مەھمۇد قەشقەرى

كۇچادىن تېپىلغان سانسكرىت يېزىقىدىكى تېبابەتچىلىككە دائىر ئۈچ قىسىملىق ۋەسىقە ھەققىدە

ئابلىز مۇھەممەد سايرامى

مۇقەددىمە

ھازىر «كۇچا» دەپ ئاتالغان بۇ يۇرت ئەينى زاماندا بۈگۈنكى شايار، توقسۇ، باي ئويمانلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زور تېررىتورىيەدىن تەركىب تاپقان ھەمدە كۇچانى مەركەز قىلغان بولۇپ، تارىختىكى مەشھۇر «كۈسەن خانلىقى»نى روياپقا چىقارغانىدى. مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 2-، 3- ئەسىرلەردىن مىلادىيە 10-ئەسىرلەرگىچە بولغان مىڭ يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتا كۈسەن خانلىقىنىڭ تەسىر دائىرىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي يولىدىكى ھەرقايسى بۈگۈنكى ئاقسۇ شەھىرى، ئۈچتۇرپان، كەلپىن، ئاۋات، ئونسۇ، مارالبېشى، بۈگۈر، كورلا ۋە لوپنۇرغىچە يېتىپ بارغان. بۇ خانلىق گۈللەنگەن ۋاقىتلاردا تەسىر دائىرىسى ھەتتا تەكلىماكان قۇملۇقىدىن ئۆتۈپ تاكى خوتەن، يەكەن، قەشقەر ئەتراپلىرىغىچە يېتىپ بارغانىدى. مىڭ يىلدىن ئۇزاق ۋاقىت دىيارىمىزنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولغان بۇ خانلىق دائىرىسىدە تارىختىن بۇيان ئىلگىرى-كېيىن تۇخرى، ھون، ئېگىز قاڭقىللار (تۇرالار)، تۈرك ۋە ئۇيغۇر قاتارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ بىۋاسىتە ئەجدادلىرى پائالىيەت ئېلىپ بارغانىدى. پىروفېسسور سۇ بېيخەي: «ئالاھىدە كۆرسىتىپ ئۆتۈشكە ئەرزىيدىغىنى شۇكى، كۈسەن خەلقى ئەڭ كەم دېگەندىمۇ يېڭى تاشقوراللار دەۋرىدىن تارتىپلا يەرلىك خەلق ئىدى، تارىخ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ تۇخرى، ئۇيسۇن، ھون، ئېگىز قاڭقىللار، تۈركلەر، ئۇيغۇرلار كۈسەن خەلقى تەركىبىگە ئۈزلۈكسىز سىڭىپ كىرىپ، تارىختىكى كۈسەن ھونلىرى، كۈسەن ئېگىز قاڭقىللىرى، كۈسەن تۈركلىرى ھەم كۈسەن ئۇيغۇرلىرى بولۇپ قالدى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار كۈسەن خەلقىنى زور دەرىجىدە ئاۋۇتۇپ، قۇدرەت تاپقۇزدى» دەپ يازغاندەك، ئوتتۇرا ۋە يېڭى تاشقوراللار دەۋرىدىن تارتىپلا بۇ جايدا ئۇيغۇرلارنىڭ بىۋاسىتە ئەجدادلىرى بولغان تۇخرىلار، ھونلار، ئېگىز قاڭقىللار تۈركلەر ئاساسىي ئاھالە بولۇپ ياشاپ كەلگەنىدى.

دوكتور ئالبېرت رېگېل ئېيتقاندەك، «رىم خارابىسى سىياقىدىكى خارابە»گە ئايلىنىپ كەتكەن قەدىمكى كۈسەن شەھەر-قەلئەلىرىدە ئەجدادلىرىمىز ياراتقان تارىخنىڭ ئىپتىخارى سۈپىتىدە پارلاق كۈسەن مەدەنىيىتى بارلىققا كەلگەن ۋە قالتىس روناق تاپقانىدى. شۇنى تىلغا ئېلىش ھاجەتكى، ئەينى زامان كۈسەن خانلىقىنىڭ ھەيۋەتلىك ئوردا-قەسىرلىرى ۋە مەدەنىي تۇرمۇشىنىڭ يادىكارلىقلىرى پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان. پەقەت قەدىمكى كۈسەننىڭ ئۇ يەر-بۇ يەرلەردە ساقلىنىپ قالغان بىر قىسىم مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى قەدىمكى كۈسەن ھاياتى ۋە پارلاق مەدەنىيىتىنىڭ ماددىي ئىسپاتى سۈپىتىدە ئەۋلادلىرىغا كۈنسايىن ئايان بولۇشقا باشلىدى.

ئارخېئولوگىيەلىك قېزىپ تەكشۈرۈش شۇنى كۆرسەتتىكى، خانتەڭرىنىڭ شەرقىي ئېتىكىدىكى قەدىمكى كۈسەن جايلاشقان قىزىل دەريا، مۇزئارت دەرياسى، ئۆگەن دەرياسى ۋە تارىم دەرياسى ۋادىلىرىدىكى بىپايان كەڭ زېمىندىن، بولۇپمۇ كۈسەننىڭ ئاساسلىق پايتەختى مۆلچەرلىنىۋاتقان قارادۆۋە (چوڭ تۆپە)دىن قېزىۋېلىنغان تاش پىچاق، تاش ئورغاق، قوش ساپال ئىدىشلار، رەڭدار ساپال ئىدىشلار، سۆڭەك يىڭنە، سۆڭەك بىگىز، ئوقيا بېشى، دەندان-سۆڭەك ۋە مىس زىبۇزىننەت بۇيۇملىرى بىلەن قىزىلدىكى ئۈچ مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە قەدىمكى قەبرىلەردىن قېزىۋېلىنغان نەپىس، مول مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى قەدىمكى كۈسەن ئاھالىلىرىنىڭ ناھايىتى بۇرۇنلا مەدەنىيەت دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

«خەننامە» قاتارلىق تارىخىي ماتېرىياللاردا قەيت قىلىنىشىچە، مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 2- ئەسىردە كۈسەن دۆلىتىدە 80 مىڭدىن كۆپرەك ئاھالە بار ئىدى. بۇ ئەلنىڭ يۈگۈرۈك ئاتلىرى، ئۈزۈمى، يۇڭ توقۇلمىلىرى، تېبابەتچىلىك دورا-گىياھلىرى ۋە نازۇك زىبۇزىننەت بۇيۇملىرى خەلقئارادا ناھايىتى مەشھۇر ئىدى. چوڭ-چوڭ بايرام ياكى يىغىلىش بولغان كۈنلەردە چېلىشىش قاتارلىق ئاممىۋى تەنھەرىكەت مۇسابىقىلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ تۇراتتى. مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى كۇچا رايونىمۇ غەربىي دىياردىكى باشقا قەدىمكى شەھەر دۆلەتلىرىگە ئوخشاش ھون ھۆكۈمرانلىرىغا قارايتتى. مىلادىيە 4 - 5- ئەسىرلەردىن باشلاپ بۇ دائىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقى يەپتاللار (ئاق تەنلىك ھونلار، ئىپتالىتلار، ئابداللار)نىڭ قولىغا ئۆتتى. مىلادىيە 6-ئەسىردىن باشلاپ ئۇلار تۈركلەرگە سەھنە بوشاتتى. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن كۇچا رايونى «غەربىي تۈرك» دەپ ئاتىلىدىغان ئەلنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ قالدى. كېيىن مىلادىيە 8 - 9- ئەسىرلەردىن باشلاپ كۇچا ئاھالىلىرى «كۈسەن ئۇيغۇرلىرى» دەپ ئاتىلىدىغان بولدى. شۇ زامانلاردا ئۇ يەردىكى تۇخرى تىلىدا سۆزلىشىدىغان بىر قىسىم خەلقلەر پۈتۈنلەي ئۇيغۇرلىشىپ بولدى. قىسقىسى، كۇچا رايونىدا مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى خېلى ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەردىن تارتىپ تا ھازىرغا قەدەر باشتا تۈركىي تىلىدا، كېيىن ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىدىغان خەلقلەر ھامان ئاساسىي خەلق بولۇپ كەلدى.

ھازىرغىچە بۇ جايدا ئېلىپ بېرىلغان ئارخېئولوگىيەلىك قېزىپ تەكشۈرۈشلەردە قولغا كەلگەن نەتىجىلەر بىلەن تارىخىي خاتىرىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ قارايدىغان بولساق، قەدىمكى كۈسەن ئاھالىلىرىنىڭ يېڭى تاشقوراللار ۋە ئۇرۇقداشلىق دەۋرىدىلا ھەر خىل دورا ئۆسۈملۈكلىرى بىلەن مەدەنلەردىن پايدىلىنىپ كېسەل داۋالاشنى بىلگەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. كۈسەن بوستانلىقىدىكى ئاھالىلەر يېزىق ئىشلىتىشكە باشلىغاندىن تارتىپ، تۇخرى يېزىقى، سانسكرىت يېزىقى، خوتەن ساك يېزىقى، بىراھمىي يېزىقى، تۈرك يېزىقى ۋە ئۇيغۇر يېزىقى قاتارلىق يېزىقلاردا نۇرغۇنلىغان ئەدەبىي، دىنىي، سىياسىي-ئىقتىسادىي ئەسەرلەرنى يېزىپلا قالماي، بەلكى تېبابەتچىلىك، دورىگەرلىككە دائىر ئەسەرلەرنى، جۈملىدىن ئىچكى-تاشقى كېسەللىكلەر، بەش ئەزا كېسەللىكلىرىگە دائىر ئەسەرلەر ۋە ئەمەلىي تەجرىبىسىدىن ئۆتكۈزگەن نۇرغۇنلىغان رېتسېپلارنىمۇ يېزىپ قالدۇرغان. شۇ قاتاردا يەنە ھىندىستان قاتارلىق قوشنا ئەللەردىن كىرگۈزۈلگەن تېبابەتچىلىك ۋە دورىگەرلىككە دائىر نۇرغۇنلىغان ئەسەرلەرنى ئۆز تىل - يېزىقىغا تەرجىمە قىلىپ پايدىلانغان.

ئەپسۇسكى، كۈسەن ئاھالىلىرى نەچچە مىڭ يىل جەريانىدا ئەجدادلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ توپلىغان مول تەجرىبىلەرگە ئاساسەن يازغان تېببىي ئەسەرلەر، رېتسېپلار، دورا-گىياھ خۇسۇسىيەتلىرىگە دائىر ۋەسىقىلەر كېيىنكى مىڭ يىل جەريانىدىكى ئىجتىمائىي-سىياسىي، دىنىي ئۆزگىرىشلەر ھەم تەبىئىي ئاپەتلەر تۈپەيلىدىن ۋەيران قىلىنىپ، ئىزى ئۆچۈپ كېتىش دەرىجىسىگە بېرىپ يەتكەن. ئۇ يەر - بۇ يەرلەردە ساقلىنىپ قالغانلىرى ھەم قارا يەر ئاستىدا كۆمۈلۈپ ياتقانلىرىمۇ 19 - 20- ئەسىرلەردە تۈركۈم-تۈركۈملەپ دىيارىمىزغا كەلگەن چەت ئەل «ئارخېئولوگ»لىرى ۋە «ئېكسپېدىتسىيەچى»لىرى تەرىپىدىن نەچچە يۈز ساندۇققا قاچىلىنىپ ئېلىپ كېتىلگەن.

ۋەسىقىنىڭ تېپىلىشى ۋە نەشر قىلىنىشى

19- ۋە 20- ئەسىرلەردە ئامېرىكا، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، شىۋېتسىيە، دانىيە، فىنلاندىيە، نورۋېگىيە، ياپونىيە، رۇسىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ «ئارخېئولوگ»، «ئىلمىي تەكشۈرگۈچى» ۋە «ئېكسپېدىتسىيىچى»لىرىنىڭ قەدىمىي مەدەنىيەتلىك يۇرت ـــ كۇچا دىيارىغا بەس-بەستە ئاياغ بېسىشى بىلەن بۇ يەردە «گۆھەر ئىزدىگۈچىلەر»، «كېپەن ئوغرىلىرى» ئالاھىدە بىر ئىجتىمائىي كۈچ سۈپىتىدە شەكىللەندى. نامراتلىق ۋە نادانلىق سەۋەبىدىن بەزى كىشىلەر قەبرە-خارابىلەرنى خۇپىيانە كولاپ تاپقان تۈرلۈك يادىكارلىق-ۋەسىقىلەرنى ئەجنەبىيلەرگە ئەرزان باھادا ساتسا، يەنە بەزىلىرى ئۇلارغا يول باشلىغۇچى بولدى، مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى قېزىش-يۆتكەش ئىشلىرىغا ياردەملەشتى، «گۆھەر» ئۇقۇشۇپ بېرىش ۋە تېپىشتۇرۇش ئارقىلىق ئۇلارغا ئىچكى جەھەتتىن ماسلاشتى. مۇشۇنداق شارائىتتا، يەنى 1889- يىلى بىر قىسىم «گۆھەر ئىزدىگۈچىلەر» كۇچا ناھىيە بازىرىغا ئانچە يىراق بولمىغان بىر جايدىن نۇرغۇن قەدىمىي بۇيۇملار بىلەن بىرگە قېيىن دەرىخىنىڭ قوۋزىقىغا سانسكرىت يېزىقى بىلەن يېزىلغان بىرمۇنچە ۋەسىقىلەرنىمۇ تاپقان. 1890- يىلى ئەنگلىيەنىڭ جۇڭۋېي دەرىجىلىك ئەمەلدارى بوۋېر كۇچادىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقاندا، سودىگەرلەر قولىدىن يۇقىرىدىكى قېيىن قوۋزىقىغا يېزىلغان ۋەسىقىنىڭ بىر قىسمىنى سېتىۋالغان. ئەينى ۋاقىتتا بۇ ۋەسىقىنىڭ ماۋزۇسى بولمىغاچقا، كىشىلەر ئۇنى «بوۋېر قوليازما نۇسخىسى» (The Bower Manuscript) دەپ ئاتاشقان. شۇ يىلى كۈزدە بوۋېر ھىندىستانغا قايتىپ بارغاندىن كېيىن، بۇ ۋەسىقىنى بېنگال ئاسىيا ئىلمى جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى، ئەنگلىيەنىڭ شاڭشاۋ دەرىجىلىك ئەمەلدارى ۋاتېرخوسقا ھەدىيە قىلغان. 1891- يىلى 2- ئايدا بېنگال ئاسىيا ئىلمى جەمئىيىتىنىڭ تىلشۇناسلىق بويىچە كاتىپى بولۇپ ئىشلەۋاتقان خوئېرنل مەزكۇر ۋەسىقىنى تەتقىق قىلىشقا كىرىشكەن ھەمدە شۇ يىلى 4- ئايدا نەشر قىلىنغان «بېنگال ئاسىيا ئىلمى جەمئىيىتى ئىلمىي ژۇرنىلى»دا تۇنجى قېتىم ئۇنىڭ قىسمەن تەرجىمىسىنى ئېلان قىلغان. 1893- يىلى خوئېرنل «بوۋېر قوليازما نۇسخىسى»نىڭ 1-قىسمىنىڭ يېشىپ ئوقۇش ۋە تەرجىمە قىلىش خىزمىتىنى تاماملىغان. 1894- يىلىدىن 1895- يىلىغىچە 2-قىسمىنى تاماملىغان. 1897- يىلى 3- قىسمىدىن 7- قىسمىغىچە تاماملاپ، ئۈچ قىسىمغا بۆلۈپ ئېلان قىلغان. ئارىلىقتا بىر نەچچە يىل توختاپ، 1908- يىلىغا كەلگەندە، ۋەسىقىنىڭ سانسكرىت يېزىقىدىكى ئىندېكس بىلەن بارلىق سۆزلۈكلەر جەدۋىلىنى تاماملاپ نەشر قىلدۇرغان. 1909- يىلىغا كەلگەندە بارلىق ۋەسىقە ئىچىدىكى تېبابەتچىلىك-دورىگەرلىك قىسمىنى قايتا تەرجىمە قىلىپ چىققان. 1912- يىلى بوۋېر قوليازما نۇسخىسىنى تولۇق ئىشلەپ تۈگىتىپ، نەشر قىلىش خىزمىتىنى تاماملىغان.

ۋەسىقىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى

سانسكرىت تىلى مۇتەخەسسىسى خوئېرنل «بوۋېر قوليازما نۇسخىسى» دەپ ئاتالغان بۇ ۋەسىقىنى سەككىز پاراگرافقا بۆلگەن: 1- پاراگرافتا قوليازمىنىڭ بايقىلىش ئەھۋالى، 2- پاراگرافتا مەزمۇن تەرتىپى توغرىسىدىكى بايانلار، 3-، 4- پاراگرافلىرىدا خەت نۇسخىسى، يېزىلىش ئۇسلۇبى ھەم گىرامماتىكىسى توغرىسىدىكى بايانلار، 5- پاراگرافتا يېزىلغان، كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى توغرىسىدىكى مەزمۇنلار، 6- پاراگرافتا «جەۋھەرنامە»نىڭ كېلىش مەنبەسى ۋە ۋاقتى توغرىسىدىكى مەزمۇنلار، 7- پاراگرافتا تىلى ۋە يېزىلىش ئۇسلۇبى توغرىسىدىكى مەزمۇنلار، 8- پاراگرافتا ئاساسىي تېمىسى ۋە ئۇنىڭغا ئالاقىدار مەزمۇنلار بايان قىلىنغان. ئۇ ۋەسىقىنىڭ كىرىش سۆزىدە ئۇنىڭ تېپىلغان جايى، خەت شەكلى، گىرامماتىكىلىق ئالاھىدىلىكى قاتارلىقلارنى كۆپ جەھەتتىن چوڭقۇر تەتقىق قىلغان. خوئېرنلنىڭ قارىشىچە، ۋاقىت جەھەتتىن قارىغاندا، «بوۋېر قوليازما نۇسخىسى» تەخمىنەن مىلادىيە 4- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا يېزىلغان. ھازىر ساقلىنىۋاتقان كۆچۈرۈلمە نۇسخىسى تەخمىنەن ئەسلىي كىتابتىن بىۋاسىتە كۆچۈرۈلگەن. ئۇ يەتتە قىسىمدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئالدىنقى ئۈچ قىسمىدا تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىككە ئائىت يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە مۇھىم مەزمۇنلار بايان قىلىنغان. 4-، 5- قىسىملىرى سەل قىسقىراق بولۇپ، ئۇلاردا سانسكرىت تىلىدا يېزىلغان ئىپتىدائىي پالچىلىققا دائىر «پالنامە» دېگەن كىتابقا ئالاقىدار مەزمۇنلار، يەنى شىشىخال بىلەن پال سېلىش ئارقىلىق مەلۇم كىشىنىڭ كەلگۈسىدىن ئالدىن مەلۇمات بېرىش ئۇسۇلى بايان قىلىنغان. ھازىرغىچە دىيارىمىزدىن ھەر خىل يېزىقتىكى نۇرغۇن پالنامىلەر تېپىلىپلا قالماي، پال ئېچىپ رەم سالىدىغان شىشىخاللارمۇ تېپىلدى. بۇ قەدىمدە بىر خىل كاتتا ئىلىم ھېسابلىناتتى. 4- قىسىم مۇكەممەل ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ئۇنىڭدا 64 خىل پال ئېچىپ رەم سېلىش ئۇسۇلى يېزىلغان. 5- قىسمى پالچىلىق قوللانمىسىنىڭ قىسمەن فراگمېنتلىرى (يەنى كەمتۈك قىسمى)دىن ئىبارەت. 6-، 7- قىسىملىرى بولسا ئەسلىدە بىر خىل مەزمۇندىكى ۋەسىقە بولۇپ، ئىككىسىنى بىرلەشتۈرگەندە «داراجنى» دەپ ئاتىلىدىغان زەھەرلىك يىلان ۋە باشقا جىن - ئالۋاستىلار زىيانكەشلىك قىلغان كىشىلەرگە مەخسۇس ئوقۇلىدىغان ئەپسۇندىن ئىبارەت. مەزمۇنىدىن قارىغاندا، ئۇ بىر قىسىملىق بۇددا نومىغا ئوخشاپلا قالماي، بەلكى نامىمۇ «بۈيۈك توز يورۇقلۇق ئىلاھى خانىشى ئەپسۇن سۇترىسى»نىڭكى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ.

«بوۋېر قوليازما نۇسخىسى»دىكى ئەڭ مۇھىم مەزمۇن تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك قىسمىدا ساقلىنىپ قالغان ئەجدادلىرىمىزنىڭ تېببىي مىراسىدىن ئىبارەت. ئۇ ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان ئەڭ بالدۇرقى سانسكرىت يېزىقىدا يېزىلغان مۇھىم تېببىي ۋەسىقە بولۇپ، جەمئىي ئۈچ جىلدتىن تەركىب تاپقان. 1- جىلدى تولۇق ساقلانمىغان (ئارىلىقتىكى بەزى بەتلىرى كەم ياكى يىرتىلغان) بولغاچقا، تەتقىقاتچىلار ئۇنىڭدىكى دورا ناملىرى ۋە رېتسېپلارغا قاراپ، ئۇنىڭ قايسى خىلدىكى تېببىي ۋەسىقىگە تەۋە ئىكەنلىكىگە ئېنىق ھۆكۈم قىلالمىغان. بۇ جىلدنىڭ ئاخىرى كەم (يوق)، تېمىسى يوق، جەمئىي بەش ياپراق، 132 قەسىدە ساقلىنىپ قالغان. ئۇ بىر دورا تەڭشەش قوللانمىسى (Kalpa)دىن باشلانغان بولۇپ، بۇ قوللانما 43 قەسىدىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، قاپىيەسى ئاساسەن ئوخشاش. ئۇنىڭدا سامساق ھەققىدىكى قىسسە-چۆچەكلەر، ئۇنىڭ نامى، تەبىئىتى، سامساق بايرىمىدىكى مۇراسىم شەكلى، سامساق بىلەن باشقا دورىلارنى تەڭشەش رېتسېپلىرى ھەمدە ئۇنىڭ داۋالاشتىكى ئۈنۈمى قاتارلىقلار بايان قىلىنغان. 43- قەسىدىدىن كېيىنكىلىرى قارىماققا يەنە باشقا بىر دورىگەرلىك قوللانمىسىغا ئوخشاش بولۇپ، ئۇلار نۇرغۇنلىغان دورا ناملىرى ھەم تېبابەتچىلىككە دائىر ئەقلىي بايانلاردىن تەركىب تاپقان. 44 ـــ 51- قەسىدىلەردە ئاساسلىقى ھەزىم قىلىش ئىقتىدارىغا دائىر مەزمۇنلار نۇقتىلىق بايان قىلىنغان. 52 ـــ 54- قەسىدىلەردە ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى ساقلاش ئۇسۇلى، 55 ـــ 59- قەسىدىلەردە دورا ياساش ئىلمى ھەققىدىكى ئىزاھاتلار، 60 ـــ 67- قەسىدىلەردە تۈرلۈك رېتسېپلارنى كىرىشتۈرۈش ئۇسۇلى، 68 ـــ 86- قەسىدىلەردە ھەرخىل كۆز كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ئۇسۇللىرى، 87 ـــ 105- قەسىدىلەردە مەلھەم دورىلارنى ئىشلىتىش ئۇسۇللىرى، 106 ـــ 120- قەسىدىلەردە كۆزگە تېمىتىلىدىغان سۇيۇق دورا ھەققىدىكى مەزمۇنلار ۋە باش، چاچنى داۋالاش ئۇسۇللىرى، 121 ـــ 132- قەسىدىلەردە يۆتەلنى داۋالاش ئۇسۇللىرى بايان قىلىنغان.

بۇ تېببىي ۋەسىقىنىڭ 2- جىلدى خېلى مۇكەممەل ساقلانغان بولۇپ، ئۇنىڭدا جەمئىي 32 ياپراققا 1119 قەسىدە يېزىلغان. بۇ بىر ئەمەلىي قوللىنىلغان رېتسېپلار توپلىمى (كىتابچە) بولۇپ، ئىچكى كېسەللىكلەرنىڭ ھەرقايسى تەرەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. تەتقىقاتچى-ئالىملارنىڭ قارىشىچە، بۇ ۋەسىقە مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 1-ئەسىردە تۈزۈلگەنلىكى مەلۇم. شۇنداق بولغاچقا، ۋەسىقىنىڭ بېشىدىلا ئۇنىڭغا سانسكرىتچە «جەۋھەرنامە» دەپ ئات قويۇلغان.

خوئېرنلنىڭ تەتقىقاتىغا قارىغاندا بۇ تېببىي ۋەسىقىنىڭ 15-، 16- بابلىرى يوقالغان.

بۇ ۋەسىقىنىڭ 3-جىلدى بولسا، قەدىمدە يېزىلغان مەلۇم بىر تېببىي كىتابنىڭ ياكى رېتسېپلار توپلىمىنىڭ قالدۇق ۋاراقلىرى ئىكەن. ئۇنىڭ بېشى ۋە ئاخىرى يوقالغان، ئارانلا تۆت ياپراق، 72 قەسىدە ساقلىنىپ قالغان. ئەمما، ساقلىنىپ قالغان قىسمىدىكى مەزمۇنلارغا قارىغاندا، ئۇنىڭدا مايدىن ياسىلىدىغان دورىلار، پارچە (يەككە) دورىلار، سۈركىمە دورىلار، سېرىقمايدىن ياسىلىدىغان دورىلار، كۇمىلاچلىق دورىلار، شېكەر قىيامىدىن ياسىلىدىغان دورىلار ھەققىدىكى مەزمۇنلار بايان قىلىنغان.

ۋەسىقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئالاھىدىلىكى

كۇچادىن تېپىلغان بۇ تېببىي ۋەسىقە، يەنى ئەنگلىيە ئالىملىرى تەرىپىدىن «بوۋېر قوليازما نۇسخىسى» دەپ ئاتالغان بۇ ۋەسىقە گەرچە تېبابەتچىلىك نەزەرىيەسى ھەققىدە مەخسۇس توختالمىغان بولسىمۇ، ئەمما مەزمۇنلىرى ئارىسىدا تېببىي نەزەرىيەلەر ھەققىدىكى بايانلار ئۇچرايدۇ. مەسىلەن، ۋەسىقىنىڭ بىرقەدەر مۇكەممەل ساقلىنىپ قالغان ۋاراقلىرىدا ئوخشاشمىغان پەسىللەردە ئوخشاشمىغان سۇيۇق دورىلارنى ئىشلىتىش، ھەزىم قىلىش ھالىتى ۋە تېۋىپلارنىڭ تەدبىرلىرى، كېسەللىكلەر سانى، بەش خىل داۋالاش ئۇسۇلى قاتارلىق ئەينى زامان تېبابەتچىلىك نەزەرىيەسى ھەققىدە بەزى بايانلار بار.

1. ئوخشاشمىغان پەسىللەردە ئوخشاشمىغان سۇيۇق دورىلارنى ئىشلىتىش

بۇ ۋەسىقىنىڭ 1- جىلد 93- قەسىدىسىدە «يامغۇر پەسلىدە ئۇلارنىڭ ئېيتىشىچە، ئاشۇ (قالايمىقانلاشتۇرۇلغان) شامال دارىشتىن بولغان كېسەللىكلەرنى ساقايتقىلى بولىدىكەن. كۈز پەسلىدە ئۇلار مەلۇم دورىلارنى ئىشلىتىپ، ئاشۇ (قالايمىقانلاشتۇرۇلغان) سەپرادىن بولغان كېسەللىكلەرنى داۋالىغان؛ ياز پەسلىدە ئۇلار (قالايمىقانلاشتۇرۇلغان) ئاشۇ قاندىن بولغان كېسەللىكلەرنى داۋالىغان؛ باھار پەسلىدە ئۇلارنىڭ ئېيتىشىچە، ئاشۇ (قالايمىقانلاشتۇرۇلغان) بەلغەمدىن بولغان كېسەللىكلەرنى داۋالىغىلى بولىدىكەن» دېيىلگەن. مۇشۇ جىلد 92-قەسىدىدە «يۇقىرىدىكى ئالتە قەسىدىدە تەسۋىرلەنگەن ئالتە خىل مەلھەم دورىنى يۈزگە ئىشلەتسە، كېسەل ياز پەسلىدىمۇ ئوخشاشلا ساقىيىدۇ» دېيىلگەن. 1- جىلد 108- قەسىدىدە «يامغۇر پەسلىدە شامال، كۈز پەسلىدە سەپرا، ياز پەسلىدە قان، ئەتىياز پەسلىدە بەلغەم...» دېگەندەك پەسىل خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر پەلسەپىۋى نەزەرىيە جەھەتتىن شەرھلەنگەن.

2. ھەزىم قىلىش ھالىتى ۋە تېۋىپلارنىڭ تەدبىرى

1- جىلد 50- قەسىدىدە «ئەگەر يېمەكلىكلەر ياخشى ھەزىم قىلىنمىسا، ئاشقازاننىڭ سىغىمچانلىقى تۆۋەنلەپ ئاجىزلايدۇ. بۇ بارلىق كېسەللىكلەرنىڭ مەنبەسى، ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى مۇنداق تۆت خىل: ئاشقازان توشۇپ قالىدۇ، شۆلگەي (سېرىقسۇ) ئاچچىق بولىدۇ، ئىچىدىن يەل (ئۇسۇرۇق) ئۆتۈشمىگەچكە ئاشقازاندىكى نەرسىلەر ھەزىم بولمايدۇ، چوڭ تەرەت راۋان بولمايدۇ» دېيىلگەن. 1- جىلد 44- قەسىدىدە «يېمەكلىك ياخشى ھەزىم بولسا، بەدەندىكى كۆپ خىل ئېلېمېنتلار نورمال ھالەتتە بولىدۇ. بەدەن ساغلام، تولغان، روھلۇق، مەزمۇت بولۇپ، ئۆمۈر ئۇزۇن بولىدۇ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ھەزىم قىلىش ئىقتىدارىغا باغلىق» دېيىلگەن. 1- جىلد 47-، 48- قەسىدىلەردە «ھەزىم قىلىش ئىقتىدارى تەندىكى كۆپ خىل ئېلېمېنتلارنىڭ تەڭپۇڭ ھالىتىنى داۋاملىق ساقلاپ قالالىغاندا ئۇ نورمال ئادەم ھېسابلىنىدۇ، بەلكى ئەڭ ياخشى ھالەت دەپ قارىلىدۇ. ھەزىم نورمال بولمىغاندا، سۈت، سېرىقماي، خابۇش قاتارلىق نەرسىلەرنى ئىستېمال قىلىش لازىم. ھەزىم قىلىش ئىقتىدارى ئاجىزلاشقاندا، ئاۋۋال يېمەك - ئىچمەكنى دەرھال توختىتىپ، ئاندىن دورا يېيىش ئارقىلىق ئاشقازاننى ياخشىلاش، يېمەك - ئىچمەكنى مۇۋاپىق ئىستېمال قىلىش لازىم» دېيىلگەن.

1- جىلد 50- قەسىدىدە «ھەزىم قىلىش ئىقتىدارى بەك ئاجىزلاپ ياكى بەك كۈچىيىپ كەتكەندە، ئەلۋەتتە مۇۋاپىق داۋالانمىغان شارائىتتا نۇرغۇن كېسەللىكلەر پەيدا بولۇشى مۇمكىن. ھەزىم قىلىش نورمال بولغاندا، ئادەم داۋاملىق ياشىيالايدۇ» دېيىلگەن.

3. كېسەللىكلەرنىڭ سانى

3-جىلد 12-قەسىدىدە «ئۇنى (بىر خىل ماي) جاراھەتلەنگەن ئورۇن سۈمۈرۈپ قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، ئادەم مۇۋاپىق يېمەكلىك ئىستېمال قىلسا بولىدۇ. بۇ خىل ماينى داۋاملىق ئىشلىتىپ بەرسە، 18 خىل تېرە كېسەللىكى تۈپتىن ساقىيىدۇ. مەسىلەن، مۇشۇ ماي بىلەن روھىي ئازاب ئېلىپ كېلىدىغان خىلمۇخىل كېسەللىكلەرنى داۋالاپ شىپا تاپقۇزغىلى بولىدۇ» دېيىلگەن.

1-جىلد 86-قەسىدىدە «ئۇ ئادەم بەدىنىدىكى 36 خىل تېرە كېسەللىكى ۋە يەتتە رايوندىكى ئۆپكە كېسەللىكلىرىگە شىپا بولىدۇ» دېيىلگەن.

1-جىلد 256-، 257-قەسىدىلەردە «ئۇ بەش خىل ئۆسمىنى داۋالىيالايدۇ، خۇددى كەڭ تەبىئەتنى ئالىقىنىدا تۇتۇپ تۇرۇپ پۈتكۈل يەر يۈزىنى گۇمران قىلالايدىغان قۇدرەتلىك ئاشوروغا ئوخشاش» دېيىلسە، 237-، 238-قەسىدىلەردە «ئۇ بەش خىل ئۆسمە، سەككىز خىل سۇلۇق ئىششىق، ئىششىقتىن بولغان كۆپۈش، چىڭقىلىش، ئۆپكە ياللۇغى، جاراھەت ۋە 21 خىل سۈيدۈك يولى كېسەللىكى قاتارلىقلارنى داۋالىيالايدۇ» دېيىلگەن.

2-جىلد 161-قەسىدىدە «بۇ رېتسېپ بەش خىل يۆتەلنى دەرھال داۋالىيالايدۇ» دېيىلسە، 499-قەسىدىدە «بۇ رېتسېپ بەش خىل يۆتەل ئىچىدىكى ھەرقانداق بىر خىل يۆتەلنى نورمال داۋالىيالايدۇ» دېيىلگەن.

2-جىلد 741-قەسىدىدە «بۇ خىل ماي سۈرتۈش دورىسى، ئىچىملىك، بۇرنىغا تىقىش دورىسى ھەم ئۈچەي تازىلاش دورىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلسە، شامال دارىشتىن پەيدا بولغان 90 خىل كېسەللىكنى ھەيدەپ چىقىرىپ، ياخشى ئۈنۈمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ» دېيىلگەن.

4. بەش خىل داۋالاش ئۇسۇلى

بەزى ئالىملار بۇ «بەش خىل داۋالاش ئۇسۇلى»نى قەدىمكى ھىندىستانلىقلارنىڭ بىر خىل ئەنئەنىۋى كېسەل داۋالاش ئۇسۇلى دەپ قارىسا، يەنە بەزى ئالىملار قەدىمكى تارىم ئاھالىلىرى، جۈملىدىن قەدىمكى كۈسەن خانلىقىدىكى تېۋىپلار كېسەل داۋالاشتا قوللانغان، دەپ قارايدۇ. بۇلار قۇستۇرۇش ئۇسۇلى، ئىچىنى سۈردۈرۈش ئۇسۇلى، بۇرۇندىن دورا تېمىتىش ئۇسۇلى، ئاستا-ئاستا (دەم ئالدۇرۇپ) داۋالاش ئۇسۇلى ۋە مايلىق دورىلار بىلەن ئۈچەينى تازىلاش ئۇسۇلىدىن ئىبارەت. ئۇلارنى قەدىمدە دىيارىمىز ئاھالىلىرى ھاياتىدا، جۈملىدىن تېبابەتچىلىك ۋە دورىگەرلىك ئىشلىرىدا خېلى كەڭ قوللانغان.

مەسىلەن، بۇ ۋەسىقىنىڭ 2- جىلد 1023 ـــ 1025- قەسىدىلىرىدە «بالىلارنىڭ كېسەللىك ئەھۋالى ئېنىقلىنىشتىن ئىلگىرى، تېۋىپ چوقۇم ئۇلارغا ھەر خىل كېسەللىكلەرگە شىپا بولىدىغان كۇمىلاچ دورىدىن بىرنى قايناق سۇ بىلەن ئىچكۈزۈشى لازىم. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە تېۋىپ چوقۇم كېسەل بالىلارنىڭ بەخت - سائادىتىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئۇلارغا قارىتا ھەر خىل داۋالاش ئۇسۇللىرىنى قوللىنىشى ھەمدە ئۇلارنىڭ جىسمانىي كۈچ - قۇۋۋىتى بىلەن ۋاقىت ۋە پەسىلگە تەڭ ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. بۇرۇندىن دورا تېمىتىش، ئىچىنى سۈردۈرۈش، قۇستۇرۇش (ئىككى خىل)، مايلىق دورىلار بىلەن ئۈچىيىنى (ئىچىنى) تازىلاش قاتارلىق بەش خىل داۋالاش ئۇسۇلىنى قوللىنىشى لازىم» دېيىلگەن.

ۋەسىقىدىكى رېتسېپلار ھەققىدە

«بوۋېر قوليازما نۇسخىسى» دەپ ئاتالغان بۇ مۇھىم تېببىي ۋەسىقىدە ئەينى زاماندا دىيارىمىزدا قوللىنىلغان نۇرغۇن رېتسېپلار خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى مۇكەممەل ساقلانغان ھەم مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە رېتسېپلار مۇنۇلاردىن ئىبارەت:

1. ئاچچىق دورىلار رېتسېپى