تەپسىر ئىبنى كەسىر

5-توم / 6

30-سۈرىدىن 49-سۈرىگىچە

ئۇيغۇرچە تېكىست نۇسخىسى

مەنبە: Qurankerim.com

30-سۈرە

رۇملۇقلارنىڭ غەلىبە قىلىشىنىڭ خەۋىرى توغرىسىدا

[30:001,002,003,004,005,006,007]

بۇ ئايەتلەر پارسلار پادىشاھى سابۇر، رۇملۇقلارنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىپ رۇم تەۋەسىنىڭ چەت رايونلىرىنى، شامنى، ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ بىر قىسىم جايلىرىنى ئىشغال قىلىۋالغاندا نازىل بولغان. سابۇر، رۇم پادىشاھى ھىرەقلىنى چېكىنىشكە مەجبۇرلاپ ئۇنى قۇستەنتىنىيىگىچە ھازىرقى ئىستانبۇلنى كۆرسىتىدۇ قىستاپ باردى ۋە ئۇنى قۇستەنتىيىدە ئۇزاق مۇددەت مۇھاسىرگە ئالدى. تۆۋەندە دېيىلگىنىدەك، كېيىن ھىرەقل ئىشغال قىلىنغان يەرلىرىنى قايتۇرۇۋالدى.

ئىمام ئەھمەد، ئىنبى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: [ئەلىف، لام، مىم. رۇملۇقلار يېقىن بىر جايدا يېڭىلدى] دېگەن ئايىتى ھەققىدە مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: رۇملۇقلار يېڭىلدى ۋە يەڭدى. مۇشرىكلار، پارسلارنىڭ رۇملۇقلارنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشىنى خالايتتى. چۈنكى، پارسلار بۇدلارغا چوقۇناتتى. مۇسۇلمانلار رۇملۇقلارنىڭ پارسلارنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشىنى خالايتتى. چۈنكى، ئۇلار ئەھلى كىتاب ئىدى. رۇملۇقلارنىڭ يېڭىلگەن خەۋىرى ئەبۇبەكرىگە يەتكۈزۈلدى. ئەبۇبەكرى بۇ خەۋەرنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا يەتكۈزدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «ئەمما رۇملۇقلار كەلگۈسىدە چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ» دېدى.

ئەبۇبەكرى بۇنى مۇشرىكلارغا يەتكۈزدى. ئۇلار: ئۇنداق بولسا، بىز ئارىمىزدا ۋاقىت بەلگىلەيلى، ئەگەر بىز ئۇتۇپ چىقساق، پالان - پۇستان ئىشلار بىزنىڭ بولسۇن. ئەگەر سىلەر ئۇتۇپ چىقساڭلار، پالان - پۈكۈن ئىشلار سىلەرنىڭ بولسۇن، دېدى. ئەبۇبەكرى بەش يىلنى بەلگىلىدى. بىراق رۇملۇقلار غەلىبە قىلالمىدى. ئەبۇبەكرى بۇ ئەھۋالنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئېيتتى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «بىلگىنكى، ئون يىلدىن تۆۋەنرەك ۋاقىت بەلگىلىسەڭ بوپتىكەن» دېدى. شۇنىڭدىن كېيىن رۇملۇقلار غەلىبە قىلدى.

بۇ ئەھۋال ﷲ تائالانىڭ تۆۋەندىكى ئايىتىدە ئىپادىلىنىدۇ: [ئەلىف، لام، مىم. رۇملۇقلار يېقىن بىر جايدا يېڭىلدى. ئۇلار يېڭىلگەندىن كېيىن بىر قانچە يىل ئىچىدە يېڭىدۇ، ئىلگىرى ۋە كېيىن ھەممە ئىش ﷲ نىڭ باشقۇرۇشىدىدۇر. بۇ كۈندە مۆمىنلەر ﷲ نىڭ بەرگەن ياردىمى بىلەن خۇشال بولىدۇ. ﷲ خالىغان كىشىگە ياردەم بېرىدۇ. ﷲ غالىبتۇر. (مۆمىنلەرگە) ناھايىتى مېھرىباندۇر]. بۇ ھەدىسنى تىرمىزى ۋە نەسەئى قاتارلىقلارمۇ مۇشۇنداق رىۋايەت قىلغان.

بۇ ھەقتە يەنە بىر ھەدىس رىۋايەت قىلىنغان. ئىمام تىرمىزى، نىيار ئىبنى مۇكرەم ئەسلەمىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: [ئەلىف، لام، مىم. رۇملۇقلار يېقىن بىر جايدا يېڭىلدى، ئۇلار يېڭىلگەندىن كېيىن بىر قانچە يىل ئىچىدە يېڭىدۇ] دېگەن ئايەت نازىل بولغان بۇ كۈنلەردە، پارسلار رۇملۇقلارنىڭ ئۈستىدىن غالىب ئىدى.

مۇسۇلمانلار، رۇملۇقلارنىڭ پارسلارنىڭ ئۈستىدىن غالىب بولۇشىنى ياخشى كۆرەتتى. چۈنكى، رۇملۇقلارمۇ مۇسۇلمانلارغا ئوخشاش كىتاب بېرىلگەنلەردىن ئىدى. ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: [بۇ كۈندە مۆمىنلەر ﷲ تائالانىڭ بەرگەن ياردىمى بىلەن خۇشال بولىدۇ، ﷲ خالىغان ئادەمگە ياردەم بېرىدۇ، ﷲ غالىبتۇر، ناھايىتى مېھرىباندۇر].

قۇرەيشلەر پارسلارنىڭ غەلىبە قىلىشىنى ياخشى كۆرەتتى. چۈنكى، پارسلار ئەھلى كىتابتىن ئەمەس بولۇپ، شېرىك ئەقىدىدە ئىدى. ﷲ بۇ ئايەتنى نازىل قىلغان چاغدا، ئەبۇبەكرى چىقىپ مەككە كوچىلىرىدا ئۈنلۈك ئاۋاز بىلەن: [ئەلىف، لام، مىم. رۇملۇقلار يېقىن بىر جايدا يېڭىلدى، ئۇلار يېڭىلگەندىن كېيىن بىر قانچە يىل ئىچىدە يېڭىدۇ] دەپ توۋلىدى، قۇرەيشتىن بىر تۈركۈم كىشىلەر ئەبۇبەكرىگە: بۇ ئىش ئارىمىزدا مۇنداق بولسۇن، سىلەرنىڭ ھەمراھىڭلار رۇملۇقلارنىڭ بىر قانچە يىل ئىچىدە پارسلارنى يېڭىدىغانلىقىنى ئېيتتى. بىز سەن بىلەن بۇ ئىشتا دو تىكىشەمدۇق؟ دېدى. ئەبۇبەكرى: بولىدۇ، دېدى. بۇ ئىش دو تىكىشىش چەكلىنىشتىن بۇرۇن بولغان ئىدى. ئەبۇبەكرى بىلەن مۇشرىكلار دو تىكىشتى ۋە دوغا تىكىلگەن نەرسىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشتى. ئۇلار ئەبۇبەكرىگە: ”مۇددەت“ نى ئۈچ يىلدىن توققۇز يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا قانچە يىل قىلىمىز، سەن ئارىمىزدا ئوتتۇراھال بىر مۇددەتنى دېگىن، بىز ئۇنىڭغا قوشۇلايلى، دېدى. مۇنداق قىلىپ: ئۇلار ئارىسىدىكى مۇددەتنى ئالتە يىل قىلىپ بېكىتتى، رۇملۇقلار غەلىبە قىلىشتىن بۇرۇن ئالتە يىل تۈگەپ قالدى. مۇشرىكلار ئەبۇبەكرىنىڭ دوغا تىككەن مېلىنى ئېلىپ كەتتى. يەتتىنچى يىلى كىرگەندە رۇملۇقلار پارسلارنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە قىلدى. مۇسۇلمانلار ئەبۇبەكرىنى مۇددەتنى ئالتە يىل بەلگىلىگەنلىكى ئۈچۈن ئەيىبلىدى. چۈنكى، ﷲ بىر قانچە يىل ئىچىدە دېگەن ئىدى. شۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن كىشىلەر ئىسلامنى قوبۇل قىلدى.

رۇملۇقلارنىڭ كىملەر ئىكەنلىكى توغرىسىدا

[30:001,002,003,004,005,006,007]

بۇ ئايەت كەرىملەرنىڭ سۆزلۈكلىرى ھەققىدە ئازراق توختىلايلى، ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [ئەلىف، لام، مىم. رۇملۇقلار يېڭىلدى] سۈرىلەرنىڭ بېشىدىكى ئۈزۈپ ئوقۇلىدىغان ئېلىپبە ھەرپلىرى ھەققىدە سۈرە بەقەرەنىڭ بېشىدا سۆزلەنگەن ئىدى. ئەمما رۇملۇقلار دېگەن سۆزگە كەلسەك، ئۇلار ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىمنىڭ ئوغلى ئىيسىنىڭ نەسلىدىندۇر .ئۇلار ئىسرائىل ئىسرائىل يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنى كۆرسىتىدۇ ئەۋلادىنىڭ تاغىسىنىڭ بالىلىرى بولۇپ، ئەسپەرنىڭ ئەۋلادلىرى دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار يۇنان دىنىدا ئىدى.

يۇنانلىقلار نۇھنىڭ ئوغلى يافەسنىڭ نەسلىدىن بولۇپ تۈركنىڭ تاغىسىنىڭ ئەۋلادى ئىدى. ئۇلار يەتتە سەييارە يولتۇزلارغا چوقۇناتتى. ئۇ يۇلتۇزلار ”ئەلمۇتەھەييەرە“ دەپ ئاتىلاتتى. ئۇلار شىمالى قۇتۇبقا قاراپ ناماز ئوقۇيتتى، دەمەشىق شەھىرىنى ئۇلار قۇرغان بولۇپ، ئۇنىڭدىكى ئىبادەتخانىنىمۇ ئۇلار سالغان ئىدى. ئىبادەتخانىنىڭ شىمالى تەرەپكە قارايدىغان بىر قانچە دانە مېھرابى بار ئىدى. رۇملۇقلار ئىسا ئەلەيھىسسالام پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىلگەندىن كېيىنمۇ تەخمىنەن 300 يىلغىچە يۇنانلىقلارنىڭ دىنىدا ئىدى.

شام بىلەن ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئۇلارغا تەۋە يەرلەرنىڭ پادىشاھى قەيسەر دەپ ئاتىلاتتى. ئۇلارنىڭ پادىشاھلىرىدىن بىرىنچى بولۇپ خرىستىئان دىنىغا كىرگەن كىشى ھەيرانلىق قۇستەنتىن ئىبنى قۇستۇس ۋە ئۇنىڭ ئانىسى مەريەم ھىيلانىيە شەدقانىيە ئىدى. مەريەم ئوغلىدىن بۇرۇن خرىستىئان دىنىغا كىرىپ ئاندىن ئوغلىنى شۇ دىنغا دەۋەت قىلغان ئىدى. قۇستەنتىن ئىلگىرى پەيلاسوپ ئىدى. ئۇ ئانىسىغا ئەگەشتى. ناسارالار نەقىيە دېگەن يەردە يىغىن ئۆتكۈزدى. شۇ يىغىندا ئۆز زامانىدىكى ئابدۇللاھ ئىبنى ئارىيۇس بىلەن مۇنازىرە قىلدى. ئۇلار نۇرغۇن قېتىم ئىختىلاپ قىلىشىپ بىرلىككە كېلەلمىگەندىن كېيىن ئۇلاردىن پەقەت 318 ئەسقۇف خرىستىئانلارنىڭ دىنى ئۇنۋانىنى كۆرسىتىدۇ بىرلىشىپ قۇستەنتىننىڭ ئەقىدىسىنى بەلگىلەپ بەردى. ئۇلار بۇ ئەقىدىنى ”بۈيۈك ئامانەت“ دەپ ئاتىدى.

ئەمەلىيەتتە بولسا، ئۇ ھەقىقەتەن ”رەزىل خىيانەت“ ئىدى. ئۇلار ئۇنىڭغا ھالال - ھارام ۋە باشقا ئۇلار ئېھتىياجلىق بولغان نەرسىلەرگە دائىر ھۆكۈم ۋە قانۇنلارنى مۇقەددەس كىتاب ئىنجىلنىڭ نامى بىلەن بەلگىلەپ بەردى. ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىنى ئۆزگەرتتى. ئۇنىڭغا بەزى ھۆكۈملەرنى قوشتى ۋە بەزىلىرىنى چىقىرىۋەتتى. شەرققە قاراپ ناماز ئوقۇدى. شەنبە كۈنلۈك دەم ئېلىشنى يەكشەنبىگە ئۆزگەرتتى. كرېست بەلگىسىگە چوقۇندى ۋە توڭگۈز گۆشىنى ھالال قىلدى.

سەلىب بايرىمى، قەداس بايرىمى، غىتاس بايرىمى ۋە بائۇس، شەنائىن بايراملىرىغا ئوخشاش باشقا بايراملارنى پەيدا قىلىپ ئۆزلىرىگە بايرام قىلىۋالدى. پادىشاھقا پاپا بەلگىلەپ بەردى. پاپا ئۇلارنىڭ دىنى داھىسىدۇر. ئاندىن دەرىجە بويىچە بىترىق، ئاندىن مەتران، ئاندىن ئەسىقەف ئاندىن قىسسىس ئاندىن شەمماس قاتارلىق دىنى ئۇنۋانلارنى بەلگىلىدى. راھىبلىقنى پەيدا قىلدى. پادىشاھ راھىبلارغا چىركاۋ ۋە ئىبادەتخانىلارنى بىنا قىلىپ بەردى.

ئۆزىنىڭ ئىسمى بېرىلگەن شەھەر قۇستەنتىننى تەسىس قىلدى .ئېيتىلىشچە: ئۇ ھايات ۋاقتىدا 12 مىڭ چىركاۋ سالدۇرغان ۋە بەيتى لەھمى چىركاۋىنى ئۈچ مېھرابلىق قىلىپ سالدۇرغان ئىكەن. ئۇنىڭ ئانىسى قۇمامە ئەخلاتخانىنى كۆرسىتىدۇ سالدۇرغان ئىكەن. ئۇلارنىڭ دىنى پادىشاھلىق دىنى دەپ ئاتىلاتتى. چۈنكى، ئۇلار پادىشاھنىڭ دىنىدا ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن يەئقۇب ئەسكافىنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى يەئقۇبىيە مەزھىپىنى، نەستۇرانىڭ ئەگەشكۈچىلىرى نەستۇرىيە مەزھىپىنى پەيدا قىلدى. ئۇلار نۇرغۇن پىرقە ۋە جامائەلەرگە بۆلۈنۈپ كەتتى. بۇ ھەقتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ھەقىقەتەن ئۇلار 72 پىرقىگە بۆلۈنۈپ كەتتى». بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇلار خرىستىئان دىنىدا داۋام قىلىپ كېلىۋەردى. ھەر بىر قەيسەر رۇملۇقلارنىڭ پادىشاھلىرى، ئەسلى ئىسىم بىلەن ئاتىماي قەيسەر دەپ ئاتىلاتتى ئۆلسە، ئورنىغا يەنە بىرى چىقاتتى. ئۇلارنىڭ ئاخىرقى پادىشاھى ھىرەقل ئىدى. ئۇ ئەقىللىق ئادەم بولۇپ ئەڭ ھۇشيار، ئەڭ تەدبىرلىك، نەزەر دائىرىسى كەڭ، پىكرى ئۆتكۈر پادىشاھلاردىن ئىدى. ئۇ بۈيۈك ئالقىش، كاتتا داغ - دۇغا ئىچىدە ئۇلارغا پادىشاھ بولدى. كېيىن پارس پادىشاھى كىسرا، ئىراق، خۇراسان، رەي ۋە باشقا نۇرغۇن يۇرتلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلدى. ئۇنىڭ ئەسلى ئىسمى سابۇرزۇل ئەكتاف ئىدى. كېيىن قەيسەرگە ئۇرۇش ئاچتى. ئۇنىڭ مەملىكىتى قەيسەرنىڭ مەملىكىتىدىن چوڭ ئىدى. ئۇ باشقا نۇرغۇن مىللەتلەرنى ۋە پارسلارنى كونتىرۇل ئاستىغا ئالغان ئىدى. ئۇلار مەجۇسى بولۇپ ئوتقا چوقۇناتتى.

قەيسەرنىڭ كىسرانى قانداق يەڭگەنلىكى توغرىسىدا

[30:001,002,003,004,005,006,007]

كىسرا ئۆزى قوماندانلىق قىلىپ قەيسەرنىڭ دۆلىتىگە ھۇجۇم قىلىش ئارقىلىق ئۇنى يېڭىپ، مەغلۇب قىلدى. قورشاۋغا ئالدى. قەيسەرنىڭ قولىدا قۇستەنتىين شەھىرىدىن باشقا بىرمۇ شەھەر قالمىدى. كىسرا ئۇنى قۇستەنتىينىدە ئۇزۇن مۇددەت مۇھاسىرگە ئالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ قىيىن ئەھۋالدا قالدى.

خرىستىئانلار ئۇنى ھەددىدىن زىيادە چوڭ بىلەتتى. كىسرا شەھەرنى ئىشغال قىلىشقا قادىر بولالمىدى. قۇستەنتىن پىششىق، مۇستەھكەم قورغان بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇنىڭغا مۇمكىن بولمىدى. چۈنكى، شەھەرنىڭ يېرىمى دېڭىزنىڭ ئۇ تەرىپىدە، يېرىمى بۇ تەرىپىدە بولۇپ ئۇلارغا ئۇ تەرەپلەردىن ئوزۇق - تۆلۈك ۋە ياردەم كېلەتتى. ۋاقىت ئۆتكەنسېرى قەيسەر بىر ھىيلە تېپىپ چىقتى. ئۇ دۈشمەننى ئالداشنى توغرا تاپتى. ئۇ كىسرادىن يۇرتىنى بوشىتىپ بېرىش بەدىلىگە ئۇنىڭ بىلەن توختاملىشىپ خالىغان شەرتى بويىچە ئۆزىنىڭ پۇل - مال تۆلەيدىغانلىقىنى دېدى. كىسرا بۇ تەلەپنى قوبۇل قىلدى ۋە ئۇنىڭدىن دۇنيا پادىشاھلىرىنىڭ بىرىمۇ قادىر بولالمايدىغان نۇرغۇن بايلىقلارنى، ئالتۇن - جەۋھەرلەر، رەخت، دېدەكلەر، خىزمەتچىلەر ۋە تۈرلۈك، نۇرغۇن بايلىقنى تەلەپ قىلدى. قەيسەر ئۇنىڭغا قوشۇلدى ۋە ئۇنىڭ تەلەپ قىلغانلىرىنىڭ ھەممىسى ھۇزۇرىدا باردەك كىسرانى ۋەسۋەسىگە سېلىپ قويدى. كىسرا ئاز تەلەپ قىلىپ قاپتىمەن دەپ ئويلىدى.

ئەگەر ئۇ ئىككى پادىشاھ بىرلەشسىمۇ بۇ بايلىقنىڭ ئوندىن بىرىنى يىغىشقا چوقۇم قۇدرىتى يەتمىگەن بولاتتى. ئۇ كىسرادىن ئۆزىنىڭ دۆلىتى شامغا ۋە دۆلەت تەۋەسىدىكى باشقا جايلارغا بېرىپ ئۇ يەردە ساقلىغان دەپئى - دۇنيالىرىنى، توپلاپ كېلىشى ئۈچۈن رۇخسەت قىلىشىنى سورىدى. ئۇ ئۇنىڭغا رۇخسەت قىلدى.

قەيسەر قۇستەنتىين شەھىرىدىن چىقىشقا تەمشەلگەندە ئۆزىنىڭ تەۋەلىرىنى يىغىپ: مەن ھەقىقەتەن ئەسكەرلىرىمدىن بىر قوشۇن تۈزۈپ بىر ئىش بىلەن سىرتقا چىقىشنى نىيەت قىلدىم. ئەگەر مەن بىر يىلدىن بۇرۇن قايتىپ كېلەلىسەم، مەن سىلەرنىڭ پادىشاھىڭلار، ئەگەر ئۇنىڭدىن بۇرۇن قايتىپ كېلەلمىسەم، ئىختىيار سىلەرنىڭ، مېنى پادىشاھ دەپ تونىۋېرىڭلار، خالىساڭلار مەندىن باشقا پادىشاھ سايلىۋېلىڭلار دېدى. ئۇلار: ئەگەر سەن ئون يىل يوقاپ كەتسەڭمۇ، ھاياتلا بولىدىكەنسەن سەن بىزنىڭ پادىشاھىمىز دەپ جاۋاب بېرىشتى. ئۇ قۇستەنتىنىدىن چىققان چاغدا، ئوتتۇرا ھال بىر ئاتلىق قوشۇن بىلەن ئاتلاندى. كىسرا بولسا ئۇنىڭ قايتىپ كېلىشىنى كۈتۈپ قۇستەنتىين ئەتراپىدا چېدىر تېكىپ ياتتى.

قەيسەر دەرھال ئاتقا مىنىپ، تېز يۈرۈپ پارس دۆلىتىگە يېتىپ كەلدى. ئۇ ئۇچرىغانلا ئەرلەرنى ۋە ئەسكەرلەرنى بىر - بىرلەپ ئۆلتۈرۈپ ئۇلارنىڭ يۇرتىنى ۋەيران قىلدى. داۋاملىق ئىلگىرىلەپ قىرغىن قىلىپ كىسرا دۆلىتىنىڭ پايتەختى مەدائىنغا يېتىپ كەلدى. مەدائىندىكى ئادەملەرنى ئۆلتۈرۈپ جىمى مال - مۈلكىنى ئولجا ئالدى. كىسرانىڭ ئاياللىرىنى، چۆرىلىرىنى (كېنىزەكلىرىنى) ئەسىرگە ئالدى. ئوغلىنىڭ بېشىنى چۈشۈرۈپ ئېشەككە مىندۈرۈپ، قوماندانلىرى بىلەن قوشۇپ ئىنتايىن خار ھالەتتە كىسراغا ئەۋەتىپ بەردى. ئۇ كىسراغا خەت يېزىپ مۇنداق دېدى: بۇ سېنىڭ تەلەپ قىلغان نەرسىلىرىڭ، بۇنى تاپشۇرىۋال، بۇ ئەھۋال كىسراغا يېتىپ كەلگەندە ئۇنى ﷲ تائالادىن باشقا ھېچكىم بىلمەيدىغان تۈگەتكۈسىز غەم - قايغۇ بېسىۋالدى. دۆلىتى ئۈچۈن غەزىپى تاشتى، قورشاۋنى ئىمكان قەدەر كۈچەيتتى. لېكىن كۈچى يەتمىدى. ئۇ شەھەرنى ئالالمىغاندىن كېيىن قەيسەرگە قارشى جەيھۇن دەرياسىنىڭ سۇ كېچىكىنى كۆزلەپ ئاتلاندى. قەيسەرگە قۇستەنتىنگە كېلىش ئۈچۈن بۇنىڭدىن باشقا يول يوق ئىدى. قەيسەر بۇنى بىلىۋالغاندىن كېيىن ھېچكىم ئويلاپ باقمىغان چوڭ بىر ھىيلىنى تېپىپ چىقتى. قوشۇننى ۋە بايلىقلىرىنى كېچىك ئېغىزىنىڭ ئالدىدا كۈزۈتۈشكە قالدۇرۇپ، ئۆزى ئازراق ئەسكەرلىرى بىلەن ئاتلاندى. ئۇلارنى سامان، تۆگە مايىقى، ئات - ئېشەك، تېزىكى يىغىشقا بۇيرۇدى. بۇلارنى ئېلىپ سۇنىڭ يۇقىرى تەرىپىگە قاراپ يۈردى. ئاندىن بۇ نەرسىلەرنى دەرياغا تاشلاشقا بۇيرۇدى. بۇ نەرسىلەر ئېقپ كىسرا ۋە ئۇنىڭ قوشۇنلىرىنىڭ ئالدىدىن ئۆتكەندە، ئۇ ئۇلارنى سۇنىڭ يۇقىرىسىدىن ئۆتۈپتۇ، دەپ ئويلاپ، ئۇلارنى قوغلاشقا ئاتلاندى. كېچىك پارسلاردىن بوش قالدى. قەيسەر كېلىپ ئادەملىرىنى تېز تۇتۇش قىلىپ كېچىكتىن ئۆتۈشكە بۇيرۇدى. ئۇلار پۇرسەتنى غەنىمەت بىلىپ ناھايىتى تېزلىكتە كېچىكتىن ئۆتۈپ يۈرۈپ كەتتى. ئۇلار كىسرا ۋە ئۇنىڭ قوشۇنلىرىدىن چاققان چىقتى. ئۇلار قۇستەنتىنگە زەپەر بىلەن قايىتىپ كەلدى. بۇ كۈن خرىستىئانلارغا بايرام بولدى.

كىسرا ۋە قوشۇنى يولدىن ئاداشقان ھالەتتە نېمە قىلىشىنى بىلمەي قېلىشتى. ئۇلار قەيسەرنىڭ شەھەرلىرىگە ئېرىشمەكتە يوق، رۇملۇقلار ئۇلارنىڭ شەھەرلىرىنى ۋەيران قىلدى. تاپقان مال - دۇنيالىرىنى ئېلىپ كەتتى. پەرزەنتلىرىنى، ئاياللىرىنى ئولجا ئالدى. مانا بۇ رۇملۇقلارنىڭ پارسلارنى يەڭگەنلىكىدۇر. بۇ غەلىبە پارسلار رۇملۇقلارنى يېڭىپ 9 يىلدىن كېيىن يۈز بەردى.

ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما، ئىكرىمە ۋە باشقىلارنىڭ رىۋايىتىگە ئاساسلانغاندا رۇملۇقلار غەلىبە قىلغان بۇ ئۇرۇش ”ئەزرۇئات“ بىلەن ”بۇسرا“ دېگەن يەرنىڭ ئارىسىدا يۈزبەرگەن، ئۇ شامغا تەۋە بولغان ھىجاز يۇرتلىرىغا يېقىن كېلىدىغان بىر جايدۇر. مۇجاھىدنىڭ ئېيتىشىچە: بۇ ئۇرۇش ئەرەب يېرىم ئارىلىدا رۇم دۆلىتىنىڭ پارس دۆلىتىگە ئەڭ يېقىن زېمىنىدا يۈز بەرگەن.

[ئىلگىرى ۋە كېيىن ھەممە ئىش ﷲ نىڭ باشقۇرۇشىدىدۇر] يەنى بۇنىڭدىن ئىلگىرىكى ۋە بۇنىڭدىن كېيىنكى ھەممە ئىش ﷲ تائالانىڭ باشقۇرۇشىدىدۇر. [بۇ كۈندە مۆمىنلەر ﷲ تائالانىڭ بەرگەن ياردىمى بىلەن خۇشال بولىدۇ] يەنى مۆمىنلەر ﷲ تائالانىڭ شامنىڭ پادىشاھى قەيسەرنىڭ ئادەملىرى بولغان رۇملۇقلارغا، مەجۇسى دىنىدىكى پارسلار يەنى كىسرانىڭ ئادەملىرىگە قارشى بەرگەن ياردىمى بىلەن خۇشال بولىدى.

ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما، سەۋرى، سۇددى ۋە باشقىلارغا ئوخشاش كۆپ ساندىكى ئۆلىمالارنىڭ سۆزىگە قارىغاندا رۇملۇقلارنىڭ پارسلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشى بەدىر ئۇرۇشى بولغان كۈنى يۈزبەرگەن ئىدى.

ئىمام تىرمىزى، ئىبنى جەرىر، ئىبنى ئەبۇھاتەم ۋە بەززار قاتارلىقلار ئەبۇسەئىدتىن رىۋايەت قىلغان ھەدىستە مۇنداق دېيىلگەن: بەدرى ئۇرۇشى بولغان كۈنى رۇملۇقلارنىڭ پارسلارنى يەڭگەن كۈنىدۇر. بۇ ئىش مۆمىنلەرنى ھەيران قالدۇردى. مۆمىنلەر بۇنىڭ بىلەن خۇشال بولدى.

ﷲ تائالا [بۇ كۈندە مۆمىنلەر ﷲ نىڭ بەرگەن ياردىمى بىلەن خۇشال بولىدۇ. ﷲ خالىغان كىشىگە ياردەم بېرىدۇ. ﷲ غالىبتۇر، (مۆمىنلەرگە) ناھايىتى مېھرىباندۇر] دېگەن ئايەتنى نازىل قىلدى.

ئىبنى ئەبۇھاتەم، زۇبەير كىلابىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن پارسلارنىڭ رۇملۇقلارنى يەڭگىنىنى، ئاندىن رۇملۇقلارنىڭ پارسلارنى يەڭگىنىنى، ئاندىن مۇسۇلمانلارنىڭ پارسلار بىلەن رۇملۇقلارنى يەڭگىنىنى كۆردۈم، بۇنىڭ ھەممىسى 15 يىل ئىچىدە يۈز بەردى.

[ﷲ غالىبتۇر] يەنى دۈشمەنلىرىدىن ئىنتىقام ئېلىشتا غالىبتۇر. [(مۆمىنلەرگە) ناھايىتى مېھرىباندۇر. ﷲ (ئۇلارنى غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى) ۋەدە قىلدى. ﷲ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ (چۈنكى، ﷲ نىڭ ۋەدىسى ھەقتۇر، سۆزى راستۇر)] يەنى ئى مۇھەممەد! بىزنىڭ پارسلارغا قارشى رۇملۇقلارغا ياردەم بېرىدىغانلىقىمىز ھەققىدىكى ساڭا يەتكۈزگەن بۇ خەۋىرىمىز ﷲ تائالانىڭ ھەق ۋەدىسىدۇر ۋە راست خەۋىرىدۇر. ﷲ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ. بۇ ۋەدە چوقۇم يۈز بېرىدۇ ۋە ئەمەلگە ئاشىدۇ. چۈنكى، ئۇرۇشىۋاتقان ئىككى جامائەدىن ھەققە ئەڭ يېقىنراقىغا ﷲ تائالانىڭ ياردەم بېرىدىغانلىقى ۋە ئۇلارغا ياخشى ئاقىۋەت ئاتا قىلىدىغانلىقى ﷲ تائالانىڭ تۇتقان يولىدۇر.

[لېكىن كىشىلەرنىڭ تولىسى (بۇنى) بىلمەيدۇ] يەنى ﷲ تائالانىڭ كائىناتتىكى ۋە ئادالەتنى ياقىلاپ ئىجرا بولىدىغان پۇختا ئىشلىرىدىكى ھۆكمىنى بىلمەيدۇ.

[ئۇلار ھاياتى دۇنيانىڭ تاشقى كۆرۈنىشىنىلا بىلىدۇ، ئۇلار ئاخىرەتتىن (يەنى ئاخىرەت ئىشلىرىدا ئويلىنىشتىن ۋە ئاخىرەت ئۈچۈن ئىشلەشتىن) غەپلەتتىدۇر] يەنى كىشىلەرنىڭ تولىسى پەقەت دۇنيانى، دۇنياغا قانداق ئېرىشىشنى، دۇنيانىڭ ئىشلىرىنى ۋە ئۇنىڭدا بار نەرسىلەرنىلا بىلىدۇ. ئۇلار دۇنياغا ئېرىشىشنى ۋە ئۇنى تېپىشنىڭ يولىنى بىلىشتە ئىنتايىن ھۇشيار ۋە ئەقىللىقتۇر. ئۇلار دىننىڭ ئىشلىرىدىن، ئاخىرەت يۇرتىدا ئۇلارغا ئەسقەتىدىغان نەرسىلەرنى تېپىشتىن غەپلەتتىدۇر. خۇددى ئۇلار ئۆتۈپ كەتكەن دۆت، ئەقلى يوق، پىكىر قىلىشنى بىلمەيدىغان ئادەملەرگە ئوخشايدۇ.

ھەسەنبەسرى مۇنداق دەيدۇ: ﷲ بىلەن قەسەمكى، ئۇلاردىن بىرى دۇنيانىڭ ئىشلىرىنى بىلىشتە، دەرھەمنى تىرنىقىنىڭ ئۈستىگە قويۇپ، ئاندىن ئۇنىڭ ئېغىرلىقىنى، قانچىلىك دەرىجىدە ياخشى كۆيىدىغانلىقىنى ساڭا چوقۇم دەپ بېرىلىگۈدەك دەرىجىدە ياخىشى بىلىدۇ.

ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ﷲ تائالانىڭ: [ئۇلار ھاياتى دۇنيانىڭ تاشقى كۆرۈنىشىنىلا بىلىدۇ، ئۇلار ئاخىرەتتىن (يەنى ئاخىرەت ئىشلىرىدا ئويلىنىشتىن ۋە ئاخىرەت ئۈچۈن ئىشلەشتىن) غەپلەتتىدۇر ] دېگەن ئايىتى ھەققىدە مۇنداق دېدى: يەنى كۇففارلار دۇنيانى گۈللەندۈرۈشنى بىلىدۇ. ئۇلار دىننىڭ ئىشىدىن غەپلەتتىدۇر.

تەۋھىدنىڭ دەلىللىرى توغرىسىدا

[30:008,009,010]

ﷲ تائالا بۇ ئايەتلەردە ئىنسانلارنى ﷲ تائالانىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكى ۋە مەخلۇقاتلارنى يالغۇز ﷲ تائالانىڭ ياراتقانلىقىنى كۆرسىتىدىغان دەلىللىرى ئۈستىدە ئويلىنىشقا تەشەببۇس قىلىدۇ. ﷲ تائالادىن باشقا ھېچ مەبۇد، بەرھەق يوقتۇر. ﷲ تائالادىن بۆلەك ھېچ پەرۋەردىگار يوقتۇر.

[ئۇلار (ئاقىۋېتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بىلىشلىرى ئۈچۈن) ئۆزلىرى ئۈستىدە پىكىر يۈرگۈزمەمدۇ؟] يەنى ئۈستۈنكى، تۆۋەنكى ئالەمدىكى شەيئىلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى ھەر تۈرلۈك مەخلۇقاتلارنى ﷲ تائالانىڭ ياراتقانلىقىغا قاراپ بۇلار ئۈستىدە مۇلاھىزە قىلمامدۇ؟ ئويلىمامدۇ؟ شۇنداق قىلسا، مەخلۇقاتلارنىڭ بىھۇدە، بىكارغا ئەمەس بەلكى، ئۇلارنىڭ ھەق ۋە مۇئەييەن ۋاقىت قىيامەت كۈنىگىچە يارىتىلىغانلىقىنى بىلەتتى.

[شەك - شۈبھىسىزكى، نۇرغۇن كىشىلەر پەرۋەردىگارىغا مۇلاقات بولۇشنى (قايتا تىرىلىدىغانلىقىنى، قىلغان ئەمەلىگە يارىشا مۇكاپاتلىنىدىغانلىقىنى ياكى جازالىنىدىغانلىقىنى) ئىنكار قىلغۇچىلاردۇر] ئاندىن اﷲ، پەيغەمبەرلىرىنىڭ ﷲ تائالا تەرىپىدىن ئېلىپ كەلگەن نەرسىلەردە راستچىل ئىكەنلىكىگە، پەيغەمبەرلەرنى ئىنكار قىلغانلارنى ھالاك قىلىش، ئۇلارغا ئىشەنگەنلەرنى قۇتقۇزۇشتىن ئىبارەت مۆجىزىلەر ۋە روشەن دەلىللەر ئارقىلىق ئۆزىنىڭ پەيغەمبەرلەرگە ياردەم بېرىدىغانلىقىغا كاپىرلارنى ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: [ئۇلار يەر يۈزىدە كېزىپ] يەنى ئۇلار چۈشىنىش، ئويلىنىش، كۆزىتىش ۋە ئىلگىرىكىلەرنىڭ خەۋەرلىرىنى ئاڭلاش ئۈچۈن سەير قىلمىدىمۇ؟

[ئۆزلىرىدىن ئىلگىرى ئۆتكەنلەرنىڭ ئاقىۋىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى كۆزەتمىدىمۇ؟ ئۇلار قۇۋۋەتتە بۇلاردىن كۈچلۈك ئىدى] يەنى ئى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى پەيغەمبىرى قىلىپ ئەۋەتىلگەن ئىنسانلار! ئىلگىرىكى ئۈممەتلەر، بۇرۇنقى قەۋملەر سىلەرگە قارىغاندا كۈچلۈك ئىدى. بايلىقى ۋە پەرزەنتلىرى كۆپ ئىدى. سىلەرگە ئۇلارغا بېرىلگەن نەرسىلەرنىڭ ئوندىن بىرى بېرىلدى، ئۇلار دۇنيادا سىلەر يېتەلمەيدىغان شەكىلدە يەرلەشكەن ئىدى ۋە ئېگىز بىنالارنى سالغان ئىدى. ئۇلار زېمىننى سىلەرگە قارىغاندا كۆپ ئاۋاتلاشتۇردى ۋە كۆپ پايدىلاندى. بىراق ئۇلارغا پەيغەمبەرلەر روشەن دەلىللەرنى ئېلىپ كەلگەن، ئۇلار ئۆزلىرىگە بېرىلگەن نەرسىلەر بىلەن ئالدانغان چاغدا، ﷲ ئۇلارنى گۇناھلىرى تۈپەيلىدىن ھالاك قىلدى. ئۇلارنى ﷲ تائالادىن باشقا ھېچ قۇتقازغۇچى بولمىدى. ئۇلارنىڭ بايلىقى، پەرزەنتلىرى ئۇلاردىن ﷲ تائالانىڭ ئازابىنى توسۇشقا ئەسقاتمىدى.

پەرزەنتلىرى ئۇلاردىن زەررىچىلىك ئازابنىمۇ دەپئى قىلالمىدى. ﷲ ئۇلارغا نازىل قىلغان ئازاب - ئوقۇبەت بىلەن ئۇلارغا زۇلۇم قىلمىدى. [لېكىن ئۇلار ئۆزلىرى (كۇفرى ئۈچۈن ۋە پەيغەمبەرلەرنىڭ مۆجىزىلىرىنى ئىنكار قىلغانلىقلىرى ئۈچۈن) ئۆزلىرىگە زۇلۇم قىلدى] يەنى شەك - شۈبھىسىزكى، ئازاب ئۇلارغا ئۆزلىرىنىڭ شۇملۇقىدىن كەلدى. چۈنكى، ئۇلار ﷲ تائالانىڭ ئايەتلىرىنى مەسخىرە ۋە ئىنكار قىلدى. پەقەت ئۇلارنىڭ ئىلگىرى قىلغان گۇناھلىرى ۋە پەيغەمبەرلەرنى ئىنكار قىلغانلىقلىرى تۈپەيلىدىن ئۇلار ھالاك بولۇشقا تېگىشلىك بولدى.

[ئاندىن يامان ئىش قىلغانلارنىڭ ئاقىۋىتى ئەڭ يامان بولىدۇ. چۈنكى، ئۇلار ﷲ نىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلغان ۋە مەسخىرە قىلغان كىشىلەردۇر] ﷲ بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: [ئۇلارنىڭ دىللىرىنى، كۆزلىرىنى ھەق (نى چۈشىنىش ۋە كۆرۈش) تىن بۇرىۋېتىمىز، ئۇلار دەسلەپتە مۆجىزىلەرگە ئىشەنمىگەندەك (يەنە ئىشەنمەيدۇ)، ئۇلارنى گۇمراھلىقلىرىدا تېڭىرقاپ يۈرۈشكە قويۇۋېتىمىز] سۈرە ئەنئام 110 - ئايەت [ئۇلار (ھەقتىن) بۇرۇلۇپ كەتكەندىن كېيىن، ﷲ ئۇلارنىڭ دىللىرىنى ھىدايەتتىن بۇرىۋەتتى] سۈرە سەف 5 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى [ئەگەر ئۇلار (ﷲ ساڭا نازىل قىلغان ھۆكۈمىدىن) يۈزئۆرىسە، (ئى مۇھەممەد!) بىلگىنكى، ئۇلارنىڭ بىر قىسىم گۇناھلىرى تۈپەيلىدىن ﷲ ئۇلارنى جازالاشنى ئىرادە قىلىدۇ] سۈرە مائىدە 49 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى .

ئىبنى جەرىر، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ۋە قەتادىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: [ئاندىن يامان ئىش قىلغانلارنىڭ ئاقىۋىتى ئەڭ يامان بولىدۇ] دېگەن بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ئۇلارنىڭ ئاقىۋىتى ئەڭ يامان بولىدۇ. چۈنكى، ئۇلار ﷲ تائالانىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلاتتى ۋە مەسخىرە قىلاتتى دېگەندىن ئىبارەتتۇر.