قاراخانىيلار توغرىسىدا بىرنەچچە ماقالىلەر

قاراخانىيلار دەۋرىدىكى ئەدەبىي ئۇقۇملارغا تارىخىي – ئىجتىمائىي نۇقتىدىن نەزەر

ئابدۇقادىر جالالىدىن

بۈگۈنكى كۈندە ئەدەبىيات تەتقىقاتى ھالقىما پەن خاراكتېرىگە ئىگە ئالاھىدە ئىلىم بولۇپ قالدى. ئۇ ئادەم بىلەن ئادەم، ئادەم بىلەن جەمئىيەت، ئادەم بىلەن تەبىئەت، شۇنداقلا ئادەم بىلەن ئۆزلۈك ئوتتۇرىسىدىكى ناھايىتى مۇرەككەپ بولغان ئاڭ ھەم ئىپادىلەش مۇناسىۋىتىنى پەلسەپە، جەمئىيەتشۇناسلىق، دىنشۇناسلىق، مەدەنىيەتشۇناسلىق، تىلشۇناسلىق قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەرنىڭ بىرلەشمە كۆزى بىلەن تەكشۈرىدۇ ۋە تەتقىق قىلىدۇ. يۇقىرىقى ساھەلەر ھەربىر مىللەتتە ئۆزگىچە شەكىل ۋە مەزمۇن بىلەن خاراكتېرلەنگەچكە، ئەدەبىي ئەسەرلەردىكى تۈرلۈك ئامىللارنى تەتقىق قىلىدىغان ئەدەبىيات نەزەرىيەسىمۇ روشەن مىللىي خاسلىققا ئىگە بولىدۇ.

قاراخانىيلار (مىلادىيە 870 - 1212) سۇلالىسى ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىي ھاياتىدا ئالاھىدە تارىخىي ئىزلارنى قالدۇرغان سۇلالە بولۇپ، «كۆلىمى ناھايىتى زور، مەدەنىيىتى بۇرۇنقىغا قارىغاندا يۇقىرى دەرىجىدە راۋاجلانغان ھەم ناھايىتى ئۇزاق مۇددەت ھۆكۈم سۈرگەن بىر خانلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ».

«قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ قۇرۇلۇشى توققۇز ئوغۇز قەبىلىلىرىنىڭ ئومۇميۈزلۈك مۇقىم ئولتۇراقلىشىشقا ۋە فېئودالىزمنىڭ باشلانغۇچ دەۋرىدىن ئوتتۇرا باسقۇچتىكى فېئوداللىق مۇناسىۋەتكە ئۆتكەنلىكىنى، ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىدا چوڭقۇر ئىز قالدۇرۇپ كەتكەن كۇشان خانلىقى، ئېفتالىتلار خانلىقى ۋە غەربىي تۈرك خاقانلىقىغا ئوخشاش خانلىقلاردا ياشىغان باشقا قەبىلە ۋە مىللەتلەرنىڭ ھەمدە ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىنىڭ تۈركىيلىشىش ۋە قايتا تۈركىيلىشىش باسقۇچىغا كىرگەنلىكىنى كۆرسەتتى. بۇ خىل تۈركىيلىشىش جەريانى تەبىئىي ھالدا كېيىنكى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرلىشىشقا شەرت ھازىرلىغانىدى».

روشەنكى، بۇ ئۇيغۇرلار ھاياتىدىكى ناھايىتى چوڭ تارىخىي بۇرۇلۇش بولۇپ، دەل ئەينى دەۋردىكى چوڭ ئىجتىمائىي بۇرۇلۇشتىن ئىبارەتتۇر. ئادەتتە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش ھەرقانداق ئىجتىمائىي ھادىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىز بۇنى ئۈنۈملۈك كۆزىتىش ۋە چۈشىنىش ئۈچۈن جەمئىيەتتىكى شەخس، توپلام (ئېتنىك گۇرۇپپا)، جەمئىيەتنىڭ تەشكىلىي فورمىسى، تۈزۈم قاتارلىق ئامىللارنى بىرلىك قىلىمىز. بۇ يەردىكى شەخسىي بىرلىك پوزىتسىيە، نۇقتىئىنەزەر، ئارزۇ ۋە تۈرتكىلەرنى كۆرسىتىدۇ. توپلام دېگىنىمىزدە، كىشىلەرنىڭ ئالاقە يوسۇنلىرى، ئۇيۇشۇش كۈچى ۋە ھالىتى قاتارلىقلار كۆزدە تۇتۇلىدۇ؛ تەشكىلىي فورما دېگىنىمىزدە، جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ ئۇيۇشۇش شەكلى، تەبىقە، تەبىقىلەر ئارا مۇناسىۋەت، ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەقسىماتنىڭ قائىدە - قانۇنلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ؛ تۈزۈم دېگىنىمىزدە، جەمئىيەتكە ھۆكۈمران ئىدېئولوگىيەنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي سىستېما كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇ ئادەتتە نىكاھ ۋە ئائىلە شەكلى، تەربىيە شەكلى قاتارلىقلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ قۇرۇلۇشىنى بىز چوڭ بىر ئىجتىمائىي بۇرۇلۇش دېگىنىمىزدە، يۇقىرىقى ئامىللارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىدا ھالقىلىق ئۆزگىرىشنىڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقىنى كۆزدە تۇتىمىز. دېمەك، بۇ دەۋردە ئۇيغۇرلار جەمئىيەت تۈزۈمى، سىياسىي، ئىدېئولوگىيە، ئىشلەپچىقىرىش شەكلى ۋە ئۇسۇللىرى، تەبىئەت ۋە جەمئىيەت ھەققىدىكى قاراشلار، ئەدەبىيات - سەنئەتتىكى ژانىر ۋە ئېستېتىك غايە جەھەتتىن تامامەن يېڭى بولغان بىر ھالەتكە كۆچتى. بۇ ھەقتە تۈركىيەلىك تەتقىقاتچى رىشات گەنج مەخسۇس تەتقىقاتلارنى يۈرگۈزدى ھەمدە قاراخانىيلار دەۋرىدىكى كىشىلەرنىڭ ھاكىمىيەت چۈشەنچىسى، ھۆكۈمدارلارنىڭ ۋەزىپە - مەجبۇرىيەتلىرى، سۈپەتلىرى، ئوردا تەشكىلىدىكى خاقان، ۋەزىر، خاس ھاجىپ، پۈتۈكچىدىن تارتىپ ساراي خىزمەتچىلىرىگىچە توختالدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە قاراخانىيلارنىڭ ھەربىي تەشكىلاتى توغرىسىدىمۇ توختالدى. جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىدىكى لاڭ يىڭ «قۇتادغۇبىلىك»تىكى غەرب - شەرق مەدەنىيەتلىرىنىڭ تەسىرى مەسىلىسى ھەققىدىكى تەتقىقاتىدا بۇ ئەسەردىكى ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئۈلگە خاراكتېرلىك رولىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە، ئەرەب - ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرى، يۇنان مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرى، پارس مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرى، شۇنداقلا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرى ھەققىدە تەپسىلىي مۇھاكىمە يۈرگۈزگەن. «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ ئىنگلىزچە تەرجىمىسىنى ئىشلىگەن روبېرت دانكوف مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئىنگلىزچىسىگە يازغان كىرىش سۆزىدە ئەسەرگە تەسىر كۆرسەتكەن يۇنان، ئىران، ئىسلام ئامىللىرىنى ئىنچىكە تەھلىل قىلغان. تۈركىيەلىك ئالىم فۇئاد كۆپرۈلۈ ئۆزىنىڭ 1926- يىلى يازغان «تۈرك ئەدەبىياتى تارىخى» دېگەن ئەسىرىدە قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىدىكى ئەدەبىياتنىڭ تەسىر نۇقتىلىرى ھەققىدە توختىلىش بىلەن بىرگە بۇ خانلىقتىن بۇرۇنقى ۋە كېيىنكى ئەدەبىي ژانىرلار ھەققىدىمۇ مەلۇماتلارنى بەرگەن.

يۇقىرىقى تەتقىقات ئەسەرلىرىنىڭ مۇئەللىپلىرى بىردەك ھالدا قاراخانىيلار دەۋرىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىدىكى چوڭ بۇرۇلۇش ئىكەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ سىياسىي، دىنىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىي ئېلېمېنتلىرى توغرىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلارنى يورۇتىدۇ. جەمئىيەتشۇناس ستېۋېن ۋاگو (Steven Vago) ئۆزىنىڭ «ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش» ناملىق كىتابىدا ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنىڭ سەۋەبلىرىنى مۇنداق نۇقتىلار بويىچە چۈشەندۈرىدۇ: تېخنىكا، ئىدېئولوگىيە، رىقابەت، توقۇنۇش، سىياسىي، ئىقتىساد، يەرشارىلىشىش، قۇرۇلما جەھەتتىكى تەڭپۇڭسىزلىقنىڭ بېسىمى ۋە باشقىلار. ئەلۋەتتە، مۇئەييەن بىر ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش جەريانىدا بۇ ئامىللارنىڭ ھەممىسى بىرلا ۋاقىتتا رول ئوينىشى ناتايىن، بۇلاردىن بىرقانچە ياكى بىر - ئىككى نۇقتىلىق ئامىل ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەبچى بولۇشى مۇمكىن. مەزكۇر ئامىللارنى قاراخانىيلار دەۋرىدىكى چوڭ ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشكە مۇنداق تەتبىقلاش مۇمكىن:

مىلادىيە 840- يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى، ئوردا ئىچىدىكى زىددىيەت، تەبىئىي ئاپەت ۋە سىرتقى ھۇجۇملار تۈپەيلى يىمىرىلگەندىن كېيىن، ئۇيغۇرلارنىڭ ياغما قەبىلىسى دەسلەپكى قەدەمدە ئالتاي تاغلىرى، يەتتىسۇ، سىر ۋە تالاس دەريالىرى ۋادىلىرىغا كۆچۈپ، شۇ يەردىكى قارلۇق خانلىقىغا تەسىر كۆرسىتىپ، كۈچى بارغانسېرى زورىيىپ ئاخىرى قاراخانىيلار ھاكىمىيىتىنى تىكلەيدۇ. مانا بۇ سىياسىينى نېگىز قىلغان ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش ئىدى. ھوقۇق ۋە قارشىلىق تارىخىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى. ئورخۇن بويلىرىدىن كەلگەن ئۇيغۇرلار يەرلىك تۈركىي قەبىلىلەر بىلەن بىرلەشكەن ھالدا قۇرۇپ چىققان بۇ يېڭى ھاكىمىيەت ئالدى بىلەن سىياسىينى، ئاندىن ئىقتىسادنى بەلگە قىلدى. بۇ مىسلىسىز بۇرۇلۇش كېيىنچە ئىجتىمائىي بۇرۇلۇشنىڭ باشقا يانداش ئېلېمېنتلىرىنىڭ بارلىققا كېلىپ، جەمئىيەت تەرەققىياتىدا رول ئوينىشىغا شەرت ھازىرلىدى. ئۇيغۇرلار بارا - بارا مۇقىم ئولتۇراقلىشىشقا يۈزلەندى، ئات مەدەنىيىتى بوزقىر مەدەنىيىتى دەۋرىگە كىردى، چارۋىچىلىق مۇقىم بولغان دېھقانچىلىق ئىگىلىكى بىلەن بىرلىشىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي تۇرمۇش شەكلىنىڭ قېلىپىغا ئايلاندى. ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى، ئىشلەپچىقىرىش شەكلى قاتارلىقلارنى ئالامەت قىلغان سىياسىي - ئىقتىسادىي بۇرۇلۇش ئەمەلگە ئېشىپ، مەلۇم مەزگىلدىن كېيىن، قاراخانىيلاردا غايەت زور ئىدېئولوگىيە بۇرۇلۇشى يۈز بەردى: قەشقەرگە سودىگەر سۈپىتىدە كەلگەن سامانىيلار خانىدانلىقىنىڭ شاھزادىسى ئەبۇ ناسىر سامانىي خان جەمەتى ئارىسىدا ئىسلام دىنىنى تارقاتتى؛ قاراخانىيلار شاھزادىسى سۇتۇق تېگىن ئىسلام دىنىنى دەسلەپكى قېتىمدا مەخپىي قوبۇل قىلىپ، 932- يىللىرى ئىسلام دىنىنى رەسمىي دۆلەت دىنى دەپ جاكارلىدى. ئۇنىڭ بىلەن ئىسلام دىنى يەتتىسۇ رايونىغا، خوتەن، چەرچەن، كۇچا قاتارلىق جايلارغا تارقالدى. تەدرىجىي ئىسلام دىنىنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە سىڭىپ كىرىشى جەمئىيەت بىلەن سىياسىينىڭ مۇناسىۋىتى، سۆز ۋە پائالىيەتنىڭ مىزانى، جەمئىيەتنى ئۇيۇشتۇرغۇچى مەدەنىيەت ئاساسى قاتارلىق جەھەتلەردە كەسكىن ئۆزگىرىش يۈز بەرگەنلىكىدىن دېرەك بەردى.

كىشىلەرگە مەلۇمكى، ئىسلام بىردىنبىر ياراتقۇچىنىڭ ئۆز پەيغەمبىرى ئارقىلىق كىشىلەرگە يەتكۈزگەن پەرزلىرى، شۇنداقلا پەيغەمبەرنىڭ سۆز ۋە ھەرىكەتتىكى ئۈلگىلىك ئەنئەنىلىرى (سۈننەتلەر) ئاساسىدىكى تەتبىقىي ھاياتتىن ئىبارەت. ياراتقۇچى ئەزەلدىن بەندىلەرگە بېرىلگەن تۇنجى بۇيرۇق «ئوقۇ، سېنى ياراتقۇچى زاتنىڭ نامى بىلەن ئوقۇ!» دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ ئىنسانلار بىلەن ياراتقۇچى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئەڭ ئىخچام سەمەرىسى ئىدى. بۇنىڭدىن مەلۇم بولىدۇكى، ئادەم ئۆزىنىڭ پەيدا بولۇشىدىكى مەنبەنى توغرا تونۇسا، مەۋجۇتلۇقى ھەققىدىكى مەرىپەتنى تاپقان بولىدۇ، ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ تىرىكچىلىك دۇنياسىدىكى بارلىق بىلىش ھەرىكىتى ئىنسانلار ئۈچۈن پايدىلىق ئامىللارغا ئايلىنالايدۇ.

ئىسلام پەلسەپىسىدە «تەۋھىد» دەپ بىر ئۇقۇم بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى ئالەم، ئادەم، تەبىئەت ۋە ئۇنىڭدىكى جانلىق، جانسىز نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى ئۆزلىرىگە نىسبەتەن تەڭداشسىز ھەم ئەبەدىي بولغان ئاللاھقا سېغىنىدۇ ھەم ئۇ خۇدا بېكىتكەن قانۇننىڭ ئىچىدە بولىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت.

بىز دۇنيا قاراشنىڭ ئەدەبىيات - سەنئەت ئىجادىيىتىگە بولغان يېتەكچىلىكىنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، ئىسلام دۇنيا قارىشىنىڭ قاراخانىيلار ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىدا تۇتقان ئورنىنى ۋە ئۇنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنىنى چۈشەنمىسەك بولمايدۇ.

مىسىرلىق ئىسلام مۇتەپەككۇرى مۇھەممەد قۇتۇب ئىسلام دۇنيا قارىشى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: «ئىسلام دۇنيا قارىشى ئالدى بىلەن ئاللاھنى تونۇش، ئاندىن دۇنيادىكى مەۋجۇدىيەتنىڭ شەكىل ۋە مەزمۇنلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىشتىن ئىبارەت. ئاللاھنىڭ زېمىندىكى ۋاكالەتچىسى بولغان ئادەمگە ئەزەل ئىسلام دۇنيا قارىشى مۇكەممەل بىلىش پىرىنسىپىنى بەخش ئەتتى. ئىسلام دۇنيا قارىشى ئاخىر ئاللاھنىڭ ماھىيىتى ھەققىدىكى بىلىشتۇر. ئىسلام دۇنيا قارىشى بارلىق شەيئىلەر ھەققىدىكى بىلىشنى، ئەزەل ۋە ئاخىرنى، ھازىر ۋە كېلەچەكنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ».

ئىسلام دۇنيا قارىشىدىكى ئاللاھنىڭ سىيماسى قانداقتۇر مۇئەييەن شەكىل، قىياپەت، تۇرق - ھالەتكە مۇجەسسەملەنگەن كونكرېت سىيما ئەمەس. ئىسلام دىنى بۇ جەھەتتە بالىلىق ئىپتىدائىي دىنلار، جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسىيادا مەۋجۇت بولغان شامان، مانى، بۇددا دىنلىرىدىن روشەن پەرقلىنىدۇ. ئىسلام دۇنيا قارىشىدا ئادەم بولسا ئاللاھ بەرگەن روھىي ئىلھامنىڭ تۈرتكىسىدە كۆز ئالدىدىكى شەيئىلەر ۋە ھادىسىلەر ئارقىلىق ئاللاھنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ھېس قىلىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاشۇ خىل ئەزەلىي مەۋجۇتلۇق بىلەن بىرلەشتۈرۈشكە ئىنتىلىدۇ.

قاراخانىيلار گەرچە تىل، مەدەنىيەت ۋە تارىخ ئەنئەنىسى جەھەتتىن ئۆزىدىن بۇرۇنقى خانىدانلىق دەۋرىگە ۋارىسلىق قىلسىمۇ، دىنىي ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ئۈزۈل - كېسىل ئۆزگىرىش ياسىدى. بۇ قاراخانىيلار ۋە ئۇنىڭ بىلەن تەڭ مەۋجۇت بولغان يەنە بىر ئۇيغۇر ھاكىمىيىتى ـــ قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتى ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى روشەن بىر سېلىشتۇرما بولدى، چۈنكى قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتى ئەينى ۋاقىتتا يەنىلا بۇددا ئېتىقادىدا تۇرۇۋاتقانىدى.

ئىدېئولوگىيە كىشىلەرنىڭ ئالەمگە، تەبىئەتكە، جەمئىيەتكە، ھەتتا ئۆزلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىگە قوماندانلىق قىلىدىغان نازۇك ھەم مۇرەككەپ سىستېما بولغاچقا، دۆلەتنىڭ قانۇن - ياساقلىرى ۋە قۇرۇلمىسىدا بىۋاسىتە ئەكس ئېتىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇ ئەدەبىيات - سەنئەتكىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسىتىدۇ. قاراخانىيلار دەۋرىدە تارىخ ئاسمىنىدا نۇر چاچقان بۈيۈك ئېنسىكلوپېدىك ئالىم، تىلشۇناس مەھمۇد كاشغەرى يېڭى ئىدېئولوگىيە بولغان ئىسلامنىڭ سادىق مۇخلىسى سۈپىتىدە بۇددىست ئۇيغۇرلارغا قارىتا روشەن مەيدان قارىشى ئىپادىلەنگەن قوشاقلارنى ۋە ئايرىم قىستۇرما بايانلارنى بېرىپ ئۆتىدۇ. تۆۋەندىكىسى پەقەت ئۇلاردىن بىر مىسال:

كەلدى ماڭا تات،

ئېتىم ئەمدى يات.

قۇشقا بولۇپ ئەت،

سېنى تىلەر ئۇس، بۆرى.

يەشمىسى: ماڭا بىر كاپىر ئۇيغۇر ھۇجۇم قىلىپ كەلدى، مەن ئۇنى ئۆلتۈردۈم؛ قۇش، بۆرىلەرگە يەم بولسۇن دەپ، ئۇنى پارچە - پارچە قىلىۋەتتىم.

مۇناسىۋەتلىك ئىزاھاتلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، يۇقىرىقى قوشاقتىكى تات دېگەن سۆز مۇسۇلمان بولمىغان ئۇيغۇرلارنى كۆرسىتىدىكەن. بۇ قوشاق ئەينى ۋاقىتتىكى جەڭ قوشاقلىرىدىن قالمىش بىر پارچە بولۇپ، مۇسۇلمان ئۇيغۇرلار بىلەن مۇسۇلمان بولمىغان ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيە توقۇنۇشىنى ھەمدە بۇ توقۇنۇشنىڭ مۇرەسسە قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كەسكىنلىكىنى بىلدۈرۈپ تۇرىدۇ.

ئىسلامىيەتتە ياراتقۇچى بىلەن ئىنسان ئوتتۇرىسىدىكى تونۇش مۇناسىۋىتى ھەل بولغاندىن كېيىن، ئىنسان ئۆزىنىڭ ياراتقۇچى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى بەش ئەمەل ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ ۋە كونكرېتلاشتۇرىدۇ. بۇ ئەمەللەر ئىنساننى ئۆزىنىڭ ياراتقۇچىسىغا ھەر زامان مۇستەھكەم باغلاپ تۇرىدۇ. مەزكۇر بەش ئەمەل مۇنۇلار: ئاللاھقا ئىمان ئېيتىش، بەش ۋاخ ناماز ئوقۇش، زاكات بېرىش، روزا تۇتۇش، ھەج قىلىش.

بۇ بەش ئەمەلنىڭ كونكرېت تەلەپلىرى ۋە مەزمۇنلىرى بىلەن تونۇشساق شۇنى ھېس قىلىمىزكى، بەش ئەمەل ئادەملەرنى ياراتقۇچىغا پەقەت مەنىۋى جەھەتتىلا ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى پۈتۈن ئىش - ھەرىكەت، ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت جەھەتتىنمۇ باغلاپ تۇرىدۇ.

يۇقىرىقى بايانلىرىمىز بىزنىڭ قاراخانىيلار دەۋرىدىكى ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ئىدېئولوگىيە ئارقا كۆرۈنۈشىنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ.

ماركسىزملىق ئەدەبىيات نەزەرىيەسى جەمئىيەتنىڭ ماددىي ئاساسلىرى ۋە ئىقتىساد بىلەن ئەدەبىيات - سەنئەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى جەمئىيەت قۇرۇلمىسىدىكى ئىقتىسادىي بازىسى ۋە ئۈستقۇرۇلمىدىن ئىبارەت ئىككى قاتلام بويىچە شەرھلەيدۇ، يەنى ئۇنىڭ قارىشىچە، كىشىلىك جەمئىيەتتە ئادەم ئۆزىنىڭ ئىرادىسىگە بېقىنمايدىغان، تامامەن مۇقەررەر بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ئىچىدە تۇرىدۇ، بۇنداق مۇناسىۋەتلەرنىڭ يىغىندىسى جەمئىيەتنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنى ھەمدە مۇئەييەن قانۇن ۋە سىياسىيغا ئاساسلانغان ئۈستقۇرۇلمىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئىقتىسادىي قۇرۇلما ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەقسىماتتىن تەركىب تاپقان ماددىي ئاساسنى كۆرسىتىدۇ، ئۈستقۇرۇلما بولسا ئىقتىسادىي بازىسنىڭ تەسىرى ۋە چەكلىمىسىدىكى ھەرخىل تۈزۈم، ئىشەنچ - ئېتىقاد، خىيال ۋە تەسەۋۋۇر، ئىدىيە فورمىسى، دۇنيا قاراش قاتارلىقلارنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە ئۈستقۇرۇلمىمۇ ئىككى قاتلامدىن تۈزۈلگەن بولىدۇ: بىرى، سىياسىي ۋە قانۇنىي تۈزۈلمە؛ يەنە بىرى، ئىجتىمائىي ئاڭ فورمىسى، مەسىلەن، پەلسەپە، دىن، ئەدەبىيات - سەنئەت دېگەنلەردەك. بۇ يەردە ئەدەبىيات بىلەن ئىقتىسادىي بازىسنىڭ مۇناسىۋىتى ۋاسىتىلىك ھالدا قانۇن، سىياسىي قاتارلىق ھالقىلار بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ.

جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئۆزگىچە بىر نۇقتىدىن چۈشەندۈرىدىغان يەنە بىر مۇتەپەككۇر بار. ئۇ ماكس ۋېبېر (1864 - 1920، Max Weber) بولۇپ، غەرب دۇنياسىدىكى كاپىتالىزمنىڭ مەيدانغا كېلىشى توغرىسىدا ئىزدەنگەن. ئۇنىڭ بۇ جەھەتتىكى چۈشەندۈرۈشلىرى كارل ماركسنىڭ مېتودىغا ئانچە ئوخشاپ كەتمەيتتى، ئەكسىچە، ئۇ ماركسقا قارىتا تەنقىدىي يول تۇتقانىدى. ۋېبېرنىڭ قارىشىچە، جەمئىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىدە ئىقتىسادىي ئامىل ھەقىقەتەن مۇھىم، لېكىن قىممەت قارىشى ۋە نۇقتىئىنەزەرنىڭ تەسىر كۈچىمۇ ناھايىتى چوڭ بولىدۇ. ئادەمدىكى ئىدىيە، ئېتىقاد شۇ ئادەمنىڭ تۇرمۇش شارائىتىغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ، جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتىغا ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلگەن نۇقتىلىق تۈرتكىلەرمۇ ئادەمنىڭ مەنىۋى كۈچىنى ئاساسىي مەنبە قىلىدۇ. ۋېبېر جۇڭگو، ھىندىستان قاتارلىق ئەللەردىكى دىن ھادىسىلىرىنى، شۇنداقلا غەرب جەمئىيىتىدىكى دىنىي ئىسلاھاتلارنى ئەستايىدىل تەتقىق قىلىش نەتىجىسىدە كاپىتالىزمنىڭ غەرب دۇنياسىدا بارلىققا كېلىشىدە ئۇنىڭ خىرىستىيان ئەقىدىسى، جۈملىدىن پروتېستانت دىنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى بايقايدۇ ۋە بۇ مەسىلىنى ئۆزىنىڭ ئىلمىي دۇنياغا مەشھۇر بولغان «پروتېستانت دىنى ۋە كاپىتالىزم روھى» دېگەن ئەسىرىدە تەپسىلىي شەرھلەيدۇ.

بىز كارل ماركس ۋە ماكس ۋېبېردىن ئىبارەت بۇ ئىككى يىرىك جەمئىيەتشۇناسنىڭ قارىشىدىن قاراخانىيلار دەۋرىدىكى ھاكىمىيەتنىڭ خاراكتېرى، جەمئىيەت تۈزۈلمىسى بىلەن ئىسلامىيەت ئەقىدىسى ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك ئىچكى باغلىنىشنى ھەم بۇ باغلىنىشلارنىڭ ئۆزئارا دىئالېكتىك تەسىر قۇرۇلمىسىدىكى مەدەنىيەت، مائارىپ، ئەدەبىيات - سەنئەت تەرەققىياتىنى ئىلمىي رەۋىشتە چۈشىنىش ئۈچۈن مۇئەييەن نەزەرىيەۋى ئاساسلارغا ئىگە بولالايمىز.

تارىخشۇناسلار بىردەك ھالدا مۇئەييەنلەشتۈرىدۇكى، قاراخانىيلار ھاكىمىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى قىسمەن تارقاق ھالدىكى ئۇچۇر ۋە تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ مۇستەھكەم، سىستېمىلىق دۆلەت قانۇنى ئاستىغا ئۇيۇشۇپ، مۇكەممەل، ھاياتىي كۈچكە تولغان ئىجتىمائىي، سىياسىي گەۋدىگە ئايلانغانلىقىدىن دېرەك بەردى. تەبىئەتنىڭ رايى، پەسىللەرنىڭ ئۆزگىرىشىگە كۆپرەك باغلانغان ناتۇرال ئىگىلىك بىرقەدەر مۇنتىزىم ئەسلىھەلەرگە ئىگە يېزا ئىگىلىككە ئايلىنىپ، دېھقانچىلىقنىڭ ئىزچىل، مۇقىم رەۋىشتە گۈللىنىشىگە ئىمكانىيەت ھازىرلاندى. بۇ دەۋردە ئىسلام دىنىنىڭ ئەھكامى ۋە ھاكىمىيەت باشقۇرۇش تىزگىنلىرى ھۆكۈمران ئورۇنغا چىققان بولسىمۇ، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى ئۇيغۇر جەمئىيىتى ۋە ھاكىمىيەت ئەندىزىسىنىڭ ئەنئەنىۋى تەركىبلىرى داۋاملاشتى. بۇ ھەقتە تارىخچى ئەنۋەر بايتۇر مۇنداق دەيدۇ: «قاراخانىيلار سۇلالىسى ئېتىقاد قىلغان ئىسلام دىنى ئەقىدىلىرى ئەرەبىستاندا مەيدانغا كەلگەن ئىسلام دىنىنىڭ ساپ ئەقىدىلىرى بولماستىن، بەلكى ئۇلارغا تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ ئەنئەنىۋى ئېتىقادلىرىمۇ سىڭىپ كىرگەنىدى».

قاراخانىيلار دەۋرىدە ئىسلام دىنى ئومۇميۈزلۈك دۆلەت دىنىغا ئايلانغاندىن كېيىن، ھاكىمىيەت تەرتىپلىرى ئىسلامنىڭ قائىدە - پىرىنسىپلىرى بويىچە بۇرۇنقى ئۇيغۇر ھاكىمىيىتىگە نىسبەتەن ئىسلاھ قىلىش بىلەن ئورنىتىپ چىقىلدى. شۇنداقتىمۇ خەلقنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە ماددىي ئالماشتۇرۇش شەكىللىرى، ئۆرپ - ئادەتلىرى، پىسخىك خۇسۇسىيەتلىرى، ناخشا - مۇزىكىلىرى يەنىلا ساپ مىللىي قىياپەتتە داۋام ئەتتى. بەزى ئاز سانلىق ئېتنىك گۇرۇپپىلارنىڭ تىللىرى يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئاستا - ئاستا تۈركىي تىل شاۋقۇنى ئىچىدە غايىب بولۇپ كەتتى. تۈركىي تىل ئەرەب، پارس تىللىرىنىڭ كۈچلۈك تەسىرى مەۋجۇت بولغان ئەھۋال ئاستىدىمۇ ئۆزىنىڭ ئەدەبىي تىللىق سالاھىيىتىنى ئىزچىل ساقلاش بىلەن بىرگە قەشقەر ئەتراپىدا ياشايدىغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ تىلى ئاساسىدا تەرەققىي قىلىپ، بۇ تىلدا جاھانشۇمۇل ئەسەرلەر مەيدانغا كەلدى. بۇ تىل تارىخ كىتابلىرىدا «خاقانىيە تىلى»، «قەشقەر تىلى» دەپ ئاتالدى.

قاراخانىيلار ھاكىمىيىتى بىلەن دەۋرداش ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان سەلجۇقىيلار بىلەن غەزنەۋىيلەر پارس مەدەنىيىتىنى ئۆزلىرىنىڭ بەلگىسى قىلدى. قاراخانىيلار بۇ ئىككى تارىخىي قېرىنداشلىرىغا ئوخشىمىغان ھالدا ساپ تۈركىي تىل ۋە تۈركىيانە ئىجتىمائىي يوسۇنلارنى ئىسلامىي ئاتموسفېرادا تىپىكلەشتۈرۈپ داۋاملاشتۇردى. بۇ دەۋردە بالاساغۇن، قەشقەر، سەمەرقەنت قاتارلىق شەھەرلەر قاراخانىيلارنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت مەركەزلىرىگە ئايلاندى. مەسچىت، مەدرىسە، سارايلار كۆپلەپ بارلىققا كېلىپ، مۇدەررىس، ئالىم، تېۋىپ ۋە شائىرلارنىڭ ئىلمىي ئەنجۈمەنلىرى مەدەنىيەتنىڭ ئومۇميۈزلۈك روناق تېپىشىنىڭ مەپتۇنكار مەنزىرىسىنى شەكىللەندۈردى.

ساچىيە مەدرىسەسى قەشقەردە ئەڭ بالدۇر قۇرۇلغان، پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىياغا مەشھۇر بىلىم يۇرتى بولۇپ، قاراخانىيلار ھاكىمىيىتىنىڭ تۈۋرۈكلىرى ھېسابلىنىدىغان مۇتەپەككۇر ئىلىم ساھىبلىرى ئەنە شۇ ئىلىم مەركىزىدە يېتىشتۈرۈلگەنىدى. بەزى مەلۇماتلاردىن قەشقەردە يەنە ھەمىدىيە مەدرىسەسى، مەھمۇدىيە مەدرىسەسى قاتارلىق داڭلىق مەدرىسەلەرنىڭ بولغانلىقىنى ھېس قىلالايمىز. قەشقەرنىڭ ئىلىم دۇنياسىدىكى ئورنى ھەققىدە جامال قارشىينىڭ تۆۋەندىكى بايانلىرىنى كۆرۈپ ئۆتسەكلا كۇپايە:

«ئىسلام دىيارى، ئەزىزلەر يۇرتى، مەشھۇر زاتلارنىڭ پائالىيەت مەيدانى، ئېسىلزادە ئەمىرلەرنىڭ ماكانى، ئۇلۇغ ئالىملار تۇغۇلۇپ ئۆسكەن شەھەر ـــ كاشغەر ئۆز دەۋرىدە بەك ئاۋات شەھەر بولغان».

ئۇ ساچىيە مەدرىسەسىنىڭ شۆھرىتى ھەققىدە مۇنداق بايانلارنى قالدۇرغان:

«مەن كىتابنىڭ داڭقىنى ئاڭلاپ، نەچچە زامان ئىزدەندىم، مۇمكىن بولسا سېتىۋالاي ياكى يېزىۋالاي دېۋىدىم، بەختىمگە يارىشا قەشقەر شەھىرىنىڭ ئاتاقلىق ۋە تولۇق بەختلىك مەدرىسەلىرىدىن بىرى بولغان ساچىيە مەدرىسىسىنىڭ كىتاب ئامبىرىدىن ‹سۇراھ لۇغەت›نىڭ تۆت چوڭ تومى تېپىلدى».

ئەينى ۋاقىتتىكى مەدرىسەلەردە «قۇرئان» ۋە ھەدىس توغرىسىدىكى شەرھلەر، ئىسلام قانۇنى ھەققىدىكى بىلىملەر، ئەرەب، پارس تىللىرىنىڭ گىرامماتىكىلىرى، ئارۇز ۋەزنى سىستېمىسى، ئىلمى پاساھەت، ئىلمى نۇجۇم، رىيازەت (ماتېماتىكا)، ئىلمى مەنتىق (لوگىكا)، جۇغراپىيە قاتارلىق دەرسلەر ئۆتۈلگەن.

قاراخانىيلار دەۋرىدىكى مائارىپنىڭ مەزمۇن ۋە قۇرۇلمىسىدىكى يۇقىرىقى يېڭىلىقلار ئەرەب، پارس ئەدەبىياتلىرىدىكى نۇرغۇن يېڭى ئامىللارنى ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى زېمىنىغا ئېلىپ كىرىپ ئۆزلەشتۈردى. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا ئۇنىڭدىن بۇرۇن بارماق ۋەزنى ئاساسلىق ئورۇندا تۇرغان بولسا، ئەمدىلىكتە ئەرەب، پارس ئەدەبىياتلىرىدىكى ئارۇزنىڭ كۆپلىگەن ۋەزىنلىرىنىڭ ئەينى دەۋردىكى ئۇيغۇر تىلى، ئۇيغۇر شېئىرىيىتى ئەھۋالىغا تەتبىقلىنىشى نەتىجىسىدە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى شەكىل ۋە ژانىرلار بېيىدى.

تەتقىقاتچىلارنىڭ بايانلىرىدىن كۆرە، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى ئۇيغۇر شېئىرلىرىنىڭ، شۇنداقلا قاراخانىيلار بىلەن پاراللېل ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان قوچۇ ئۇيغۇر شېئىرلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى مۇنداق بىرقانچە نۇقتىغا مەركەزلەشتۈرۈش مۇمكىن:

1. باش قاپىيە ۋە ئاياغ قاپىيە ئۇسۇللىرى بىردەك قوللىنىلغان بولۇپ، بۇنىڭدا شېئىردىكى ئاھاڭدارلىق تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە جەلپكار بولىدۇ. مەسىلەن:

ئاۋلالۇر ئۆزۈم ئانىڭ تۈزۈڭە،

ئەملەلۇر كۆزۈم ئانىڭ توزىڭا.

(يەشمىسى: ئۇنىڭ تۈزلۈكى (گۈزەللىكى) بىلەن كۆڭلۈم ئوۋلىنىدۇ، ئۇنىڭ ئاياغ توزىڭى بىلەن كۆزۈم داۋالىنىدۇ.)

«تۈركىي تىللار دىۋانى»دا نەقىل كەلتۈرۈلگەن ماقال - تەمسىللەر ۋە شېئىرىي پارچىلاردىن باش ۋە ئاياغ قاپىيەلەر ماسلاشتۇرۇلغان ئۆرنەكلەرنى كۆپ ئۇچرىتالايمىز. بۇنداق مىساللار «قۇتادغۇبىلىك»تىمۇ ئۇچرايدۇ:

كېڭەشسە كىشىدە بىلىم كېڭىيۇر،

كېڭەشكە قوشۇلسا بىلىم، ئىش ئوڭۇر.

قوچۇ ئۇيغۇر شائىرلىرىدىن ئاپرىنچۇر تېگىن، كىكى قاتارلىق شائىرلارنىڭ شېئىرلىرىدىمۇ بۇنداق نەمۇنىلەر يېتەرلىك بار.

2. شېئىرىي شەكىللەردە تۆتلۈكلەر كۆپ ئۇچرايدۇ. مەسىلەن، AAAA قاپىيە فورمىسى: