تەپسىر ئىبنى كەسىر

6-توم / 6

50-سۈرىدىن 114-سۈرىگىچە

ئۇيغۇرچە تېكىست نۇسخىسى

مەنبە: Qurankerim.com

50-سۈرە

مۇفەسسەل بۆلۈمنىڭ باشلىنىشى توغرىسىدا

[50:000]

توغرا رىۋايەتلەرگە ئاساسلانغاندا بۇ سۈرە مۇفەسسەل پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قۇرئان سۈرىلىرىنى مۇئەييەن بۆلۈملەرگە بۆلۈپ ئوقۇغانلىقى ئىمام ئەبۇ داۋۇدنىڭ 1393 - نۇمۇرلۇق ھەدىسىدە رىۋايەت قىلىنغان مۇفەسسەل بۆلۈمى بولسا ئەڭ ئاخىرقى بۆلۈمدۇر بۆلۈمنىڭ بېشىدۇر. بۇ بۆلۈمنىڭ بېشى سۈرە ھۇجۇرات دېگەنلەرمۇ بولغان. ئادەتتىكى ئادەملەرنىڭ: بۇ بۆلۈمنىڭ بېىشى سۈرە نەبەدۇر دېگەن سۆزىگە كەلسەك، بۇ سۆزنىڭ قىلچە ئاساسى يوق. بىز بىلىدىغان ئېتىبارلىق ئۆلىمالار (ﷲ ئۇلاردىن رازى بولسۇن!) دىن ھېچ بىرى بۇ سۆزنى قىلمىغان. ئۇنداقتا بۇ بۆلۈمدىن ئىلگىرىكى بۆلۈملەر تەشكىل قىلغان 48 سۈرىنى ساناپ چىقساق، سۈرە قافنىڭ دەل بۇ بۆلۈمنىڭ بېشى ئىكەنلىكى مۇئەييەنلىشىدۇ. ئۇلار تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت: 1 - بۆلۈم ئۈچ سۈرىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئۇلار: بەقەرە، ئال ئىمران ۋە نىسا سۈرىلىدۇر. 2 - بۆلۈم 5 سۈرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلار: مائىدە، ئەنئام، ئەئراف، ئەنفال ۋە تەۋبە سۈرىلىدۇر. 3 - بۆلۈم 7 سۈرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلار: يۈنۈس، ھۇد، يۈسۈف، رەئد، ئىبراھىم، ھىجر ۋە نەھل سۈرىلىدۇر. 4 - بۆلۈم 9 سۈرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلار: ئىسرا ، كەھف، مەريەم، تاھا، ئەنبىيا، ھەج، مۆئمىنۇن، نۇر ۋە فۇرقان سۆلىرىدۇر. 5 - بۆلۈم 11 سۈرىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئۇلار: شۇئەرا، نەمل، قەسەس، ئەنكەبۇت، رۇم، لوقمان، سەجدە، ئەھزاب، سەبەئ، فاتىر، ۋە ياسىن سۈرىلىرىدۇر. 6 - بۆلۈم 13 سۈرىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئۇلار: ساففات، ساد، زۇمەر، غافىر، فۇسسىلەت، شۇرا، زوخرۇف، دۇخان، جاسىيە، ئەھقاف، مۇھەممەد، فەتھى ۋە ھۇجۇرات سۈرىلىرىدۇر. ئاندىن كېيىن 7 - بۆلۈم مۇفەسسەل بۆلۈمى كېلىدۇ. ساھابە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇملار شۇنداق ئېيتقان. بۇنىڭدىن شۇ مۇئەييەنلەشتىكى بۇ بۆلۈمنىڭ بېشى سۈرە قافتۇر. بۇنىڭغا بىزمۇ شۇنداق دەپ قارايمىز. بارلىق ھەمدۇسانا ۋە مەدھىيە ﷲ تائالاغا خاستۇر.

سۈرە قافنىڭ پەزىلىتى توغرىسىدا

[50:000]

ئىمام ئەھمەد، ئۆمەر ئىبنى خەتتابتىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئۇ ئەبۇ ۋاقىد لەيسىدىن: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھېيت نامىزىدا قايسى سۈرىنى ئوقۇيتتى؟ دەپ سورىغاندا، ئۇ: سۈرە قاف بىلەن سۈرە قەمەرنى ئوقۇيتتى، دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇنى ئىمام مۇسلىم، ئەبۇ داۋۇد، تىرمىزى، نەسائى ۋە ئىبنى ماجە قاتارلىقلارمۇ رىۋايەت قىلغان.

ئىمام ئەھمەد، ھارىسنىڭ قىزى ئۇممۇ ھىشامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: بىز پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن ئىككى يىل ياكى بىر يېرىم يىل خوشنا بولۇپ ئولتۇرغان ئىدۇق. مەن سۈرە قافنى پەقەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆز ئاغزىدىن ئاڭلاپ يادلىۋالدىم. ئۇ بۇ سۈرىنى ھەر جۈمە كۈنى كىشىلەرگە خۇتبە ئوقۇغاندا مۇنبەر ئۈستىدە ئوقۇيتتى. ئۇنى ئىمام مۇسلىممۇ رىۋايەت قىلغان. ئىمام ئەبۇ داۋۇد، ھارىس ئىبنى نوئماننىڭ قىزىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن سۈرە قافنى پەقەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆز ئاغزىدىن ئاڭلاپ يادلىۋالغاندىم. ئۇ ئۇنى ھەر جۈمە كۈنى خۇتبىدە ئوقۇيتتى. بىزنىڭ ئۆيىمىز بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆيى تام - خوشنا ئىدى. بۇ ھەدىسنى ئىمام مۇسلىم ۋە نەسائىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش رىۋايەت قىلغان.

مەقسەت، بۇ سۈرە مەخلۇقاتلارنىڭ دەسلەپتە يارىتىلىشى، ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلىش، ئۆلۈكلەرنى قەبرىلەردىن تۇرغۇزۇش، قىيامەت، ھېساب مەيدانىدا تۇرۇش، ھېساب بېرىش، جەننەت، دوزاخ، ساۋاپ، ئازاب، ياخشىلىققا رىغبەتلەندۇرۇش ۋە يامانلىقتىن قۇرقۇتۇش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقى ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى ھېيت ۋە جامائەت سورۇنلىرىغا ئوخشاش چوڭ - چوڭ يېغىلىشلاردا ئوقۇيتتى. يۈكسەك مەقسەتنى ﷲ تائالا بىلگۈچىدۇر.

كۇففارلارنىڭ پەيغەمبەرلىكتىن ۋە قىيامەتنىڭ بولۇشىدىن ھەيران بولۇشى ۋە ئۇلارغا بېرىلگەن رەددىيە توغرىسىدا

[50:001,002,003,004,005]

[قاف. شەرەپلىك قۇرئان بىلەن قەسەم قىلىمەن] يەنى ئەڭ ئېسىل، ئەڭ كاتتا بولغان قۇرئان بىلەن قەسەم قىلىمەن. [ئۇنىڭغا ئالدىدىنمۇ، ئارقىسىدىنمۇ (يەنى ھېچقايسى تەرىپىدىن) باتىل يۈزلەنمەيدۇ، ئۇ ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچى، مەدھىيىگە لايىق اللە تەرىپىدىن نازىل قىلىنغاندۇر] سۈرە فۇسسىلەت 42 - ئايەت بۇ ئايەتتىكى قەسەم، پەيغەمبەرلىكنى، قىيامەتنىڭ قايىم بولۇشىنى ئىسپاتلاش ۋە ئۇنىڭ چوقۇم بولىدىغانلىقىنى جەزىملەشتۈرۈش قاتارلىقلارنى تەكىتلەيدۇ.

[قاف. شەرەپلىك قۇرئان بىلەن قەسەم قىلىمەن. بەلكى ئۇلار (يەنى مۇشرىكلار) ئۆز ئىچىدىن ئۇلارغا بىر ئاگاھلاندۇرغۇچى كەلگەنلىكىدىن ئەجەبلەندى، كاپىرلار ئېيتتى: «بۇ قىزىق ئىشتۇر] يەنى مۇشرىكلار ئۆزلىرىگە ئىنسان تىپىدىن پەيغەمبەر ئەۋەتىلگەنلىكىدىن ھەيران بولدى. بۇ ھەقتە ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [ئىنسانلارنىڭ بىرىگە (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا): ئىنسانلار (يەنى كاپىرلار) نى (ﷲ نىڭ ئازابىدىن) ئاگاھلاندۇرغىن، مۆمىنلەرگە پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا (قىلغان ياخشى ئەمەللىرى ئۈچۈن) يۇقىرى ئورۇنغا ئېرىشىدىغانلىقى بىلەن خۇش خەۋەر بەرگىن، دەپ ۋەھى قىلغانلىقىمىزدىن ئۇلار ئەجەبلىنەمدۇ؟] سۈرە يۇنۇس 2 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى يەنى بۇ ئەجەپلىنەرلىك ئەمەس، چۈنكى ﷲ تائالا پەرىشتىلەردىنمۇ، ئىنسانلاردىنمۇ ئەلچىلەرنى تاللايدۇ.

ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ قىيامەتنىڭ قايىم بولۇشىدىن ھەيران بولغانلىقىنى ۋە قىيامەتنىڭ يۈز بېرىشىنى يىراق سانىغانلىقىنى خەۋەر قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: [بىز ئۆلۈپ توپا بولۇپ كەتكەندىن كېيىن (تىرىلىپ ئىلگىرىكى ھالىتىمىزگە قايتامدۇق)، بۇنداق قايتىش (ئەقىلدىن) يىراقتۇر] يەنى ئۇلار: بىز ئۆلۈپ چىرىپ كەتسەك، ئۈگە - ئۈگىلىرىمىز تىتىلىپ پارچە - پارچە بولۇپ توپىغا ئايلىنىپ كەتسە، شۇ ھالىمىزدىن كېيىن تىرىلىپ بۇنداق قەددى - قامەتلىك، پوختا قۇرۇلما شەكلىگە ئىگە بولغان ئىنسانلىق ھالىمىزغا قايتىش قانداقمۇ مۇمكىن بولسۇن؟ [بۇنداق قايتىش (ئەقىلدىن) يىراقتۇر] يەنى ئۇنىڭ يۈز بېرىشى ئەقىلدىن تولىمۇ يىراقتۇر، دەيدۇ. يەنى ئۇلار قايتا تىرىلىشنى ۋۇجۇتقا چىقمايدۇ، ئۇنى مۇمكىن بولمايدۇ دەپ ئېتىقاد قىلىدۇ. ﷲ تائالا ئۇلارغا رەددىيە بېرىپ مۇنداق دەيدۇ: [ئۇلارنى زېمىننىڭ كېمەيتكىنىدىن (يەنى ئۇلارنىڭ جەسەتلىرىنى يەر يەپ كەتكىنىدىن) بىز ھەقىقەتەن خەۋەردارمىز] يەنى ئۇلارنىڭ تەنلىرىنى زېمىننىڭ چىرىتىپ يەپ كەتكەنلىكىنى بىز بىلىمىز، بىزگە تەنلەرنىڭ پارچە - پارچە تىتىلىپ قەيەرگە چېچىلغانلىقى ۋە قەيەرگە كەتكەنلىكى مەخپىي قالمايدۇ.

[بىزنىڭ دەرگاھىمىزدا ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كىتاب (يەنى لەۋھۇلمەھپۇز) بار] يەنى بۇ كىتاب ھەممە نەرسىنى ساقلايدۇ. بىز ھەممىنى ئوبدان بىلىمىز، كىتابتىمۇ ھەممە نەرسە تەپسىلى يېزىلغان. ئەۋفى، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ ﷲ تائالانىڭ [ئۇلارنى زېمىننىڭ كېمەيتكىنىدىن (يەنى ئۇلارنىڭ جەسەتلىرىنى يەر يەپ كەتكىنىدىن) بىز ھەقىقەتەن خەۋەردارمىز] دېگەن ئايىتىنى زېمىننىڭ ئۇلارنىڭ گۆشلىرىنى، تېرىلىرىنى، سۆڭەكلىرىنى ۋە چاچلىرىنى يەپ كەتكەنلىكىنى بىلىمىز، دەپ تەپسىر قىلدى. مۇجاھىد، قەتادە، زەھھاك ۋە باشقىلارمۇ بۇ ئايەتنى شۇنداق تەپسىر قىلغان. ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ كۇفرىلىق قىلىپ ھەق بىلەن قارشىلاشقانلىقى ۋە ئانچە يىراق بولمىغان قايتا تىرىلىشنى يىراق سانىغانلىقى قاتارلىق گۇناھلىرىنىڭ سەۋەبىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: [بەلكى ئۇلار بولسا ئۆزلىرىگە نازىل قىلىنغان ھەقىقەتنى ( يەنى قۇرئاننى) ئىنكار قىلدى، ئۇلار قالايمىقان ھالەتتىدۇر] يەنى مانا بۇ، ھەقىقەتتىن يىراقلاپ كەتكەن ھەر قانداق كىشىنىڭ ھالىدۇر. مۇنداق كىشىنىڭ سۆزى خىلمۇ خىل، ئىككىلەنگەن، قايمۇققان ۋە ھەقنى ئىنكار قىلغان ھالەتتە بولىدۇ، بۇ ھالەتتىن كېيىن مەيلى ئۇ نېمىلا دېمىسۇن، ئۇنىڭ سۆزى باتىلدۇر. بۇ ھەقتە ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [(پەيغەمبەر ھەققىدە) سىلەرنىڭ سۆزۈڭلار ھەقىقەتەن خىلمۇ خىلدۇر. (اللەتائالانىڭ ئىلمىي ئەزەلىسىدە ھىدايەتتىن) بۇرۇۋېتىلگەن ئادەم (قۇرئانغا ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئىمان كەلتۈرۈشتىن) بۇرۇۋېتىلىدۇ] سۈرە زارىيات 8 - 9 - ئايەتلەر

ﷲ تائالانىڭ قىيامەتتىنمۇ چوڭ نەرسىنى يارىتىشقا قادىر ئىكەنلىكىنىڭ بايانى توغرىسىدا

[50:006,007,008,009,010,011]

ﷲ تائالا بەندىلىرىگە، ئۇلار يۈز بېرىشىنى يىراق ساناپ ئەجەپلەنگەن نەرسىدىن يەنى قىيامەتنىمۇ كاتتا نەرسىنى يارىتىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بۈيۈك قۇدرىتىنى نامايەن قىلغانلىقىنى ئەسلىتىپ مۇنداق دەيدۇ: [ئۇلار ئاسماننى قانداق (تۈۋرۈكسىز) بەرپا قىلغانلىقىمىزغا، ئۇنى (يۇلتۇزلار بىلەن) بېزىگەنلىكىمىزگە، ئۇنىڭدا ھېچقانداق يوچۇق يوقلۇقىغا قارىمامدۇ؟] بۇ ھەقتە بۈيۈك ۋە يۈكسەك ﷲ تائالا مۇنداق دېگەن: [اللە يەتتە ئاسماننى بىرىنى بىرىنىڭ ئۈستىدە قىلىپ ياراتتى، مېھرىبان اللەنىڭ يارىتىشىدا ھېچ نۇقساننى كۆرمەيسەن، سەن (ئاسمانلارغا) تەكرار قاراپ باققىنكى، بىرەر يوچۇقنى كۆرەمسەن. ئاندىن سەن يەنە ئىككى قېتىم قارىغىن. كۆزۈڭ (ئاسمانلاردا بىرەر نۇقساننى تېپىشتىن) ئۈمىد ئۈزگەن ۋە تالغان ھالدا قايتىدۇ] سۈرە مۈلك 3 -- 4 - ئايەتلەر

[يەر يۈزىنى (توغرىسىغا ۋە ئۇزۇنىسىغا سوزۇپ) كەڭ ياراتتۇق، يەر يۈزىدە] يەرنىڭ ئۈستىدىكى جانلىقلار بىلەن تەۋرەپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن [تاغلارنى قىلدۇق ۋە ئۇنىڭدا تۈرلۈك چىرايلىق ئۆسۈملۈكلەرنى ئۆستۈردۇق] يەنى ھەممە تۈردىكى زىرائەتلەرنى، مېۋىلەرنى ۋە ئۆسۈملۈكلەرنى كۆركەم ۋە جۈپ - جۈپ قىلىپ ئۆستۈردۇق. بۇ ھەقتە ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [سىلەرنىڭ ئىبرەت ئېلىشىڭلار ئۈچۈن ھەر بىر نەرسىنى جۈپ ياراتتۇق] سۈرە زارىيات 49 - ئايەت

[اللەغا قايتقۇچى ھەر بىر بەندىگە (اللەنىڭ قۇدرىتىنى) كۆرسىتىش ئۈچۈن ۋە (اللەنىڭ ئۇلۇغلۇقىنى) ئەسلىتىش ئۈچۈن (شۇنداق قىلدۇق)] يەنى غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ غا بويسۇنغۇچى، ﷲ تائالادىن قورقۇپ تىترىگۈچى ۋە ﷲ تائالا تەرەپكە ناھايىتى بەك قايتقۇچى ھەر بىر بەندىگە، كۆرۈنۈپ تۇرغان ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى بۈيۈك مۆجىزىلەرنى ﷲ تائالانىڭ ياراتقانلىقىنى كۆرستىش، ﷲ تائالانىڭ بۈيۈك قۇدرىتىنى ئىسپاتلاش ۋە ﷲ نىڭ ئۇلۇغلىقىنى ئەسلىتىش ئۈچۈن ياراتتۇق.

[كۆكتىن (بۇلۇتتىن) مۇبارەك سۇنى] يەنى پايدىلىق سۇنى [چۈشۈردۇق، ئۇنىڭ بىلەن باغلارنى ۋە ئاشلىقلارنى] يەنى دانلىق مەھسۇلات چىقىدىغان ۋە ساقلىغىلى بولىدىغان دانلىق زىرائەتلەرنى [ئېگىز ئۆسكەن، مېۋىلىرى سانجاق - سانجاق بولۇپ كەتكەن خورمىلارنى ئۆستۈردۇق. (ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى) بەندىلەرنىڭ رىزقى ئۈچۈن] يەنى مەخلۇقاتلارنىڭ رىزقى ئۈچۈن [(ئۆستۈردۇق)، ئۇ سۇ بىلەن ئۆلۈك (يەنى قاقاس) زېمىننى تىرىلدۈردۇق] زېمىنغا سۇ چۈشكەندىن كېيىن ئۇ جانلىنىدۇ ۋە كۆپىشىدۇ، چىرايلىقلىقىدىن كۆزنى قاماشتۇرىدىغان تۈرلۈك گۈل - چېچەكلەرنى ۋە چىرايلىق ئۆسۈملۈكلەرنى ئۈندۈرۈپ بېرىدۇ. مانا بۇ ھالەتلەر زېمىن گىياسىز، قاقاس چۆلگە ئايلانغاندىن كېيىن بارلىققا كېلىدۇ. كېيىن ئۇ جانلىنىپ يېشىللىققا پۈركىنىدۇ. مانا بۇ ئۆلگەندىن كېيىن قايتا تىرىلىشنىڭ مىسالىدۇر. ﷲ تائالا شۇنىڭغا ئوخشاشلا ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرىدۇ. ﷲ تائالانىڭ بۈيۈك قۇدرىتىنى كۆرستىدىغان ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە باشقا نەرسىلەرنى يارىتىش، ئۆلۈكنى تىرىلدۈرۈشتىن ئىبارەت كاپىرلار ئىنكار قىلغان نەرسىنى يارىتىشتىن كۆپ قىيىندۇر.

بۇ ھەقتە غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ مۇنداق دەيدۇ: [ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى يارىتىش ئەلۋەتتە ئىنسانلارنى يارىتىشتىن كۆپ قىيىندۇر] سۈرە غافىر 57 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى [ئۇلار (يەنى ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلىشنى ئىنكار قىلغۇچى كۇففارلار) بىلمەمدۇكى، ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ياراتقان ۋە ئۇلارنى يارىتىشتا چارچاپ قالمىغان اللە ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرۈشكە قادىر ئەمەسمۇ؟ دۇرۇس، ئۇ ھەقىقەتەن ھەر نەرسىگە قادىردۇر] سۈرە ئەھقاف 33 - ئايەت [(بۇمۇ) اللەنىڭ (بىرلىكىنى ۋە قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇركى، سەن زېمىننى قاقاس كۆرىسەن، ئۇنىڭغا يامغۇر ياغدۇرغان ۋاقتىمىزدا، زېمىن كۆتۈرۈلىدۇ ۋە كۆپىشىدۇ، شۈبھىسىزكى، زېمىننى تىرىلدۈرگەن زات ئۆلۈكلەرنى ئەلۋەتتە تىرىلدۈرگۈچىدۇر، ئۇ ھەقىقەتەن ھەر نەرسىگە قادىردۇر] سۈرە فۇسسىلەت 39 - ئايەت .

ئىلگىرى ئۆتكەن ئۈممەتلەرنىڭ ھالاك بولغانلىقىدىن قۇرەيشلەرنى ئاگاھلاندۇرۇش توغرىسىدا

[50:012,013,014,015]

ﷲ تائالا بۇ ئايەتلەردە قۇرەيش كاپىرلىرىنى ئىلىگىرى پەيغەمبەرلەرنى ئىنكار قىلىشتا قىلمىشلىرى قۇرەيش كاپىرلىرىغا ئوخشاپ كەتكەن كاپىرلارغا ﷲ نىڭ دۇنيادىلا قاتتىق ئازاب چۈشۈرگەنلىكىنى بايان قىلىپ قورقۇتىدۇ. نۇھ ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى بۇنىڭ مىسالىدۇر. ﷲ تائالا ئۇلارنى يەر يۈزىدىكى پۈتكۈل مەخلۇقاتلار بىلەن قوشۇپ سۇغا غەرق قىلىش جازاسى بىلەن جازالىدى. ﷲ تائالا يەنە رەس ئاھالىسىنى ھالاك قىلدى. رەس ئاھالىسىنىڭ قىسسىسى سۈرە فۇرقاندا بايان قىلىنغان.

[ئۇلاردىن ئىلگىرى (پەيغەمبەرلىرىنى) ئىنكار قىلغانلار نۇھنىڭ قەۋمى رەس ئاھالىسى، سەمۇد (قەۋمى)، ئاد (قەۋمى)، پىرئەۋن، لۇتنىڭ قېرىنداشلىرى، ئەيكە ئاھالىسى (يەنى شۇئەيب قەۋمى) تۈببە قەۋمى ئىدى] لۇتنىڭ قېرىنداشلىرى لۇتنىڭ ئۈممىتى بولۇپ، ﷲ تائالا ئۇنى ئۇلارغا سەدۇم ئەھلىدىن پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتكەن. ئۇلار لۇتقا قارىتا ئەشەددىي، قەبىھ مۇئامىلىدە بولغان، شۇنىڭ بىلەن ﷲ تائالا ئۇلارنى يەرگە يۈتكۈزىۋەتكەن، ئۇلارنىڭ كۇفرى، ھەددىدىن ئاشقانلىقى ۋە ھەقكە قارشىلىق قىلغانلىقى سەۋەبىدىن ئۇلار ياشاپ ئۆتكەن يەر - زېمىننى پاسكىنا سېسىق كۆلگە ئايلاندۇرىۋەتكەن. ئەيكە ئاھالىسى بولسا شۇئەيب ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى، تۈببە قەۋمى بولسا يەمەنلىكلەردۇر، ئۇلار توغرۇلۇق سۈرە دۇخاندا توختالغان ئىدۇق، بۇ يەردە قايتا تەكرارلاش ھاجەتسىز.

[ئۇلارنىڭ ھەممىسى پەيغەمبەرلىرنى ئىنكار قىلدى] يەنى يوقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئۈممەتلەرنىڭ ھەممىسى ئۆز پەيغەمبەرلىرىنى ئىنكار قىلدى. كىمكى بىر پەيغەمبەرنى ئىنكار قىلىدىكەن، گويا ئۇ ھەممە پەيغەمبەرنى ئىنكار قىلغان بولىدۇ. بۇ ھەقتە بۈيۈك ۋە يۈكسەك ﷲ مۇنداق دەيدۇ: [نۇھنىڭ قەۋمى پەيغەمبەرلەرنى ئىنكار قىلدى] سۈرە شۇئەرا 105 ئايەت نۇھنىڭ قەۋمىگە ھەقىقەتەن بىر پەيغەمبەر كەلدى، ئەگەر ئۇلارغا ئوخشاش دەۋەت بىلەن بارلىق پەيغەمبەرلەر كەلگەن تەقدىردىمۇ ئۇلار پەيغەمبەرلەرنى ئىنكار قىلغان بولاتتى.

[شۇنىڭ بىلەن مېنىڭ ئازابىم (ئۇلارغا) تېگىشلىك بولدى] يەنى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغانلارغا ﷲ تائالانىڭ ئۇلارنى قورقاتقان ئازاب - ئۇقىبىتى تېگىشلىك بولدى. قۇرەيش كاپىرلىرى ئۇلارغا يەتكەن ئازابنىڭ ئۆزلىرىگىمۇ يېتىپ قېلىشىدىن ھەزەر قىلىشى كېرەك. چۈنكى ئۇلارمۇ ھالاك بولغانلارغا ئوخشاشلا ئۆز پەيغەمبىرىنى ئىنكار قىلىشماقتا.

قايتا يارىتىشنىڭ ئاسان ئىكەنلىكى توغرىسىدا

[50:012,013,014,015]

[(ئىنسانلارنى) دەسلەپتە يارىتىشتىن ئاجىز كەلدۇقمۇ؟] يەنى ئۇلار ئۆزرىلىرىنى قايتا يارىتىشىمىزدىن گۇمان قىلغىدەك ئۇلارنى دەسلەپتە يارىتىش بىزگە ئېغىر كەلگەنمۇ؟ [ھەرگىز ئۇنداق ئەمەس ( بىز بۇنىڭدا ئاجىزلىق قىلمىغاچقا، ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلدۈرۈشتىمۇ ئاجىزلىق قىلمايمىز) ئۇلار يېڭىدىن يارىتىلىشقا (يەنى قىيامەتتە تىرىلدۈرۈشكە) قارىتا گۇماندىدۇر] يەنى ئىنساننى دەسلەپتە يارىتىش بىزگە ئېغىر كەلمىدى، ئۇنى قايتا يارىتىش ئۇنى دەسلەپتە ياراتقانغا قارىغاندا تولىمۇ قولايدۇر. بۇ ھەقتە غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [مەخلۇقاتنى دەسلەپتە (يوقتىن) بار قىلىدىغان، ئاندىن ئۇنى (ئۆلگەندىن كېيىن) تىرىلىدۈرىدىغان ﷲ ئەنە شۇدۇر، ئۇ (يەنى مەخلۇقاتنى تىرىلدۈرۈش) ﷲ غا (ئۇنى دەسلەپتە يوقتىن بار قىلغانغا قارىغاندا) ئوڭايدۇر] سۈرە رۇم 27 - ئايەتنىڭ بىر قىسى [ئۇ بىزگە (ئىنساننىڭ قايتا تىرىلىشىنى يىراق ساناپ، چىرىگەن سۆڭەكلەرنى) مىسال قىلىپ كۆرسەتتى. ئۆزىنىڭ يارىتىلغانلىقىنى بولسا ئۇنتۇدى، ئۇ: «چىرىپ كەتكەن سۆڭەكلەرنى كىم تىرىلدۈرەلەيدۇ؟» دېدى. ئېيتقىنكى، «ئۇنى ئەڭ دەسلەپتە ياراتقان زات تىرىلدۈرىدۇ، ئۇ ھەر بىر مەخلۇقنى بىلگۈچىدۇر] سۈرە ياسىن 78 - 79 - ئايەتلەر ئىمام بۇخارى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:«ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: ئادەم ئەۋلادى ماڭا ئازار بېرىدۇ، ئۇ: ﷲ مېنى دەسلەپتە ياراتقاندەك ھەرگىز قايتا يارىتالمايدۇ، دەيدۇ. مەخلۇقاتنى دەسلەپتە يارىتىش ماڭا ئۇنى قايتا يارىتىشقا قارىغاندا ئاسان ئەمەس»

ئىنساندىكى پۈتۈن ئىشلارنى ﷲ تائالانىڭ بىلىپ تۇرىدىغانلىقى ۋە كۆزىتىپ تۇرىدىغانلىقى توغرىسىدا

[50:016,017,018,019,020,021,022]

ﷲ تائالا بۇ ئايەتتە ئۆزىنىڭ ئىنساننى يارىتىشقا قادىر ئىكەنلىكىنى، ئۆزىنىڭ ئۇنىڭ ياراتقۇچىسى ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇنىڭ جىمى ئىشلىرىنى بىلىپ تۇرىدىغانلىقىنى، تاكى ﷲ تائالا ئادەم بالىلىرىنىڭ كۆڭۈللىرىدىكى ۋەسۋەسىلەردىن تارتىپ ياخشىلىق ياكى يامانلىق بولسۇن، ھەممىنى بىلىپ تۇرىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلىدۇ.

ئىمام بۇخارى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:«شۈبھىسىزكى، ﷲ تائالا مېنىڭ ئۈممىتىمدىن ئۇلارنىڭ كۆڭۈللىرىگە كەچكەن يامان ئىشلارنى، ئۇلار ئۇنى سۆزلىمىگەن ياكى ئەمەلىيەتتە قىلمىغان بولسىلا، كەچۈرىدۇ»

[بىز ئۇنىڭ جان تومۇرىدىنمۇ يېقىنمىز] يەنى ﷲ تائالانىڭ پەرىشتىلىرى ئىنسانغا ئۆزىنىڭ جان تومۇرىدىنمۇ يېقىندۇر. كىمكى بۇ ئايەتتىكى يېقىنچىلىقنى ﷲ تائالانىڭ بىلىپ تۇرىشى دەپ چۈشەندۈرسە، ئۇ چوقۇم ﷲ تائالانىڭ ئىنساننىڭ قېشىغا چۈشۈشى ياكى ئۇنىڭ روھى بىلەن بىرلىشىشى لازىم بولۇپ قېلىشىىدىن قېچىپ شۇنداق قىلغان بولىدۇ، چۈنكى بۇ ئىككى سۈپەت پۈتۈن ئۆلىمالارنىڭ ئىجماسى بىلەن ﷲ نىڭ سۈپەتلىرىگە تۈپتىن زىتتۇر. ﷲ تائالا بۇنداق نۇقسانلاردىن ئۈستۈندۇر ۋە پاكتۇر. لېكىن ئايەتنىڭ مەنىسى ئۇ مەزمۇننى ئىپادىلىمەيدۇ، چۈنكى ﷲ تائالا بۇ ئايەتتە: مەن ئۇنىڭ جان تومۇرىدىنمۇ يېقىنمەن، دېمىدى. بەلكى ئۇ [بىز ئۇنىڭ جان تومۇرىدىنمۇ يېقىنمىز] دېدى. ﷲ تائالا ئىنساننىڭ سەكراتتىكى ھالىتى توغرىسىدىمۇ مۇنداق دەيدۇ: [بىز ئۇنىڭغا سىلەردىن يېقىنمىز، لېكىن سىلەر (ئۇنى) كۆرمەيسىلەر (يەنى بىلمەيسىلەر)] سۈرە ۋاقىئە 85 - ئايەت يەنى ﷲ تائالانىڭ جان ئالغۇچى پەرىتشىلىرى يېقىندۇر. ﷲ تائالا كۆپلۈكنى بىلدۇرىدىغان ئالماشنى ئىشلىتىپ يەنە مۇنداق دېگەن: [قۇرئاننى ھەقىقەتەن بىز نازىل قىلدۇق ۋە چوقۇم ئۇنى قوغدايمىز] سۈرە ھىجر 9 - ئايەت ﷲ تائالانىڭ ئىزنى بىلەن قۇرئاننى پەرىشتىلەر ئېلىپ چۈشتى، شۇنىڭغا ئوخشاشلا پەرىشتىلەر ﷲ تائالانىڭ قادىر قىلىشى بىلەن، ئىنسانغا ئۇنىڭ جان تومۇرىدىنمۇ يېقىندۇر. شەيتان ئىنسانغا يېقىنلىشالىغىنىدەك پەرىشتىمۇ ئىنسانغا يېقىنلىشالايدۇ. شۇنداقلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «شەيتان ئادەم بالىسىنىڭ قان تومۇرىدا چېپىپ يۈرۈيدۇ، دەپ خەۋەر قىلغىنىدەك، بۇ يەردە ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [ئىنساننىڭ ئوڭ تەرىپىدە ۋە سول تەرىپىدە ئولتۇرۇپ خاتىرىلەيدىغان] يەنى ئىنساننىڭ ئەمەلىنى كۆزىتىپ يازىدىغان [ئىككى پەرىشتە بار. (ئىنساننىڭ سۆز-ھەرىكىتى خاتىرىلىنىۋاتقان) ۋاقىتتا، ئۇ قانداق بىر سۆزنى قىلمىسۇن، ئۇنىڭ ئالدىدا ھامان پەرىشتە ھازىر بولۇپ، كۆزىتىپ تۇرىدۇ] يەنى پەرىشتە ئۇنى كۆزىتىپ تۇرىدۇ ۋە ئۇنىڭ ھەر بىر سۆز - ھەرىكىتنى قالدۇرماستىن يېزىشقا تەييار تۇرىدۇ.

بۇ ھەقتە ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [ھالبۇكى سىلەرنىڭ ئۈستۈڭلاردا سىلەرنى كۆزىتىپ تۇرغۇچى پەرىشتىلەر بار. ئۇلار (اللەنىڭ دەرگاھىدا) ھۆرمەتلىك پەرىشتىلەر بولۇپ، (سىلەرنىڭ سۆزلىرىڭلارنى ۋە ئەمەللىرىڭلار)نى يېزىپ تۇرىدۇ. ئۇلار قىلمىشلىرىڭلارنى بىلىپ تۇرىدۇ] سۈرە ئىنفىتار 10 - 12 - ئايەتكىچە شۇنداق قىلىپ پەرىشتە ھەر قانداق سۆزنى ۋە ھەرىكەتنى يېزىپ تۇرىدۇ. بۇ ئايەتنى ھەسەن ۋە قەتادە يۇقىرىقىدەك تەپسىر قىلغان. ئۇ، بۇ ئايەتنىڭ ئاشكارا مەنىسىدۇر.

ئىمام ئەھمەد، بىلال ئىبنى ھارىس مۇزەنى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:«شەك - شۈبھىسىزكى، بىرەر ئادەم ﷲ تائالا رازى بولىدىغان بىرەر ئېغىز سۆزنى قىلغان بولسا، ئۇ ئادەم سۆزىنىڭ قايسى دەرىجىگە يەتكەنلىكىنى ئويلا - ئويلىماستىن، غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ ئۇنىڭغا ئۇ سۆزنىڭ ساۋابى ئۈچۈن، ئۇ ﷲ تائالاغا مۇلاقات بولىدىغان كۈنىگە قەدەر ئۇنىڭدىن رازى بولىدىغانلىقىنى يازىدۇ. شەك - شۈبھىسىزكى، بىرەر ئادەم ﷲ تائالا غەزەپلىنىدىغان بىرەر ئېغىز سۆزنى قىلغان بولسا، ئۇ ئادەم سۆزىنىڭ قايسى دەرىجىگە يەتكەنلىكىنى ئويلا - ئويلىماستىن، ﷲ تائالا ئۇنىڭغا ئۇ سۆزنىڭ جازاسى ئۈچۈن، ئۇ ﷲ تائالاغا مۇلاقات بولغان كۈنگە قەدەر، ئۇنىڭغا غەزەپ قىلىدىغانلىقىنى يازىدۇ» ئەلقەمە: بىلال ئىبنى ھارىسنىڭ بۇ ھەدىسى مېنى قانچىلىغان سۆزنى قىلىشتىن مەنئى قىلدى - ھە! دەيدۇ. بۇنى ئىمام تىرمىزى، نەسائى ۋە ئىبنى ماجە قاتارلىقلارمۇ رىۋايەت قىلغان.

ئۆلۈمنى سۇرنىڭ چېلىنىدىغانلىقىنى ۋە مەھشەرگاھقا ھەيدىلىنىدىغانلىقىنى ئەسلىتىش توغرىسىدا

[50:016,017,018,019,020,021,022]

[ئۆلۈمنىڭ سەكراتى ھەقىقەتنى ئېلىپ كەلدى (يەنى ئاخىرەتنى ئىنكار قىلغۇچى ئاخىرەتنىڭ دەھشىتىنى ئېنىق كۆرىدۇ) سەن ئۇنىڭدىن (يەنى ئۆلۈمدىن) قاچاتتىڭ] ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: ئى ئىنسان! ئۆلۈمنىڭ سەكراتى ھەقىقەتنى ئېلىپ كەلدى، يەنى سەن شەكلىنىدىغان ھەقىقىي ئۆلۈم ساڭا ئاشكارا قول ئۇزارتىپ كەلدى، [سەن ئۇنىڭدىن (يەنى ئۆلۈمدىن) قاچاتتىڭ] يەنى مانا بۇ ئۆلۈم سەن قاچقان نەرسىدۇر، ئۇ ساڭا يېتىپ كەلدى، ئۇنىڭدىن ھېچبىر قېچىپ قۇتۇلۇش ۋە خالاس بولۇش يوقتۇر.

ئىمام بۇخارى رىۋايەت قىلىدۇكى: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام سەكراتقا چۈشۈپ قالغان چاغدا يۈزىدىكى تەرنى سۈرتۈپ تۇرۇپ: «ﷲ تائالانى پاك دەپ بىلىمەن، ئۆلۈمنىڭ ھەقىقەتەن سەكراتى بار ئىكەن» دېگەن. ﷲ تائالانىڭ : [سەن ئۇنىڭدىن (يەنى ئۆلۈمدىن) قاچاتتىڭ] دېگەن ئايىتى ئىككى خىل تەپسىر قىلىنغان: ئۇنىڭ بىرى: سەن قۇتۇلۇشقا تىرىشقان ۋە قاچقان ئۆلۈم ساڭا راستىنلا يېتىپ كېلىپ بۇسۇغاڭغا چۈشتى، دېگەندىن ئىبارەت. يەنە بىرى: سەن قېچشقا ۋە قۇتۇلۇشقا قادىر بولالمىغان ئۆلۈم ئەنە شۇدۇر.

ئىمام تەبەرانى سەمۇرەدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:«ئۆلۈمدىن قاچقان كىشى تۈلكىگە ئوخشايدۇ، تۈلكە زېمىنغا قەرزدار بولۇپ قالغان بولۇپ، زېمىن ئۇنىڭدىن قەرزىنى تەلەپ قىلىدۇ. تۈلكە بولسا قەرزدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن سوكۇلداپ يۈگىرەيدۇ. ئۇ چارچاپ، ئۇيقۇسىراپ، ھالى قالمىغاندا ئۇۋىسىغا كىرسە، زېمىن ئۇنىڭغا: ئى تۈلكە! قەرزىمنى بەرگىن، دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئۇۋىسىدىن يەنە سوكۇلداپ چىقىدۇ، ئۇ شۇ ھالەتتە يۈرۈپ ئاخىرى بوينى ئۈزۈلۈپ ئۆلۈپ تۈگەيدۇ» بۇ مىسالنىڭ مەزمۇنى شۇكى، خۇددى ئۇ تۈلكە زېمىندىن ھېچ قېچىپ ئاجرىيالمىغىنىدەك، ئىنسانمۇ ئۆلۈمدىن ھېچ قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ.