تەپسىر ئىبنى كەسىر

3-توم / 6

8-سۈرىدىن 17-سۈرىگىچە

ئۇيغۇرچە تېكىست نۇسخىسى

مەنبە: Qurankerim.com

8-سۈرە

ئەنفال ”غەنىمەتلەر“ توغرىسىدا

[8:001]

ئىمام بۇخارى، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ ئەنفالنى ”غەنىمەتلەر“ دەپ تەپسىر قىلغانلىقىنى رىۋايەت قىلىدۇ. يەنە ئىمام بۇخارى سەئىد ئىبنى جۇبەيرىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن سۈرە ئەنفال توغرۇلۇق سوردىم، ئۇ: بۇ سۈرە بەدرى ئۇرۇشى بولغاندا نازىل بولغان، دېدى.

شۇنداقلا ئىمام بۇخارىنىڭ بىرىنچى رىۋايىتىگە ئوخشاش ئەلى ئىبنى ئەبۇتەلھەمۇ ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: ئەنفال - غەنىمەتلەر، دېمەكتۇر. بۇ غەنىمەتلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا تەئەللۇق ئىدى. ئۇنىڭدا باشقىلارنىڭ ھېچقانداق ھەققى يوق ئىدى.

مۇجاھىد، ئىكرىمە، ئەتا، زەھھاك، قەتادە، ئەتاخۇراسانىي، مۇقاد ئىبنى ھەييان، ئابدۇراھمان ئىبنى زەيد ۋە باشقا بىر قانچە كىشىلەر ئەنفالنى ”غەنىمەتلەر“ دەپ تەپسىر قىلدى. بەزى تەپسىرشۇناسلار: ئەسلى غەنىمەتنى تەقسىم قىلىپ بولغاندىن كېيىن جەڭچىلەر ئۆزلىرى دۈشمىنىدىن تارتىۋالغان ئولجا ياكى شۇنىڭغا ئوخشىغان نەرسىلەرنى، ئىمام بەزى شەخسلەرگە تارقىتىپ بەرگەن نەرسىنى ”ئەنفال“ دەپ ئاتايمىز، دېدى.

بەزى تەپسىرشۇناسلار: غەنىمەتنىڭ بەشتىن بىر قىسمىنى ئەنفال دەيمىز، دېدى. يەنە بەزى تەپسىرشۇناسلار: كاپىرلاردىن ئۇرۇشسىز ئېلىنغان ئولجىنى ،ئۇلار مۇسۇلمانلارغا تاشلاپ كەتكەن چارۋا - ماللار قۇل - دېدەك ۋە ياكى مال - مۈلۈك قاتارلىق نەرسىلەرنى ئەنفال دەيمىز، دېدى.

ئەلى ئىبنى سالىھنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «ماڭا ﷲ تائالانىڭ [(ئى مۇھەممەد! ساھابىلىرىڭ) غەنىمەتلەر (نى قانداق تەقسىم قىلىشىڭ) توغرۇلۇق سەندىن سورىشىدۇ] دېگەن ئايىتى ھەققىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇرۇشقا ئەۋەتكەن قوشۇنلارنىڭ غەنىمەتلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ، دېيىلگەنلىك خەۋىرى يېتىپ كەلدى. بۇنىڭ مەنىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇرۇشقا ئەۋەتكەن قوشۇنلارنىڭ بەزى جەڭچىلىرىگە ئىمام ئۇلارنىڭ قوشۇندىكى باشقا جەڭچىلەر بىلەن ئوخشاش ئالغان تەقسىماتىدىن ئارتۇق بەرگەن غەنىمىتى ”ئەنفال“ دېيىلىدۇ.

بۇ ئايەتنىڭ نازىل بولۇش سەۋەبى توغرىسىدا

[8:001]

ئىمام ئەھمەد، سەئىد ئىبنى مالىكنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن ئى ﷲ نىڭ پەيغەمبىرى! بۈگۈن ﷲ ماڭا ھەقىقەتەن مۇشرىكلاردىن بىر ئولجا نېسىپ قىلدى، بۇ قىلىچنى ماڭا بەرگىن، دېدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «شەك - شۈبھىسىزكى، بۇ قىلىچ ساڭىمۇ ماڭىمۇ تەۋە ئەمەس، ئۇنى قويغىن» دېدى. مەن ئۇنى قويۇپ قويدۇم. ئىچىمدە: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ قىلىچنى مەن ياخشى كۆرگەندەك ياخشى كۆرمەيدىغان بىرسىگە بېرىپ قېلىشى مۇمكىن، دەپ ئويلاپ تۇرسام تۇيۇقسىزلا ئارقامدىن بىر ئادەم مېنى چاقىردى. مەن: ﷲ مېنىڭ ھەققىمدە بىرەر ئايەت نازىل قىلدىمۇ؟ دېدىم. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «سەن بۇ قىلىچنى سورىغان ئىدىڭ، ئۇ مېنىڭ ئەمەس، لېكىن ﷲ تائالا ئۇنى ماڭا ئاتا قىلدى. ئەمدى ئۇ سېنىڭ بولسۇن» دېدى. سەئىد ئىبنى مالىك شۇ چاغدا ﷲ تائالا بۇ ئايەتنى نازىل قىلدى دېدى: [(ئى مۇھەممەد! ساھابىلىرىڭ) غەنىمەتلەر (نى قانداق تەقسىم قىلىشىڭ) توغرۇلۇق سەندىن سورىشىدۇ، (ئۇلارغا) ئېيتقىنكى، «غەنىمەتلەر (توغرىسىدا ھۆكۈم چىقىرىش) ﷲ غا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە خاستۇر] بۇ ھەدىسنى ئىمام ئەبۇداۋۇد، تىرمىزى ۋە نەسەئى قاتارلىقلارمۇ رىۋايەت قىلغان.

بۇ ئايەتنىڭ نازىل بولۇشىدىكى يەنە بىر سەۋەب توغرىسىدا

[8:001]

ئىمام ئەھمەد، ئەبۇئۇمامەنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن ئۇبادەدىن بۇ ”غەنىمەتلەر“ توغرۇلۇق سورىدىم، ئۇ: بىزنىڭ ئارىمىزدا بەدىر ئۇرۇشىغا قاتناشقان ساھابىلار بار ئىدى. بىز بۇ غەنىمەتنى قانداق تەقسىم قىلىش ھەققىدە ئىختىلاپ قىلىشىپ قالغان، ئەخلاقسىزلىق يامانلاشقان چاغدا بۇ ئايەت نازىل بولدى. ﷲ تائالا بۇ غەنىمەتلەرنى بىزنىڭ قولىمىزدىن ئېلىۋېلىپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا خاس قىلىپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى مۇسۇلمانلار ئارىسىدا تەڭ تەقىسىم قىلىپ بەردى، دېدى.

ئىمام ئەھمەد يەنە ئەبۇئۇمامەدىن ئۇبادە ئىبنى سامىتنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: بىز پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن ئۇرۇشقا چىقتۇق. مەن ئۇنىڭ بىلەن بەدىر ئۇرۇشىغا قاتناشتىم. بىز دۈشمەنلەر بىلەن ئۇچراشتۇق. ﷲ تائالا دۈشمەننى ھالاك قىلدى. بىر بۆلۈك كىشىلەر دۈشمەننى قوغلاش ۋە ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئىزىدىن قوغلاپ كەتتى. بىر بۆلۈك كىشىلەر غەنىمەتلەرنى يىغىپ توپلاش ئۈچۈن جەڭ مەيدانىغا قايتىپ كەلدى. يەنە بىر بۆلۈك كىشىلەر، قالايمىقانچىلىقتىن پايدىلىنىپ دۈشمەنلەرنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا زىيانكەشلىك قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۇنى دائىرە ئىچىگە ئېلىپ قوغداپ تۇراتتى. قاراڭغۇ چۈشكەن، ئادەملەر بىر - بىرى بىلەن جەم بولغان چاغدا غەنىمەتلەرنى توپلىغان كىشىلەر: غەنىمەتلەرگە بىز ئېرىشتۇق، ئۇنىڭدا ھېچكىمنىڭ نېسىۋىسى يوق، دېيىشتى. دۈشمەننى قوغلاپ چىقىپ كەتكەنلەر: غەنىمەتكە سىلەر بىزگە قارىغاندا ھەقلىق ئەمەس، چۈنكى بىز غەنىمەتلەرنى دۈشمەنلەرنىڭ ئېلىپ قېچىشىدىن توستۇق ۋە دۈشمەنلەرنى بىز مەغلۇب قىلدۇق، دېيىشتى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى قوغدىغانلار: بىزگە قارىغاندا غەنىمەتكە سىلەر ھەقلىق ئەمەس. بىز پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى قوغدىدۇق. قالايمىقانچىلىقتىن پايدىلىنىپ دۈشمەننىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا زىيانكەشلىك قىلىشىدىن قورقۇپ، بىز ئۇنى قوغداش بىلەن مەشغۇل بولدۇق دېيىشتى. شۇنىڭ بىلەن [(ئى مۇھەممەد! ساھابىلىرىڭ) غەنىمەتلەر (نى قانداق تەقسىم قىلىشىڭ) توغرۇلۇق سەندىن سورىشىدۇ، (ئۇلارغا) ئېيتقىنكى، «غەنىمەتلەر (توغرىسىدا ھۆكۈم چىقىرىش ) ﷲ غا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە خاستۇر، ﷲ دىن قورقۇڭلار، (ئىختىلاپ قىلىشماي ئىتتىپاق بولۇپ) ئاراڭلارنى تۈزەڭلار] دېگەن ئايەت نازىل بولدى.

ئاندىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام غەنىمەتلەرنى مۇسۇلمانلارغا تەڭ تەقسىم قىلىپ بەردى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دۈشمەن زېمىنىغا ھۇجۇم قىلسا، ئولجىنىڭ تۆتتىن بىر قىسمىنى، مۇجاھىدلارغا ئۆلۈشتۈرۈپ بېرەتتى. كىشىلەرگە ھارغۇنلۇق يەتكەندە، جەڭگە قايتا چىققۇچىلارغا ئولجىنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىنى ئۆلۈشتۈرۈپ بېرەتتى يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام چوڭ قوشۇنلارنىڭ ئىچىدىن بىر ئەترەت چىقىپ دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىپ ئولجىغا ئېرىشكەن بولسا، ئېرىشىلگەن ئۇ ئولجىنىڭ تۆتتىن بىرىنى ھۇجۇمغا چىققان ئەترەتتىكى كىشىلەرگە بۆلۈپ بېرەتتى. ئۇلار يەنە ئولجىنىڭ قالغان ئۈچ قىسمىنىڭ تەقسىماتىدىمۇ باشقا ئەسكەرلەرگە شېرىك بولاتتى. دۈشمەنگە بىر قېتىم ھۇجۇم قىلىپ چارچاپ ھېرىپ كىرگەندىن كېيىن قايتا ھۇجۇمغا چىققۇچىلار بولسا، چارچىغان تۇرۇقلۇق ئۇرۇشقا چىققانلىقى ئۈچۈن ئېرىشىلگەن ئولجىدىن ئۈچتىن بىرى ئۇلارغا ئۈلەشتۈرۈپ بېرەتتى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئەنە شۇنداق ئارتۇق تەقسىم قىلىشنى ياقتۇرمايتتى ۋە كۈچلۈك مۆمىنلەر ئالغان غەنىمەتتىن ئاجىز مۆمىنلەرگە بەرسۇن، دەيتتى. بۇ ھەدىسنى ئىمام تىرمىزى ۋە ئىبنى ماجە قاتارلىقلارمۇ رىۋايەت قىلغان.

[ﷲ دىن قورقۇڭلار، (ئىختىلاپ قىلىشماي ئىتتىپاق بولۇپ) ئاراڭلارنى تۈزەڭلار] يەنى ھەممە ئىشلىرىڭلاردا ﷲ تائالادىن قورقۇڭلار، غەنىمەت ئېلىشتا بىر - بىرىڭلارغا زۇلۇم قىلماي، بىر - بىرىڭلار بىلەن خۇسۇمەت قىلىشماي ۋە جېدەللەشمەي ئاراڭلارنى تۈزەڭلار. ﷲ تائالا سىلەرگە بەرگەن ھىدايەت ۋە ئىلم سىلەر تالىشىپ جېدەللىشىۋاتقان نەرسىدىن ياخشىدۇر.

[ﷲ غا ۋە ﷲ نىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلىڭلار»] يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاراڭلاردىكى ﷲ ئىرادە قىلغان بويىچە قىلغان تەقسىماتىغا بوي سۇنۇڭلار، چۈنكى ئۇ غەنىمەتلەرنى پەقەت بۇيرىغان بويىچە ئادىل تەقسىم قىلىدۇ. ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام: «مانا بۇ ﷲ ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبرىنىڭ مۆمىنلەرنى ﷲ تائالادىن قورقۇشقا ۋە ئىختىلاپ قىلىشماي ئىتتىپاق بولۇپ، ئارىلىرىنى تۈزەشكە قاتتىق تەۋسىيە قىلىشىدۇر» دېدى.

مۇجاھىدمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش دېدى. سۇددى مۇنداق دەيدۇ: «[ﷲ دىن قورقۇڭلار، (ئىختىلاپ قىلىشماي ئىتتىپاق بولۇپ) ئاراڭلارنى تۈزەڭلار] يەنى ئۆزئارا تىللاشماڭلار».

راستچىل مۆمىنلەرنىڭ سۈپىتى توغرىسىدا

[8:002,003,004]

[پەقەت اﷲ ياد ئېتىلسە دىللىرىدا قورقۇنچ پەيدا بولىدىغان، ﷲ نىڭ ئايەتلىرى تىلاۋەت قىلىنسا ئىمانى كۈچىيىدىغان، پەرۋەردىگارىغا تەۋەككۈل قىلىدىغان كىشىلەرلا (كامىل) مۆمىنلەردۇر] بۇ ئايەت ھەققىدە ئەلى ئىبنى ئەبۇتەلھە، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مۇناپىقلار پەرز ئىبادەتلىرىنى قىلىۋاتقان چاغدا، ئۇلارنىڭ دىللىرىغا ﷲ تائالانى ياد ئېتىش دېگەن نەرسە كىرمەيدۇ. ئۇلار ﷲ تائالانىڭ ئايەتلىرىدىن ھېچ نەرسىگە ئىمان ئېيتمايدۇ. ﷲ تائالاغا تەۋەككۈل قىلمايدۇ. كىشىلەر كۆرمەيدىغان جايدا ناماز ئوقۇمايدۇ. مال - مۈلكىنىڭ زاكىتىنى بەرمەيدۇ. شۇڭا ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ مۆمىن ئەمەسلىكىنى خەۋەر قىلدى.

ئاندىن مۆمىنلەرنى سۈپەتلەپ مۇنداق دېدى: [پەقەت اﷲ ياد ئېتىلسە] يەنى پەرز ئىبادەتلەرنى ئادا قىلسا، [دىللىرىدا قورقۇنچ پەيدا بولىدىغان، ﷲ نىڭ ئايەتلىرى تىلاۋەت قىلىنسا ئىمانى كۈچىيىدىغان] يەنى ئىشەنچسى ئاشىدىغان [پەرۋەردىگارىغا تەۋەككۈل قىلىدىغان] يەنى پەرۋەردىگارىدىن باشقىنى ئۈمىد قىلمايدىغان [كىشىلەرلا (كامىل) مۆمىنلەردۇر].

مۇجاھىد مۇنداق دەيدۇ: [دىللىرىدا قورقۇنچ پەيدا بولىدىغان] يەنى ﷲ تائالا ياد ئېتىلسە، ئۇلار ﷲ تائالادىن قورقۇپ ۋۇجۇدى تىتىرەيدۇ. سۇددى ۋە بىر قانچە كىشىلەرمۇ بۇ ھەقتە شۇنداق دەيدۇ، ھەم مۇنداق بايان قىلىدۇ: «بۇ مۆمىننىڭ سۈپىتىدۇر، مۆمىن ﷲ تائالانى زىكىر قىلسا قورقۇنچتىن دىلى تىتىرەپ تۇرۇش مۆمىنگىلا لايىق سۈپەتتۇر» يەنى ئۇلار ﷲ تائالانى ياد ئەتسە ئۇنىڭدىن قورقىدۇ. ئۇنىڭ ئەمر - پەرمانلىرىنى ئورۇنلايدۇ. توسقان ئىشلىرىنى تەرك ئېتىدۇ.

مۆمىنلەر ھەققىدە ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [تەقۋادارلار يامان بىر گۇناھ قىلىپ قالسا ياكى ئۆزلىرىگە زۇلۇم قىلسا ﷲ نى ياد ئېتىدۇ.گۇناھلىرى ئۈچۈن مەغپىرەت تەلەپ قىلىدۇ،گۇناھنى كەچۈرىدىغان ﷲ دىن باشقا كىم بار؟ئۇلار قىلمىشلىرىنى بىلىپ تۇرۇپ داۋاملاشتۇرمايدۇ] سۈرە ئال ئىمران 135 - ئايەت. [پەرۋەردىگارىنىڭ ئالدىدا (سوراققا تارتىلىشتىن) قورقىدىغان، ئۆزىنى نەپسى خاھىشىغا بېرىلىشتىن (يەنى ھارام قىلىنغان نەرسىلەردىن) چەكلىگەن ئادەمگە كەلسەك، ھەقىقەتەن ئۇنىڭ جايى جەننەت بولىدۇ] سۈرە نازىئات 40 41 - ئايەت. .

شۇڭا سۇفيان سەۋرى مۇنداق دەيدۇ: مەن سۇددىنىڭ ﷲ تائالانىڭ [پەقەت اﷲ ياد ئېتىلسە دىللىرىدا قورقۇنچ پەيدا بولىدىغان...] دېگەن ئايىتى ھەققىدە مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم: ئۇ ئادەم، زۇلۇم قىلماقچى ياكى بىر گۇناھ ئىشنى قىلماقچى بولغاندا ئۇنىڭغا ﷲ تائالادىن قورققىن، دېيىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ دىلى ﷲ تائالادىن قورقۇپ تىتىرەيدۇ.

قۇرئان ئايەتلىرى تىلاۋەت قىلىنسا ئىماننىڭ كۈچىيىدىغانلىقى توغرىسىدا

[8:002,003,004]

[ﷲ نىڭ ئايەتلىرى تىلاۋەت قىلىنسا ئىمانى كۈچىيىدىغان...] بۇ ھەقتە ﷲ تائالا مۇنداق دېگەن: [(قۇرئاندىن) بىرەر سۈرە نازىل قىلىنسا، ئۇلار (يەنى مۇناپىقلار) نىڭ ئارىسىدا (مەسخىرە قىلىش يۈزىسىدىن): «بۇ (يەنى سۈرە) قايسىڭلارنىڭ ئىمانىنى كۈچەيتتى» دەيدىغانلار بار، مۆمىنلەرگە كېلىدىغان بولساق، (ھەر سۈرىدە يېڭى دەلىل - ئىسپاتلار بولغانلىقى ئۈچۈن) بۇ (يەنى سۈرە) ئۇلارنىڭ ئىمانىنى كۈچەيتتى، ئۇلار (سۈرىنىڭ نازىل بولۇشىدىن) خۇشال بولىدۇ] سۈرە تەۋبە 124 - ئايەت. .

ئىمام بۇخارى ۋە باشقا ئىماملار بۇ ئايەتنى ۋە بۇ مەزمۇندىكى ئايەتلىرىنى دىللاردىكى ئىماننىڭ كۈچىيىدىغانلىقىغا ۋە ئېشىپ بارىدىغانلىقىغا دەلىل قىلدى. بۇ كۆپ ساندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ تۇتقان يولىدۇر. بۇنىڭغا ئىمام شافىئىي، ئەھمەد ئىبنى ھەمبەل، ئەبۇئۇبەيدە، قاتارلىق بىر قانچە ئۆلىمالارنىڭ بىرلىككە كەلگەنلىكى رىۋايەت قىلىندى.

بارلىق ھەمدۇسانا ۋە مەدھىيىلەر ﷲ تائالاغا خاستۇر.

تەۋەككۈل قىلىشنىڭ بايانى توغرىسىدا

[8:002,003,004]

[پەرۋەردىگارىغا تەۋەككۈل قىلىدىغان] يەنى ئۇلار ﷲ تائالادىن باشقىنى ئۈمىد قىلمايدۇ. ھەممە ئىشلىرىدا پەقەت ﷲ تائالانى كۆزلەيدۇ. ﷲ تائالادىنلا پاناھلىق تىلەيدۇ، ئېھتىياجلىق نەرسىلەرنى پەقەت ﷲ تائالادىنلا سورايدۇ. ﷲ تائالاغىلا ئىنتىلىدۇ. ئۇلار ﷲ خالىغان نەرسىنىڭ ۋۇجۇدقا كېلىدىغانلىقىنى ۋە خالىمىغان نەرسىنىڭ ۋۇجۇدقا كەلمەيدىغانلىقىنى، ﷲ تائالانىڭ ئۆز مۈلكىنى خالىغانچە تەسەررۇپ قىلىدىغانلىقىنى، ئۇنىڭغا ھېچ نەرسىنىڭ شېرىك بولالمايدىغانلىقىنى، ﷲ تائالانىڭ ئۆزىنىڭ ھۆكمى ئۈچۈن ھېسابقا تارتىلمايدىغانلىقىنى، ﷲ تائالانىڭ بەندىلەردىن تېز ھېساب ئالىدىغانلىقىنى ئوبدان بىلىدۇ.

شۇڭا سەئىد ئىبنى جۇبەير مۇنداق دەيدۇ: ﷲ تائالاغا تەۋەككۈل قىلىش ئىماننىڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر.

مۆمىنلەرنىڭ ئەمەللىرىنىڭ بايانى توغرىسدا

[8:002,003,004]

[ئۇلار (مۇكەممەل رەۋىشتە) ناماز ئوقۇيدۇ،بىز ئۇلارغا رىزىق قىلىپ بەرگەن پۇل - مالدىن(خۇدا يولىدا) سەرپ قىلىدۇ] ﷲ تائالا مۆمىنلەرنىڭ ئېتىقادىنى بايان قىلىپ بولغاندىن كېيىن بۇ ئايەت بىلەن ئۇلارنىڭ ئەمەللىرىنى بايان قىلىدۇ. بۇ ئەمەللەر ياخشىلىقنىڭ ھەممە تۈرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ناماز ئوقۇش ﷲ تائالانىڭ بەندىلەر ئۈستىدىكى ھەققىدۇر. قەتادە مۇنداق دەيدۇ: ناماز ئوقۇش، نامازنىڭ ۋاقىتلىرىغا، تاھارەتلىرىگە، رۇكۇلىرىغا ۋە سەجدىلىرىگە دۋاملىق رىئايە قىلىشتىن ئىبارەتتۇر.

مۇقاتىل ئىبنى ھەييان مۇنداق دەيدۇ: ناماز ئوقۇش، ئۇنىڭ ۋاقىتلىرىغا، ناماز ئۈچۈن تاھارەتنى كامىل ئېلىشقا، ئۇنىڭ رۇكۇ ۋە سەجدىلىرىنى تولۇق ئادا قىلىشقا، نامازدا قۇرئان ئوقۇشقا، تەشەھھۇتتا ئولتۇرۇشقا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دۇرۇد ئېيتىشقا ئىزچىل ھالدا رىئايە قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. مانا بۇ ناماز ئوقۇش دېمەكتۇر.

ﷲ تائالا ئۇلارغا رىزىق قىلىپ بەرگەن پۇل - مېلىنى اﷲ يولىدا سەرپ قىلىش بولسا، زاكات بېرىش ۋە باشقا بەندىلەرگە تېگىشلىك ۋاجىب ۋە مۇستەھەب بولغان ھەقلەرنى ئادا قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. مەخلۇقاتلارنىڭ ھەممسى ﷲ تائالانىڭ بەندىلىرىدۇر. ئۇلاردىن ﷲ تائالاغا ئەڭ سۆيۈملۈك بولغانلار ﷲ تائالانىڭ مەخلۇقاتىغا كۆپ مەنپەئەت يەتكۈزگەنلەردۇر.

ئىماننىڭ ھەقىقىتىنىڭ بايانى توغرىسىدا

[8:002,003,004]

[ئەنە شۇلار ھەقىقىي مۆمىنلەردۇر] يەنى بۇ سۈپەتلەر بىلەن سۈپەتلەنگەنلەر ھەقىقىي ئىمان ئىگىلىرى بولغان مۆمىنلەردۇر.

كامىل ئىماننىڭ مېۋىسى توغرىسىدا

[8:002,003,004]

[ئۇلار پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا يۇقىرى مەرتىۋىلەرگە] يەنى ئۇلار جەننەتلەردىكى ئالىي مەنزىللەرگە، ئېسىل ئورۇنلارغا ۋە يۇقىرى دەرىجىلەرگە ئېرىشىدۇ.

ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: [ﷲ نىڭ دەرگاھىدا ئۇلارنىڭ دەرىجىسى تۈرلۈك بولىدۇ. ﷲ ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر] سۈرە ئال ئىمران 163 - ئايەت. [مەغپىرەتكە] يەنى ﷲ تائالا ئۇلارنىڭ يامان ئىشلىرىنى كەچۈرىدۇ ۋە ياخشىلىقلىرىغا مۇكاپات بېرىدۇ.

ئىمام بۇخارى ۋە مۇسلىم، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «شەك - شۈبھىسىزكى جەننەتتە ”ئىللىيۇن ئىگىلىرى“ يەنى نامە ئەمەللىرى ئوڭ تەرەپتىن بېرىلگەن ياخشى بەندىلەر. نى ئۇلاردىن تۆۋەن دەرىجىدىكى كىشىلەر خۇددى سىلەر ئاسمان ئۇپۇقلىرىنىڭ بىرىدىكى ئاقار يۇلتۇزنى كۆرگىنىڭلاردەك ئېنىق كۆرىدۇ». ساھابىلار ئى ﷲ نىڭ پەيغەمبىرى! ئەنە شۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ مەرتىۋىلىرىدۇر. ئۇنىڭغا باشقىلار ئېرىشەلمەيدۇ، دېيىشتى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «ئۇنداق ئەمەس، مېنىڭ جېنىم ئىلكىدە بولغان زات ﷲ نىڭ نامى بىلەن قەسەمكى، ئۇ ﷲ تائالاغا ئىمان ئېيتقان، پەيغەمبەرلەرنى تەستىق قىلغان ئادەملەرنىڭ مەرتىۋىسىدۇر» دېدى.

ئىمام ئەھمەد، ئەبۇداۋۇد، تىرمىزى ۋە ئىبنى ماجە قاتارلىقلار ئەبۇسەئىدتىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: «شەك - شۈبھىسىزكى، جەننەت ئەھلى ئالىي مەرتىۋىلەرگە ئېرىشكەنلەرنى خۇددى سىلەر ئاسمان ئۇپۇقىدىكى ئاقار يۇلتۇزنى كۆرگەندەك ئېنىق كۆرىدۇ، ئەبۇبەكرى ۋە ئۆمەر ھەقىقەتەن ئەنە شۇ ئالىي دەرىجىلەرگە ئېرىشكۈچىلەردۇر، ئۇلار ئېسىل مەرتىۋىلەردىن بەھرىمەن بولىدۇ».

پەيغەمبەرلەرگە ئەگىشىشنىڭ مۆمىنلەرنى ياخشىلىققا ئېلىپ بارىدىغانلىقى توغرىسىدا

[8:005,006,007,008]

[(غەنىمەت تەقسىماتى توغرىسىدىكى ھۆكۈمنىڭ ﷲ غا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە خاس قىلىنغانلىقىنى ئۇلارنىڭ ياقتۇرمىغانلىقى) پەرۋەردىگارىڭنىڭ سېنى ھەقلىق رەۋىشتە ئۆيىڭدىن (يەنى ئۆيىڭ جايلاشقان مەدىندىن ئۇرۇشقا) چىقارغانلىقىنى (ئۇلارنىڭ ياقتۇرمىغانلىقىغا) ئوخشايدۇ] بەزى تەپسىرشۇناسلار مۇنداق دەيدۇ: مۆمىنلەرنىڭ ياخشىلىققا يۈزلىنىشى - ئۇلارنىڭ پەرۋەردىگارىدىن قورقۇشى، ئىختىلاپ قىلىشماي ئىتتىپاق بولۇپ ئارىلىرىنى تۈزۈتۈش، ﷲ تائالا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلىشى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىدۇر: سىلەر ھەقىقەتەن غەنىمەتلەر توغرىسىدا ئىختىلاپ قىلىشتىڭلار. بىر - بىرىڭلار بىلەن جېدەللەشتىڭلار، شۇنىڭ بىلەن اﷲ غەنىمەتلەرنى سىلەردىن ئېلىۋېلىپ پەيغەمبەرنىڭ تەقسىم قىلىشىغا بۇيرۇپ بەردى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇجاھىدلارغا ئادىل ۋە باراۋەر تەقسىم قىلىپ بەردى. بۇ سىلەر ئۈچۈن تولۇق پايدىلىق ئىش بولدى. شۇنىڭغا ئوخشاشلا سىلەر ئۆز دىنىغا ياردەم بېرىش، تىجارەت كارۋىنىنى قوغداش ئۈچۈن ئۇيۇشۇپ چىققان قورالنى دۈشمەنلەر بىلەن ئۇرۇش قىلىشقا، (ﷲ سىلەرگە بۇ ئۇرۇشنى تەقدىر قىلىپ)، نەتىجىدە ﷲ سىلەرنى كۈتۈلمىگەن بىر جايدا دۈشمەنلىرىڭلار بىلەن ئۇچراشتۇردى ۋە ﷲ سىلەرنى توغرا يولغا باشلاپ غەلىبە ۋە نۇسرەتكە ئېرىشتۇردى.

ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: [سىلەرگە جىھاد پەرز قىلىندى. ھالبۇكى، سىلەر ئۇنى ياقتۇرمايسىلەر، سىلەر بىرەر نەرسىنى ياقتۇرماسلىقىڭلار مۇمكىن، ئەمما ئۇ سىلەر ئۈچۈن پايدىلىقتۇر؛ سىلەر بىرەر نەرسىنى ياقتۇرۇشۇڭلار مۇمكىن، ئەمما ئۇ سىلەر ئۈچۈن زىيانلىقتۇر. (سىلەرگە نېمىنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى) ﷲ بىلىدۇ، سىلەر بىلمەيسىلەر (شۇنىڭ ئۈچۈن) ﷲ بۇيرىغانغا ئالدىراڭلار] سۈرە بەقەرە 216 - ئايەت. .

[مۆمىنلەردىن بىر گۇرۇھ ئادەم (دۈشمەنگە قارشى ئۇرۇشقا چىقىشنى) ئەلۋەتتە يامان كۆرىدۇ] سۇددى بۇ ئايەتنى ئۇلار مۇشرىكلار بىلەن ئۇرۇش قىلىشنى يامان كۆرىدۇ دەپ تەپسىر قىلدى.

[ئۇلار گويا (ئالامەتلىرى) كۆرۈنۈپ تۇرۇۋاتقان ئۆلۈمگە ھەيدىلىۋاتقاندەك، ھەقىقەت ئايدىڭلاشقاندىن كېيىن، ھەقىقەت (يەنى ئۇرۇشقا چىقىش مەسىلىسى) ئۈستىدە سەن بىلەن مۇنازىرىلىشىدۇ] بەزى تەپسىرشۇناسلار مۇنداق دەيدۇ: ئۇلار خۇددى بەدىر ئۇرۇشى بولغان كۈنى سەن بىلەن جېدەللىشىپ، سەن بىزنى پەقەتلا تىجارەت كارۋىنىنى توسۇش ئۈچۈن ئېلىپ چىققان، بىزگە ئۇرۇش قىلىدىغانلىقىمىزنى ئۇقتۇرمىغان ئىدىڭ، ئەگەر ئۇقتۇرغان بولساڭ، بىز ئۇرۇشقا تەييارلىق قىلىپ چىقاتتۇق، دېگىنىدەك، سەندىن غەنىمەتلەرنى قانداق تەقسىم قىلىشىڭ ھەققىدە سورايدۇ.

[ﷲ ئۆز سۆزلىرى ئارقىلىق ھەقنى ھەق قىلىشنى (يەنى ئىسلام دىنىنى ئۈستۈن قىلىشنى)، كاپىرلارنىڭ يىلتىزىنى قۇرۇتۇشنى خالايدۇ] يەنى ﷲ سىلەرنى دۈشمىنىڭلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلدۇرۇش، ئۇلارغا قارشى سىلەرگە ياردەم بېرىش، ئۆز دىنىنى ئۈستۈنلىككە ئېرىشتۈرۈش، ئىسلام شۇئارىنى يۇقىرى ئورۇنغا چىقىرىش ۋە ئۇنى ھەممە دىنلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلدۇرۈش ئۈچۈن، سىلەرگە قارشى قوراللىنىپ داغ - دۇغا بىلەن كەلگەن دۈشمەنلەرگە سىلەرنى ئۈچراشتۇرۇشنى خالايدۇ. ﷲ تائالا ئىشلارنىڭ ئاقىۋىتىنى ئوبدان بىلگۈچىدۇر. ئەگەر بەندىلەر ئۆزلىرىگە كۆرۈنۈپ تۇرىۋاتقان مەنپەئەتنى كۆزدە تۇتۇپ، ﷲ ئىرادە قىلغان نەرسىدىن باشقىنى ياقتۇرغان تەقدىردىمۇ ﷲ سىلەرنىڭ ئىشىڭلارنى ئەڭ ياخشى ئۇسۇل بىلەن ئىدارە قىلغۇچىدۇر.

ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: [سىلەرگە جىھاد پەرز قىلىندى. ھالبۇكى، سىلەر ئۇنى ياقتۇرمايسىلەر، سىلەر بىرەر نەرسىنى ياقتۇرماسلىقىڭلار مۇمكىن، ئەمما ئۇ سىلەر ئۈچۈن پايدىلىقتۇر؛ سىلەر بىرەر نەرسىنى ياقتۇرۇشۇڭلار مۇمكىن، ئەمما ئۇ سىلەر ئۈچۈن زىيانلىقتۇر. (سىلەرگە نېمىنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى) ﷲ بىلىدۇ، سىلەر بىلمەيسىلەر (شۇنىڭ ئۈچۈن) ﷲ بۇيرىغانغا ئالدىراڭلار] سۈرە بەقەرە 216 - ئايەت. .

مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئەبۇسۇفياننىڭ باشچىلىقىدىكى تىجارەت كارۋىنىنىڭ شام تەرەپتىن كېلىۋاتقانلىقىنى ئاڭلاپ، مۇسۇلمانلارنى ئۇلارنىڭ ئالدىنى توسۇشقا چاقىرىپ مۇنداق دېدى: «بۇ قۇرەيشلەرنىڭ كارۋىنىدۇر، كارۋاندا ئۇلارنىڭ مال - مۈلۈكلىرى بار، ئۇلارنىڭ ئالدىنى توسقىلى چىقىڭلار. ﷲ سىلەرنى ئۇ مال - مۈلۈككە ئېرىشتۈرۈشى مۇمكىن».

شۇنىڭ بىلەن مۇسۇلمانلار ئۇنىڭغا ئاۋاز قوشۇپ بەزىلىرى ئاددىي تەييارلىق بىلەن، بەزىلىرى پۇختا تەييارلىق بىلەن يولغا چىقتى. چۈنكى ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ئۇرۇش قىلىدۇ دەپ ئويلىمايتتى. ئەبۇسۇفيان ھىجازغا يېقىنلاشقاندا ئادەملەر ئۆزلىرىنىڭ ئالدىنى توسۇشىدىن قورقۇپ، ئالدىغان ئۇچرىغان ئۇلاغلىق كىشىلەردىن سۈرۈشتە قىلىپ يۈرۈپ خەۋەر ئېلىشقا تىرىشتى. ئاخىرى بەزى ئۇلاغلىق كىشىلەردىن مۇھەممەد ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرى سېنىڭ كارۋىنىڭنى كۆزلەپ يولغا چىقىپتۇ، دېگەن خەۋەرنى ئالدى. شۇ چاغدا ئۇلار كارۋاندىن ئەنسىرەپ زامزام ئىبنى ئەمر غىپارىنى ئىجارىگە ئېلىپ مەككىگە ئەۋەتىپ، مال - مۈلكنى قوغداش ئۈچۈن قۇرەيشلەرنى قوزغاپ ئېلىپ كېلىشنى، قۇرەيشلەرگە مۇھەممەد ئادەملىرىنى باشلاپ كارۋاننىڭ ئالدىنى توسقىلى چىقتى، دەپ خەۋەر يەتكۈزۈشنى بۇيرۇدى. دەمدەم ئىبنى ئەمر غىپارى مەككىگە قاراپ تېز ئىلگىرىلىدى.

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ساھابىلىرىنى باشلاپ يولغا چىقىپ زەفىران دېيىلىدىغان جىلغىغا يېتىپ كەلدى ۋە جىلغىدىن چىقىپ چۈشكۈن قىلدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قۇرەيشلەر كارۋىنىنى قوغداش ئۈچۈن يولغا چىققانلىق خەۋىرى يېتىپ كەلدى. شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام قۇرەيشنىڭ بۇ خەۋىرىنى ساھابىلىرىگە يەتكۈزۈپ ئۇلارغا مەسلىھەت سالدى. ئەبۇبەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئورنىدىن تۇرۇپ ياخشى سۆز قىلدى. ئۇنىڭدىن كىيىن ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئورنىدىن تۇرۇپ ياخشى سۆز قىلدى. ئاندىن مىقداد ئىبنى ئەمر ئورنىدىن تۇرۇپ مۇنداق دېدى: ئى ﷲ نىڭ پەيغەمبىرى! ﷲ سېنى نېمىگە بۇيرۇسا شۇنى قىلغىن، بىز سەن بىلەن بىللە دۇرمىز، ﷲ نىڭ نامى بىلەن قەسەمكى، بىز ساڭا خۇددى ئىسرائىل ئەۋلادى مۇسا ئەلەيھىسسالامغا [سەن پەرۋەردىگارىڭ بىلەن بىللە بېرىپ ئىككىڭلار ئۇرۇشۇڭلار، بىز بۇ يەردە ئولتۇرۇپ تۇرايلى] سۈرە مائىدە 24 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. دېگەندەك دېمەيمىز. لېكىن بىز: سەن پەرۋەردىگارىڭ بىلەن بىللە بېرىپ ئىككىڭلار ئۇرۇشۇڭلار، بىز سىلەر بىلەن بىللە تۇرۇپ ئۇرۇشقۇچىلارمىز دەيمىز. سېنى پەيغەمبەر قىلىپ ھەق بىلەن ئەۋەتكەن زات ﷲ نىڭ نامى بىلەن قەسەمكى، ئەگەر سەن بىزنى ھەبەش شەھىرىگە باشلاپ ماڭساڭمۇ بىز سەن بىلەن بىللە ھەبەشىستانغا قاراپ چوقۇم ئاتلىنىمىز. سەن ئۇ جايغا بىمالال يېتىپ بارالايسەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا ياخشى سۆز قىلدى ۋە ياخشىلىق بىلەن دۇئا قىلدى.