تەپسىر ئىبنى كەسىر

4-توم / 6

18-سۈرىدىن 29-سۈرىگىچە

ئۇيغۇرچە تېكىست نۇسخىسى

مەنبە: Qurankerim.com

18-سۈرە

سۈرە كەھفنىڭ پەزىلىتى، ئۇنىڭ بېشىدىكى ئون ئايەت، ئايىغىدىكى ئون ئايەتنىڭ پەزىلىتى ۋە بۇ سۈرىنىڭ دەججالدىن ساقلايدىغانلىقى توغرىسىدا

[18:000]

ئىمام ئەھمەد، بەرائىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: بىر كىشى سۈرە كەھفنى ئوقۇۋاتاتتى، ئۇ چاغدا ئۇنىڭ قورۇسىدىكى ئۇلاغ ئۈركۈشكە باشلىدى. ئۇ كىشى قارىغۇدەك بولسا بۇلۇت ئۆزىنى ئورىۋاپتۇ. ئۇ كىشى بۇ ئىشنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دەپ بەرگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: «ئى پالانى! (قۇرئاننى) ئوقۇۋەرگەن بولساڭ بولاتتى. چۈنكى، ئۇ بۇلۇت بولسا قۇرئان ئوقۇلغاندا چۈشىدىغان ھۇزۇرى خاتىرجەملىكتۇر» دېدى. بۇ ھەدىسنى ئىمام بۇخارى ۋە مۇسلىممۇ رىۋايەت قىلدى.

قۇرئان ئوقۇغان كىشىنىڭ ئىسمى ئۇسەيد ئىبنى ھەزىردۇر. قۇرئان ئوقۇغان كىشىنىڭ شۇ ئادەم ئىكەنلىكى سۈرە بەقەرەنىڭ تەپسىرىدە بايان قىلىندى.

ئىمام ئەھمەد، ئەبۇداردادىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «كىمكى سۈرە كەھفنىڭ بېشىدىن ئون ئايەت يادا ئالسا دەججالنىڭ (پىتنىسىدىن) ساقلىنىپ قالىدۇ». بۇ ھەدىسنى ئىمام مۇسلىم، ئەبۇداۋۇد، نەسەئى ۋە تىرمىزىلەرمۇ رىۋايەت قىلدى. تىرمىزىنىڭ رىۋايىتىدە: «كىمكى سۈرە كەھفنىڭ بېشىدىن ئۈچ ئايەت يادا ئالسا» دەپ كەلدى.

(ئىمام ئەھمەد، ئەبۇداردادىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «كىمكى سۈرە كەھفنىڭ ئايىغىدىن ئون ئايەت ئوقۇسا دەججالنىڭ (پىتنىسىدىن) ساقلىنىپ قالىدۇ». بۇ ھەدىسنى ئىمام مۇسلىممۇ رىۋايەت قىلدى.

ھاكىم، ئەبۇسەئىد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «كىمكى سۈرە كەھفنى جۈمە كۈنى ئوقۇسا، ئۇ سۈرە يەنە بىر جۈمە كۈنى بولغىچە ئارىلىقتا ئۇ كىشى ئۈچۈن نۇر بولىدۇ». بۇ ھەدىسنى ھاپىز ئەبۇبەكرى بەيھەقىمۇ ھاكىمدىن شۇنداق رىۋايەت قىلدى. ئىمام بەيھەقى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «كىمكى سۈرە كەھفنى (ئۆزگەرتىۋەتمەي) خۇددى ئۇ چۈشكەندىكىدەك ئوقۇسا، قىيامەت كۈنى ئۇ كىشى ئۈچۈن نۇر بولىدۇ».

قۇرئاننىڭ خۇش بېشارەتچى ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىنىپ چۈشۈرۈلگەنلىكى توغرىسىدا

[18:001,002,003,004,005]

يۇقىرىدا ﷲ تائالانىڭ ئىشلارنىڭ بېشىدا ۋە ئايىغىدا ئۆزىنىڭ ئۇلۇغ زاتىغا ھەمدۇسانا ئېيتىدىغانلىقى بايان قىلىنىپ ئۆتۈلدى. ﷲ تائالا ھەممە ۋاقىتتا مەدھىيىلەنگۈچىدۇر، دۇنيا ۋە ئاخىرەتتىكى ھەمدۇسانالار ﷲ تائالاغا خاستۇر، شۇڭا ﷲ تائالا پەيغەمبىرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئۇلۇغ كىتابى بولغان (قۇرئاننى) چۈشۈرگەنلىكى ئۈچۈن ئۆز زاتىغا ھەمدۇسانا ئېيتتى. چۈنكى، قۇرئان يەر يۈزىدىكى كىشىلەرگە ﷲ تائالا بەرگەن چوڭ نېمەتتۇر. چۈنكى، قۇرئان كىشىلەرنى (كۇفرىنىڭ) قاراڭغۇلۇقلىرىدىن (ئىماننىڭ) يورۇقلىقىغا چىقاردى. ﷲ تائالا قۇرئاننى ھېچقانداق قىڭغىرلىقى ۋە ئەگرى - توقايلىقى يوق، توغرا كىتاب قىلدى. قۇرئان كاپىرلارنى ئاگاھلاندۇرغۇچى ۋە مۆمىنلەرگە خۇش بېشارەت بەرگۈچى بولغان ھالدا ناھايىتى توغرا، روشەن يولغا باشلايدۇ.

ﷲ تائالا قۇرئاننى ئۆزىگە قارشىلىق قىلغان، ئۆزىنى ئىنكار قىلغان ۋە ئىشەنمىگەنلەرنى، ئۇلارغا دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە كېلىدىغان، ھېچكىم ئۆزى جازالىغاندەك جازالىيالمايدىغان ۋە ئۆزى باغلىغاندەك باغلىيالمايدىغان، ئۆزى تەرىپىدىن بولىدىغان قاتتىق ئازابتىن ئاگاھلاندۇرۇش، مۇشۇ قۇرئانغان ئىمان ئېيتىپ، ئىمانىنى ياخشى ئەمەللەر بىلەن ئىسپاتلىغان مۆمىنلەرگە ئۆزىنىڭ دەرگاھىدىكى (ئۇنىڭدا) تۇرۇش مەڭگۈ بولىدىغان جەننەتتىن ئىبارەت ئوبدان مۇكاپات بېرىدىغانلىقى بىلەن خۇش خەۋەر بېرىش ئۈچۈن، ئۇنىڭدا قىڭغىرلىق ۋە ئەگرى - توقايلىق بار كىتاب قىلماستىن، بەلكى ھىدايەت ۋە توغرا يول بار كىتاب قىلىپ چۈشۈرگەنلىكىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: [جىمى ھەمدۇسانا ﷲ غا خاستۇركى، (ﷲ ئىنسانلارنى) ئۆز تەرىپىدىن بولغان قاتتىق ئازابتىن ئاگاھلاندۇرۇش، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان مۆمىنلەرگە ئوبدان مۇكاپات (يەنى جەننەت) بېرىدىغانلىقى بىلەن خۇش خەۋەر بېرىش ئۈچۈن، بەندىسى (يەنى پەيغەمبىرى مۇھەممەد) گە توغرا، ھېچقانداق قىڭغىرلىق (يەنى ئىختىلاپ، زىددىيەت) بولمىغان قۇرئاننى نازىل قىلدى].

[ﷲ نىڭ بالىسى بار دېگۈچىلەرنى ئاگاھلاندۇرىدۇ] مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق مۇنداق دېدى: بۇلار بولسا ئەرەبلەرنىڭ ئىچىدىكى مۇشرىكلاردۇر. ئۇلار: بىز ﷲ تائالانىڭ قىزلىرى بولغان پەرىشتەلەرگە ئىبادەت قىلىمىز، دەيتتى.

[ئۇلار ۋە ئۇلارنىڭ ئاتا - بوۋىلىرى بۇ بوھتانلىرىدا ھېچقانداق مەلۇماتقا ئىگە ئەمەس] يەنى بۇلار ۋە بۇلارنىڭ ئاتا - بوۋىلىرى توقۇغان بۇ بوھتانلىرىدا ھېچقانداق مەلۇماتقا ئىگە ئەمەس. ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ بۇ بوھتانلىرىنى ئەيىبلەپ ۋە ئۇنىڭ چوڭ بوھتان ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: [ئۇلارنىڭ ئېغىزلىرىدىن چىققان سۆز نېمىدىگەن چوڭ!»] يەنى بۇ ھېچقانداق ئاساسقا ئىگە ئەمەستۇر، بۇ پەقەت يالغان ۋە بوھتاندىن ئىبارەتتۇر. شۇڭا ﷲ تائالا مۇنداق دېدى: [ئۇلار پەقەت يالغاننىلا ئېيتىدۇ].

بۇ سۈرىنىڭ چۈشۈش سەۋەبى توغرىسىدا

[18:001,002,003,004,005]

بۇ سۈرىنىڭ چۈشۈش سەۋەبى توغرىسىدا مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: قۇرەيشلىكلەر نەزىر ئىبنى ھارىس بىلەن ئۇقبە ئىبنى ئەبۇمۇئىيتنى مەدىنىدىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرىنىڭ قېشىغا ئەۋەتمەكچى بولۇپ، ئۇلارغا: سىلەر بېرىپ ئۇ ئالىملاردىن مۇھەممەد توغرىسىدا سوئال سوراڭلار. مۇھەممەدنىڭ سۈپەتلىرىنى ئۇلارغا دەپ بېرىڭلار ۋە ئۇنىڭ دېگەن گەپلىرىنى ئۇلارغا سۆزلەپ بېرىڭلار. چۈنكى، ئۇلار كىتاب بېرىلگەن كىشىلەردۇر. پەيغەمبەرلەر توغرىسىدا بىز بىلمىگەن بىلىملەرنى ئۇلار بىلىدۇ، دېدى.

شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىككىسى مەدىنىگە كېلىپ يەھۇديلارنىڭ ئالىملىرىدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام توغرىسىدا سوئاللار سورىدى. ئۇلارغا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بەزى سۈپەتلىرىنى ۋە دېگەن بەزى سۆزلىرىنى سۆزلەپ بېرىپ، ئۇلارغا: سىلەر تەۋرات بېرىلگەن كىشىلەرسىلەر، سىلەرنىڭ بىزگە ھەمراھىمىز (يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى دېمەكچى) توغرىسىدا بىر نەرسە دېيىشىڭلار ئۈچۈن قېشىڭلارغا كەلدۇق، دېدى.

يەھۇدىيلار: سىلەر ئۇنىڭدىن تۆۋەندىكى ئۈچ ئىشنى يەنى بۇرۇنقى زاماندا (غارغا) كەتكەن يىگىتلەرنىڭ ئىشىنىڭ ئاخىرى قانداق بولغانلىقىنى سوراڭلار؟ چۈنكى، ئۇلار توغرىسىدا قىزىقارلىق سۆز چۆچەكلەر باردۇر. زېمىننىڭ شەرق ۋە غەرب تەرەپلىرىگىچە بارغان كىشىنىڭ خەۋىرىنىڭ قانداق بولغانلىقىنى ۋە روھ توغرىسىدا سوراڭلار؟ ئەگەر ئۇ سىلەرگە ئۇلارنى بايان قىلىپ بېرەلىسە، ئۇ، ھەقىقىي پەيغەمبەردۇر، ئۇنىڭغا ئەگىشىڭلار. ئەگەر بايان قىلىپ بېرەلمىسە، ئۇ، (ﷲ تائالانىڭ نامىدىن) گەپ توقۇغان كىشى بولىدۇ، ئاندىن ئۇنى قانداق قىلاي دېسەڭلەر شۇنداق قىلساڭلار بولىدۇ، دېدى.

نەزىر ئىبنى ھارىس بىلەن ئۇقبە ئىبنى ئەبۇمۇئىيت قۇرەيشلىكلەرنىڭ قېشىغا قايتىپ كېلىپ: ئى قۇرەيشلىكلەر گۇرۇھى! بىز سىلەرگە سىلەرنىڭ مۇھەممەد ھەققىدە كەسكىن ھۆكۈم چىقىرىشىڭلار ئۈچۈن دەلىل بولىدىغان نەرسىلەرنى ئېلىپ كەلدۇق. يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرى بىزگە ئۇنىڭدىن ماۋۇ، ماۋۇ ئىشلاردىن سورۇشىمىزغا بۇيرۇدى، دەپ ئۇلارغا (يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرى) دەپ بەرگەن ئىشلاردىن خەۋەر بەردى. شۇنىڭ بىلەن قۇرەيشلىكلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا كېلىپ: ئى مۇھەممەد! بىزگە (ماۋۇ، ماۋۇ ئىشلاردىن) خەۋەر بەرگىن، دەپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرى سوراشقا بۇيرۇغان نەرسىلەرنى سورىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارغا: «سىلەرنىڭ بۇ سوئاللىرىڭلارغا ئەتە جاۋاب بىرەي» دېدى، ئەمما ﷲ تائالا خالىسا، دېمىدى. قۇرەيشلىكلەر قايتىپ كەلدى.

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام 15كۈن ساقلىدى. ﷲ تائالا ۋەھىي چۈشۈرمىدى ۋە جىبرىئىل ئەلەيھىسسالاممۇ كەلمىدى. ھەتتا مەككىلىكلار: مۇھەممەد بىزگە ئەتە (جاۋاب بېرەي دەپ) ۋەدە قىلدى، بۇ كۈن ئون بەش كۈن توشتى، سوئاللىرىمىزنىڭ بىرسىگىمۇ جاۋاب قايتۇرمىدى، دەپ گەپ تارقاتقىلى تۇردى. ۋەھىينىڭ چۈشمىگەنلىكى بولسا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ئەندىشىگە سالدى. مەككىلىكلەرنىڭ دېگەن سۆزلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئېغىر كەلدى. ئاندىن جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام ﷲ تائالانىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىلىكلەر ئۈچۈن قايغۇرۇپ كەتكەنلىكىگە كايىغانلىقىنى ۋە ئۇلار سورىغان يىگىتلەرنىڭ ۋە (زېمىننىڭ شەرق ۋە غەرب تەرەپلىرىگىچە) بارغان كىشىنىڭ خەۋەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سۈرە كەھفنى ۋە ﷲ تائالانىڭ: [ئۇلار سەندىن روھنىڭ ماھىيتى ھەققىدە سورىشىدۇ. «روھنىڭ ماھىيىتىنى پەرۋەردىگارىم بىلىدۇ» دېگىن، سىلەرگە پەقەت ئازغىنا ئىلىم بېرىلگەن] سۈرە ئىسرا 85 - ئايەت دېگەن ئايىتىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئېلىپ چۈشتى.

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇشرىكلارنىڭ ئىمان ئېيتمىغانلىقىغا قارىتا ئەپسۇسلانماسلىققا بۇيرۇلغانلىقى توغرىسىدا

[18:006,007,008]

ﷲ تائالا بۇ يەردە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇشرىكلارنىڭ ئىمان ئېيتمىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئىماندىن يىراقلىشىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن قايغۇرۇپ كەتكەنلىكىگە تەسەللى بېرىدۇ. ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دېدى: [ﷲ ھەقىقەتەن خالىغان كىشىنى گۇمراھ قىلىدۇ (خالىغان كىشىنى ھىدايەت قىلىدۇ). شۇڭا سەن ئۇلار ئۈچۈن (يەنى ئىمان ئېيتمىغانلىقلىرى ئۈچۈن) قايغۇرۇپ ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋالمىغىن] سۈرە فاتىر 8 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى [(ئى مۇھەمممەد!) سەن ئۇلارنىڭ (ئىمان ئېيتمىغانلىقىدىن) قايغۇرمىغىن] سۈرە نەملە 80 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى [(ئى مۇھەممەد!) ئۇلارنىڭ ئىمان ئېيتمىغانلىقىدىن ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋېتىشىڭ مۇمكىن] سۈرە شۇئەرا 3 - ئايەت يەنى سەن ئۇلارنىڭ ئىمان ئېيتمىغانلىقىغا قايغۇرۇپ، ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋېتىشىڭ مۇمكىن.

[ئەگەر ئۇلار قۇرئانغا ئىمان ئېيتمىسا، ئەپسۇسلىنىپ، ئۇلارنىڭ (ئىماندىن) يۈز ئۆرۈگەنلىكىدىن ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋېتىشىڭ مۇمكىن] قەتادە بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە مۇنداق دېدى: سەن ئۇلارنىڭ (ئىماندىن يۈز ئۆرۈگەنلىكىگە) ئاچچىغلاپ ۋە قايغۇرۇپ، ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋېتىشىڭ مۇمكىن دېگەنلىكتۇر. مۇجاھىد بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە مۇنداق دېدى: سەن ئۇلارنىڭ (ئىماندىن يۈز ئۆرۈگەنلىكىگە) بىئارام بولۇپ ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋېتىشىڭ مۇمكىن دېگەنلىكتۇر، دېدى. بۇ ئىككى خىل كۆز - قاراشنىڭ ئىپادىلەپ بېرىدىغان مەزمۇنى ئۆزئارا يېقىندۇر. يەنى سەن ئۇلاغا قايغۇرماستىن بەلكى ئۇلارغا ﷲ تائالانىڭ (ساڭا) تاپشۇرغان ۋەزىپىسىنى يەتكۈزگىن، كىمكى توغرا يولنى تاپسا، ئۆزىنىڭ پايدىسى ئۈچۈن تايىنىدۇ، كىمكى ئېزىپ كەتسە، ئۇنىڭ زىيىنى ئۆزىگە بولىدۇ. شۇڭا سەن ئۇلار ئۈچۈن (يەنى ئىمان ئېيتمىغانلىقلىرى ئۈچۈن) قايغۇرۇپ، ئۆزەڭنى ھالاك قىلىۋالمىغىن.

بۇ دۇنيانىڭ سىناق مەيدانى ئىكەنلىكى توغرىسىدا

[18:006,007,008]

ﷲ تائالا ئۆزىنىڭ دۇنيانى يوقىلىپ كېتىدىغان جاي ۋە تۈگەيدىغان زىننەت بىلەن زىننەتلەنگەن ئورۇن قىلغانلىقىدىن خەۋەر بېرىدۇ، يەنى ﷲ تائالا دۇنيانى مەڭگۈلۈك تۇرۇش ئورنى قىلماي پەقەت سىناق ئورنى قىلغانلىقىدىن خەۋەر بېرىپ مۇنداق دېدى: [ئىنسانلارنىڭ قايسىلىرىنڭ ئەمەلى ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى سىناش ئۈچۈن، بىز ھەقىقەتەن يەر يۈزىدىكى شەيئىلەرنىڭ ھەممىسىنى يەر يۈزىنىڭ زىننىتى قىلدۇق].

بۇ ھەقتە ئەبۇمۇسلىمە ئەبۇسەئىددىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «شەك - شۈبھىسىزكى، دۇنيا شېرىن ۋە رەڭگا رەڭدۇر. شەك - شۈبھىسىزكى، ﷲ تائالا سىلەرنى ئۇنىڭدا ئورۇن باسار قىلدى. سىلەرنىڭ ئۇنىڭدا نېمە ئىش قىلىشىڭلارغا قاراپ تۇرغۇچىدۇر؟ شۇڭا سىلەر دۇنياغا بەك بېرىلىپ كېتىشتىن ساقلىنىڭلار ۋە ئاياللار توغرىسىدا ﷲ تائالادىن قورقۇڭلار. چۈنكى، ئىسرائىل ئەۋلادى ئىچىدە بىرىنچى بولۇپ يۈزبەرگەن پىتنە ئاياللار توغرىسىدا ئىدى».

ئاندىن ﷲ تائالا دۇنيانىڭ يوقاپ كېتىدىغانلىقىدىن ۋە ئۇنىڭ مەڭگۈ قالماي (تۈگەپ) خاراب بولۇپ كېتىدىغانلىقىدىن خەۋەر بېرىپ مۇنداق دېدى: [بىز چوقۇم يەر يۈزىدىكى (دەل - دەرەخ، تاغ ۋە بىنا قاتارلىق) نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى يوق قىلىپ، يەر يۈزىنى تۈپتۈز باياۋانغا ئايلاندۇرىمىز] يەنى بىز يەر يۈزىنى مۇشۇنداق رەڭدارلىقتىن خارابىلىققا ۋە ۋەيرانلىققا ئايلاندۇرىمىز. ئۇنىڭ ئۈستىدىكى ھەممە نەرسىلەرنى يوقىتىپ، ئۇنى نەرسە ئۈنمەيدىغان ۋە پايدىلانغىلى بولمايدىغان تۈپتۈز باياۋانغا ئايلاندۇرىمىز.

بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئەۋفىي، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: زېمىننىڭ ئۈستىدىكى ھەممە نەرسىلەر يوقىلىدۇ.

ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ قىسسىسى توغرىسىدا

[18:009,010,011,012]

ﷲ تائالا ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ قىسسىسىنى دەسلەپتە يېغىنچاق ۋە قىسقا بايان قىلىپ، ئاندىن تەپسىلىي بايان قىلىدۇ. ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ قىسسىسىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: [ئەسھابۇلكەھفنى ۋە رەقىم (يەنى ئەسھابۇلكەھفنىڭ ئىسىملىرى يېزىلغان تاختا) نى (بىزنىڭ قۇدرىتىمىزنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان) ئالامەتلىرىمىز ئىچىدىكى ئەڭ قىزىقى دەپ قارىدىڭمۇ؟] يەنى ئۇلارنىڭ ئىشى بىزنىڭ قۇدرىتىمىزگە ۋە ھۆكۈمرانلىقىمىزغا قارىغاندا ھەيران قالارلىق ئەمەس. چۈنكى، ئاسمانلارنى ۋە زېمىنلارنى، كىچە ۋە كۈندۈزنىڭ ئالمىشىپ تۇرىدىغانلىقىنى يارىتىش، قۇياش، ئاي ۋە يۇلتۇزلارنى ئايلاندۇرۇش، بۇلاردىن باشقا ﷲ تائالانىڭ قۇدرىتىنى، ئۇنىڭ ھەممە نەرسىنى يارىتىشقا قادىر ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇنى ھېچنەرسە ئاجىز قىلالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان نەرسىلەرنى يارىتىش ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ خەۋەرلىرىدىنمۇ ھەيران قالارلىقتۇر.

ئىبنى جەرىر، مۇجاھىدنىڭ بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە: بىزنىڭ (قۇدرىتىمىزنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىمىزنىڭ ئىچىدە بۇلارنىڭ ئىشلىرىدىن ھەيران قالارلىقى باردۇر دېگەنلىكتۇر، دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى.

ئەۋفىي، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە: مەن ساڭا بەرگەن ئىلىم، ھەدىس ۋە قۇرئان ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ خەۋەرلىرىدىن ۋە (ئۇلارنىڭ) ئىسىملىرى يېزىلغان تاختىدىن ئارتۇقتۇر دېگەنلىكتۇر، دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ.

مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە: مەن بەندىلىرىمگە كۆرسەتكەن ھۆججەت - پاكىتلىرىم ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ خەۋەرلىرىدىن ھەيران قالارلىقتۇر دېگەنلىك بولىدۇ، دېدى.

كەھف بولسا ھېلىقى يىگىتلەر كىرىۋالغان تاغدىكى ئۆڭكۈردۇر، رەقىمىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئالىملار ئىختىلاپ قىلىشىپ قالدى. ئەۋفىي، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: ئۇ ئەيلەگە يېقىن يەردىكى جىلغىنىڭ ئىسمىدۇر. بۇ ھەقتە ئەتىيە، ئەۋفىيى ۋە قەتادە قاتارلىقلامۇ شۇنداق دېدى. زەھھاك: كەھف بولسا چىلغىدىكى ئۆڭكۈرنىڭ ئىسمىدۇر، (ئەمما) رەقىم جىلغىنىڭ ئىسمىدۇر، دېدى. مۇجاھىد: ئۇ، (ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ ئۆڭكۈرنىڭ ئەتراپىغا) سالغان تېمىنىڭ ئىسمىدۇر، دېدى. بەزى ئالىملار: ئۇ، ئۇلارنىڭ ئۆڭكۈرى بار جىلغىنىڭ ئىسمىدۇر، دېدى.

بۇ ھەقتە ئابدۇرازاق، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ: كەئب ئۇنى بىر كەنتىنىڭ ئىسمى دەپ گۇمان قىلىدۇ، دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى. ئىبنى جەرىر، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ: ئۇ بولسا ئۆڭكۈر بار تاغنىڭ ئىسمىدۇر، دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى. سەئىد ئىبنى مۇسەييەب: ئۇ بولسا ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ قىسسىسى يېزىلىپ، ئۆڭكۈرنىڭ ئىشىكى ئالدىدا قويۇپ قويۇلغان تاش تاختىدۇر، دېدى.

[ئۆز ۋاقتىدا بىر قانچە يىگىت غارنى پاناھ جاي قىلىۋالدى، ئۇلار: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە رەھمەت خەزىنىلىرىڭدىن ئاتا قىلغىن، بىزنىڭ ئىشلىرىمىزنى تۈزەپ، بىزنى ھىدايەت تاپقۇچىلاردىن قىلغىن» دېدى] يەنى ﷲ تائالا، قەۋمىنىڭ ئۆزلىرىنى دىندىن ئازدۇرۇۋەتمىسۇن دەپ، دىنىنى (ساقلاش ئۈچۈن) ئۇلاردىن قېچىپ ۋە ئۇلاردىن يوشۇرنۇپ تۇرۇش ئۈچۈن تاغنىڭ ئۆڭكۈرىگە كىرىۋالغان يىگىتلەردىن خەۋەر بېرىدۇ.

ئۇلار ﷲ تائالادىن ئۇنىڭ رەھمىتىنى ۋە مەرھەمىتىنى سورىغاندا مۇنداق دېدى: [«پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە رەھمەت خەزىنىلىرىڭدىن ئاتا قىلغىن] يەنى سەن بىزگە ئۆز رەھمىتىڭ بىلەن رەھمەت قىلساڭ ۋە بىزنى قەۋمىمىزدىن ساقلىساڭ.

[بىزنىڭ ئىشلىرىمىزنى تۈزەپ، بىزنى ھىدايەت تاپقۇچىلاردىن قىلغىن»] يەنى سەن بىزنىڭ ئىشلىرىمىزنىڭ ئاقىۋىتىنى ھىدايەتلىك قىلساڭ. بۇ ھەقتە، ئىمام ئەھمەد رىۋايەت قىلغان ھەدىستە مۇنداق كەلدى: «بىزگە بېكىتكەن ئىشىڭنىڭ ئاقىۋىتىنى ھىدايەتلىك قىلساڭ».

[ئۇلارنى بىز غاردا ئۇزۇن يىللار ئۇخلىتىپ قويدۇق] يەنى ئۇلار ئۆڭكۈرگە كىرگەندە ئۇلارغا ئۇيقۇ بەردۇق، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۇزۇن يىللار ئۇخلىدى. ئاندىن ﷲ تائالا ئۇلارنى ئۇيقۇلىرىدىن ئويغاتتى. ئۇلارنىڭ يېيىشلىرى ئۈچۈن (ئۇلارنىڭ ئىچىدىن) بىرى تاماق ئېلىپ كىرىشكە سىرتقا چىقتى. بۇ ھەقتە تۆۋەندە تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ. شۇڭا ﷲ تائالا مۇنداق دېدى: [ئاندىن ئىككى گۇرۇھ (يەنى ئەسھابۇلكەھف ئىچىدىكى قانچىلىك ئۇخلىغانلىقلىرى ھەققىدە ئىختىلاپ قىلىشقان ئىككى گۇرۇھ) تىن قايسىسىنىڭ غاردا قانچىلىك ئۇزۇن تۇرۇشقانلىرىنى ئىنچىكە ھېسابلايدىغانلىقىنى سىناش ئۈچۈن ئۇلارنى ئويغاتتۇق].

ئۇلارنىڭ ﷲ تائالاغا ئىمان ئېيتقانلىقى ۋە قەۋمىدىن ئايرىلىپ چىقىپ كەتكەنلىكى توغرىسىدا

[18:013,014,015,016]

ﷲ تائالا بۇ يەردىن باشلاپ ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ قىسسىسىنى تەپسىلىي بايان قىلىشقا باشلاپ: ئۇلار خاتا دىنغا چۆكۈپ كەتكەن قېرىلارنىڭ ئىچىدىن ھەقكە يۈزلەنگەن ۋە توغرا يولغا ماڭغان يېگىتلەردۇر، دېدى. شۇڭا (قۇرەيشلىكلەرنىڭ ئىچىدىنمۇ) ﷲ تائالاغا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىمان ئېيتقانلارنىڭ كۆپ قىسمى يىگىتلەر بولدى. ئەمما قۇرەيشلىكلەرنىڭ قېرىلىرىنىڭ ئاز قىسمىدىن باشقىسىنىڭ ھەممىسى ئىسلامغا كىرمەي ئۆزلىرىنىڭ دىنلىرىدا قالدى. ﷲ تائالا بۇ يەردىمۇ ئۆڭكۈرگە كىرىۋالغانلارنىڭ ياش يىگىتلەر ئىكەنلىكىدىن خەۋەر بەردى.

مۇجاھىد مۇنداق دېدى: مەن ئۇلارنىڭ قۇلاقلىرىدا مۇنچاق باركەن دەپ ئاڭلىغان ئىدىم. ئاندىن ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ (دىللىرىغا) ھىدايەت بېرىپ ئۇلارغا تەقۋالىق ئاتا قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ﷲ تائالانىڭ بىر ۋە بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىپ ۋە ﷲ تائالادىن باشقا ئىلاھنىڭ يوقلۇقىغا گۇۋاھلىق بېرىپ ئىمان ئېيتتى.

[ئۇلار ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىغا ئىمان ئېيتقان، بىز ھىدايەتنى زىيادە قىلغان يىگىتلەردۇر] ئىمام بۇخارى ۋە باشقا ئالىملار بۇ ئايەتنى ۋە بۇنىڭدىن باشقا مۇشۇ مەزمۇندىكى ئايەتلەرنى ئىماننىڭ كەم ۋە ئارتۇق بولىدىغانلىقىغا دەلىل - پاكىت قىلىپ كەلتۈردى. شۇڭا ﷲ تائالا مۇنداق دېدى:[بىز ھىدايەتنى زىيادە قىلغان يىگىتلەردۇر].

ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دېدى: [ھىدايەت تاپقانلارنى ﷲ تېخىمۇ ھىدايەت قىلىدۇ، ئۇلارغا تەقۋادارلىقنىڭ مۇكاپاتىنى بېرىدۇ] سۈرە مەھەممەد 17 - ئايەت [مۆمىنلەرگە كېلىدىغان بولساق، (ھەر سۈرىدە يېڭى دەلىل - ئىسپاتلار بولغانلىقى ئۈچۈن) بۇ (يەنى سۈرە) ئۇلارنىڭ ئىمانىنى كۈچەيتتى، ئۇلار (سۈرىنىڭ نازىل بولۇشىدىن) خۇشال بولىدۇ] سۈرە تەۋبە 124 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى [مۆمىنلەرنىڭ ئىمانىغا ئىمان قوشۇلۇشى ئۈچۈن، ﷲ ئۇلارنىڭ دىللىرىغا تەمكىنلىكنى چۈشۈردى] سۈرە پەتىھ 4 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى بۇ مەزمۇن توغرىسىدا بۇلاردىن باشقا ئايەتلەرمۇ باردۇر.

ئۇلار ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىدا ئىدى، دەپ رىۋايەت قىلىندى. راستىنى ﷲ تائالا بىلگۇچىدۇر. لېكىن بۇ يەردە ئېنىق بولغىنى ئۇلارنىڭ ۋەقەلىكى ئىسا ئەلەيھىسسالام پەيغەمبەر بولۇپ كېلىشتىن بۇرۇن بولغاندۇر. چۈنكى، ئەگەر ئۇلار خرىستىئان دىنىدا(يەنى ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىدا) بولغان بولسا ئىدى، يەھۇدىيلار بىلەن خرىستىئانلارنىڭ ئارىسىدا ئىختىلاپ بولغانلىقى ئۈچۈن، يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرى ئۇلارنىڭ خەۋەرلىرىنى يادا ئالمايتتى ۋە ئۇلارنىڭ ئىشلىرىغا ھەرگىز كۆڭۈل بەرمەيتتى.

يۇقىرىدا ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ رىۋايىتىدە قۇرەيشلىكلەرنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن سورايدىغان بىر نەرسە تەلەپ قىلىپ مەدىنىدىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرىنىڭ قېشىغا ئادەم ئەۋەتكەنلىكى، يەھۇدىيلارنىڭ ئالىملىرىنىڭ ئۇلارنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئاشۇ يىگىتلەرنىڭ خەۋەرلىرى، (زېمىننىڭ شەرق ۋە غەرب تەرەپلىرىگىچە) بارغان كىشىنىڭ خەۋىرى ۋە روھ توغرىسىدا سوئال سوراشقا بۇيرۇغانلىقى رىۋايەت قىلىندى. بۇ رىۋايەت بۇلارنىڭ خەۋەرلىرىنىڭ يەھۇدىيلارنىڭ كىتابلىرىدا بارلىقىنى ۋە بۇلارنىڭ ۋەقەلىكىنىڭ خرىستىئان دىنى كېلىشتىن بۇرۇن بولغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. راستىنى ﷲ تائالا بىلگۈچىدۇر.

[ئۇلارنىڭ دىللىرىنى (يەنى ئىرادىسىنى) مۇستەھكەم قىلدۇق، ئۆز ۋاقتىدا ئۇلار (ئىمانسىز زالىم پادىشاھ ئالدىدا) دەس تۇرۇپ ئېيتتى: «بىزنىڭ پەرۋەردىگارىمىز ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىنىڭ پەرۋەردىگارىدۇر] يەنى بىز ئۇلارغا قەۋملىرىدىن، شەھەرلىرىدىن ۋە ئۆزلىرى ياشاۋاتقان باياشات، بەخت - سائادەتلىك تۇرمۇشتىن ۋە نازۇنېمەتلەردىن ئايرىلىپ ياشاشقا سەۋر ئاتا قىلدۇق.