تېغى باغرىدا يېتىپ ھەزرىتى موللام قەبرىگاھى دەپ ئاتالغانلىقى تەكىتلەنگەن.

ئىككىنچى شەجەرە مۇنداق يېزىلغان:

مۇتەبەررۈك فەدەرە ۋە ئابا ئۇششەجەرە

(تەۋەررۈك ئاتا - بوۋىلار شەجەرىسى)

بىسمىللاھىر رەھمانىر رەھىم

﴿فَلْيَنظُرِ ٱلْإِنسَٰنُ مِمَّ خُلِقَ (5) خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ (6) يَخْرُجُ مِنۢ بَيْنِ ٱلصُّلْبِ وَٱلتَّرَآئِبِ (7) إِنَّهُۥ عَلَىٰ رَجْعِهِۦ لَقَادِرٌ (8) ﴾

﴿قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّىٰهَا (9)﴾

مەنىسى: ئىنسان نېمىدىن يارىتىلغانلىقىغا قارىسۇن [5]. ئۇ ئېتىلىپ چىققۇچى مەنىدىن يارىتىلدى [6]. ئۇ مەنىي ئومۇرتقا بىلەن قوۋۇرغا سۆڭىكىنىڭ ئارىسىدىن چىقىدۇ [7]. شەك - شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ئۇنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە (تىرىلدۈرۈشكە) قادىردۇر [8]. («قۇرئان كەرىم» 86-سۈرىنىڭ 5-، 6-، 7-، 8- ئايەتلىرى)

روھىنى پاك قىلغان ئادەم چوقۇم مۇرادىغا يېتىدۇ. (9) ( «قۇرئان كەرىم» 91- سۈرە 9- ئايەت)

ئەھقىرىل ئىنسان، ۋەكالالىلسان ئوسمان ئاخۇن خەلپىتىم ناتىۋان، بىننى ئابدۇرەھمان بايھاجىم، بىننى ئوسمان قارىھاجىم، بىننى مەۋلەۋى داموللا ھەسەن مەخدۇم ھاجىم، بىننى ئابدۇرېھىم نازارى، بىننى مەۋلانا ئەلنەزەر ئاخۇنۇم، بىننى موللا باقى ئاخۇن خەلپىتىم، بىننى ئەقۇت ۋەلى خوجا ئىشانىم، بىننى موللا مۇھەممەد مۇپتى ئاخۇنۇم، بىننى ئۆمەر قازى ئاخۇنۇم، بىننى خوجا ئابدۇرەھمان خەلپەم، بىننى موللا يۇنۇس خەلپىتىم، بىننى مەۋلەۋى داموللا ئىبراھىم ھاجىم، بىننى مۇھەممەد رېھىم شەيخ ئاخۇنۇم، بىننى ئابدۇرېشىد شەيخ ئاخۇنۇم، بىننى ئىسمائىل خان، بىننى ئابدۇلمۇئمىن شەيخ، بىننى قۇتلۇق خوجا، بىننى ئابدۇرەھمان مۇفتى ئاخۇنۇم، بىننى مۇھەممەد ئىمىن خوجا، بىننى خەلپەت مىرزا، بىننى ئەمىر ھۈسەيىن مەۋلەۋى داموللاجىم، بىننى مەھمۇد غازى بېگىم، بىننى مۇھەممەدخان، بىننى ئەبۇ ئەلى شەيخىم، بىننى ئەلى شەيخ ئاخۇنۇم، بىننى ئەبۇ مۇسا خەتمە گەردە پىرىم، بىننى ئابدۇكېرىم خان مۇنشى، بىننى ئوسمانخان، بىننى ئەلەمخان مىرزا، بىننى يۈسۈپخان سۇدۇر، بىننى سۇلايمان ئالپ تېگىن، بىننى مەۋلانا شەمسىدىن مەھمۇدىل كاشغەرى پىرى كامىل ھەزرىتى موللام، بىننى ھۈسەيىن، بىننى مۇھەممەد ئارسلانخان، بىننى مەلىكۇل مەشرىق يۈسۈپ قېدىرخاندۇر.

﴿واغْفِرْ لَنَا وَلِوَالِدِينَا وَوَالِدِ وَالِدِينَا وَذُرِّيَّاتِنَا وَإِخْوَانِنَا وَأَهْلِنَا أَجْمَعِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ﴾

مەنىسى: بىزنى، ئاتا - ئانىمىزنى، ئاتا - بوۋىلىرىمىزنى، ئەۋلادلىرىمىزنى، قېرىنداشلىرىمىزنى، ئائىلىمىزدىكىلەرنى ئۆز مەرھەمىتىڭ بىلەن مەغپىرەت قىلغىن، ئى رەھىمدىل ئاللاھ!

بۇ شەجەرىلەرنىڭ ئۆزگىچىلىكى ئادەتتىكى شەجەرىلەرگە ئوخشاش ئەجدادتىن (يۇقىرىدىن) ئەۋلادقا (تۆۋەنگە) قارىتىپ تەپسىلىيرەك يېزىلماستىن، ئەكسىچە تۆۋەندىن يۇقىرىغا قارىتىپ ئىسىملىك بېرىلىپ، ئىخچام يېزىلغان. بىرىنچى «شەجەرە» بىر بەتتىن ئىبارەت خالاس. قەغىزى ئىنتايىن سىلىق سىپتىلانغان يەرلىك قەغەز. بۇنىڭدا ئەجداد - ئەۋلاد تىزىملىكىدىن باشقا قوشۇمچە بايانلار بار.

ئىككىنچى «شەجەرە» دە ناتەۋانىنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى كۆچۈرۈلگەندىن كېيىن ئەجداد-ئەۋلاد تىزىملىكىنى بەرگەن. جەمەت-تۇغقانلار ئارىسىدىن چىققان ئالىملار ۋە ئۇلارنىڭ يازغان ئەسەرلىرىنىڭ تىزىملىكىنى خاتىرىلەپ قويغان. بۇنىڭ قەغىزى پاتلانغان خوتەن قەغىزى بولۇپ، سارغۇچ رەڭدە. بۇنىڭدىن «شەجەرە» نىڭ ساقلاش جەريانىدا ۋە قولدىن-قولغا ئۆتۈش نەتىجىسىدە كىرلەشكەن ۋە ئىسلانغانلىقىنى بىلىۋالالايمىز.