تەپسىر ئىبنى كەسىر

2-توم / 6

4-سۈرىدىن 7-سۈرىگىچە

ئۇيغۇرچە تېكىست نۇسخىسى

مەنبە: Qurankerim.com

4-سۈرە

بۇ سۈرىنىڭ مەدىنىدە چۈشكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ بەزى ئايەتلىرىنىڭ پەزىلىتى توغرىسىدا

[4:000]

ئەۋفىي، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: سۈرە نىسا مەدىنىدە چۈشكەن. شۇنىڭدەك ئىبنى مەردەۋى، ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەير ۋە زەيد ئىبنى سابىتنىڭ: بۇ سۈرە مەدىنىدە چۈشتى، دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى.

ھاكىم، ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: ھەقىقەتەن سۈرە نىسادا بەش ئايەت بار، دۇنيا ۋە دۇنيانىڭ ئىچىدىكى نەرسىنىڭ ھەممىسى بۇ بەش ئايەت مېنى خۇرسەن قىلغاندەك خۇرسەن قىلالمايدۇ. (بۇ بەش ئايەت) بولسا [ﷲ ھەقىقەتەن زەررىچە زۇلۇم قىلمايدۇ. ئەگەر كىشىنىڭ زەررىچە ياخشىلىقى بولسا، ﷲ ئۇنى ھەسسىلەپ زىيادە قىلىدۇ] سۈرە نىسا 40 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. [ئەگەر سىلەر مەنئى قىلىنغان چوڭ گۇناھلاردىن ساقلانساڭلار، (كەرىمىمىزگە ئېلىپ) كىچىك گۇناھىڭلارنى يوققا چىقىرىمىز] سۈرە نىسا 31 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. [ﷲ ھەقىقەتەن ﷲ غا شېرىك كەلتۈرۈش گۇناھىنى مەغپىرەت قىلمايدۇ، خالىغان ئادەمنىڭ ئۇنىڭدىن باشقا گۇناھىنى مەغپىرەت قىلىدۇ] سۈرە نىسا 48 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. [ئۇلار (يەنى مۇناپىقلار) (سېنىڭ ھۆكمىڭنى قوبۇل قىلماي) ئۆزلىرىگە زۇلۇم قىلغاندا] سۈرە نىسا 64 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. [كىمكى بىرەر يامانلىق ياكى ئۆزىگە بىرەر زۇلۇم قىلىپ قويۇپ، ئاندىن ﷲ دىن مەغپىرەت تەلەپ قىلسا، ئۇ ﷲ نىڭ مەغپىرەت قىلغۇچى، ناھايىتى مېھرىبان ئىكەنلىكىنى كۆرىدۇ] سۈرە نىسا 110 - ئايەت. دېگەن ئايەتلەردۇر.

ھاكىم، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: سىلەر مەندىن سۈرە نىسا توغرىسىدا سوراڭلار، ھەقىقەتەن مەن قۇرئاننى كىچىگىمدىن تارتىپ ئوقۇيتتىم.

تەقۋادارلىق قىلىشقا ۋە ئۇرۇق - تۇغقانلارغا ياخشىلىق قىلىشقا دەۋەت قىلىش توغرىسىدا

[4:001]

ﷲ تائالا مەخلۇقاتلىرىنى ئۆزىگىلا ئىبادەت قىلىشقا بۇيرۇپ، ئۇلارنى بىر جاندىن ياراتقانلىقىنى يەنى تۇنجى قېتىم ئادەم ئەلەيھىسسالامنى يارىتىپ، ئۇ ئۇخلاۋاتقان ھالىتىدە سول قوۋۇرغىسىدىن ئايالى ھەۋۋانى ياراتقانلىقىنى، ئۇ ئىككىسى ئارقىلىق پۈتكۈل ئىنسانلارنى ياراتقانلىقىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: [ئى ئىنسانلار! سىلەرنى بىر ئىنساندىن (يەنى ئادەم ئەلەيھىسسالامدىن) ياراتقان، شۇ ئىنساندىن (يەنى ئۆز جىنسىدىن) ئۇنىڭ جۈپتىنى (يەنى ھەۋۋانى) ياراتقان پەرۋەردىگارىڭلاردىن قورقۇڭلار]. ھەدىستە مۇنداق كەلدى: «شەكسىز ئايال كىشى قوۋۇرغىدىن يارىتىلدى. قوۋۇرغىنىڭ ئۇچ تەرىپى ئەگرىدۇر. سەن قوۋۇرغىنى تۈزلەيمەن دېسەڭ، ئۇنى سۇندۇرۇپ قويىسەن يەنى بۇ يەردىكى «قوۋۇرغىنى تۈزلەيمەن دېسەڭ» دېگىنى ئەگەر ئايالىنىڭ مىجەزىنى بىرلا قېتىمدا ئۆزگەرتىمەن دەپ قالسا، ئايالىدىن ئاجرىشىپ كېتىش ئاقىۋىتىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا ئاياللارغا خۇددى ئەگرى قوۋۇرغىغا مۇئامىلە قىلغاندەك ناھايىتى ئېھتىيات بىلەن مۇئامىلە قىلىش لازىم. . ئەگەر سەن ئۇ ئەگرى قوۋۇرغىدىن ئۆز پېتىچە مەنپەئەتلىنەي دېسەڭ، ئۇنىڭدىن مەنپەئەتلىنەلەيسەن».

[ﷲ ئۇلاردىن (يەنى ئادەم بىلەن ھەۋۋادىن) نۇرغۇن ئەر - ئاياللارنى ياراتتى] يەنى ﷲ تائالا ئادەم ۋە ھەۋۋادىن نۇرغۇنلىغان ئەرلەرنى ۋە ئاياللارنى ياراتتى، ئۇلارنىڭ تۈرلىرى، سۈپەتلىرى، رەڭلىرى ۋە تىللىرى ئوخشاشمىغان ھالەتتە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقالدى. ئۇلارنىڭ ئاخىرقى قايتىدىغان ئورنى ﷲ تائالانىڭ دەرگاھى بولىدۇ.

[بىر - بىرىڭلاردىن نەرسە سورىغاندا نامى بىلەن سورايدىغان ﷲ دىن قورقۇڭلار، سىلە - رەھىمنى ئۈزۈپ قويۇشتىن ساقلىنىڭلار] يەنى سىلەر ﷲ تائالاغا بويسۇنۇش بىلەن ئۇنىڭدىن قورقۇڭلار. بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە زەھھاك مۇنداق دەيدۇ: نامى بىلەن كېلىشىم تۈزىشىدىغان ۋە ۋەدە قىلىشىدىغان ﷲ تائالادىن قورقۇڭلار.

بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما، مۇجاھىد، ئىكرىمە، ھەسەن، زەھھاك ۋە رەبىيئ قاتارلىقلار مۇنداق دەيدۇ: سىلەر ئۇرۇق - تۇغقاندارچىلىقنى ئۈزۈۋېتىشتىن ساقلىنىڭلار. بەلكى، ئۇرۇق - تۇغقانلارغا ياخشىلىق قىلىپ، تۇغقاندارچىلىقنى مۇستەھكەملەڭلار.

[ﷲ ھەقىقەتەن سىلەرنى (يەنى پۈتۈن ئەھۋالىڭلارنى) كۆزىتىپ تۇرغۇچىدۇر] يەنى ئۇ سىلەرنىڭ ھەممە ئىشلىرىڭلارنى ۋە ھەممە ھالەتلىرىڭلارنى كۆزەتكۈچىدۇر. ﷲ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: [ﷲ ھەممە نەرسىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر] سۈرە بۇرۇج 9 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. . ئىمام بۇخارىنىڭ ھەدىسىدە مۇنداق دەپ كەلدى: «سەن ﷲ تائالاغا خۇددى سەن ئۇنى كۆرۈۋاتقاندەك ئىبادەت قىلغىن، ئەگەر سەن ئۇنى كۆرمىسەڭمۇ جەزمەن ئۇ سېنى كۆرۈپ تۇرىدۇ». ﷲ تائالا ئىنسانلارغا، ئۇلارنىڭ بىر - بىرىگە مېھرىبانلىق قىلىشى، ئۆزلىرىنىڭ ئارىسىدىكى پېقىر ۋە ئاجىزلارغا ياخشىلىق قىلىشى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ئەسلىدە بىر ئاتا ۋە بىر ئانىدىن تۇغۇلغان قېرىنداش ئىكەنلىكىنى ئەسلەتتى.

ئىمام مۇسلىم جەرىر ئىبنى ئابدۇللاھنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا مۇزەر قەبىلىسىنىڭ بىر تۈركۈم پېقىرلىرى كەلگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پېشىن نامىزىنى ئوقۇپ بولۇپ كىشىلەرگە تەبلىغ قىلىۋاتاتتى، تەبلىغىدە ﷲ تائالانىڭ: [ئى ئىنسانلار! سىلەرنى بىر ئىنساندىن (يەنى ئادەم ئەلەيھىسسالامدىن) ياراتقان، شۇ ئىنساندىن (يەنى ئۆز جىنسىدىن) ئۇنىڭ جۈپتىنى (يەنى ھەۋۋانى) ياراتقان ۋە ئۇلاردىن (يەنى ئادەم بىلەن ھەۋۋادىن) نۇرغۇن ئەر - ئاياللارنى ياراتقان پەرۋەردىگارىڭلاردىن قورقۇڭلار، بىر - بىرىڭلاردىن نەرسە سورىغاندا نامى بىلەن سورايدىغان ﷲ دىن قورقۇڭلار، سىلە - رەھىمنى ئۈزۈپ قويۇشتىن ساقلىنىڭلار، ﷲ ھەقىقەتەن سىلەرنى (يەنى پۈتۈن ئەھۋالىڭلارنى) كۆزىتىپ تۇرغۇچىدۇر] ۋە [ئى مۆمىنلەر! ﷲ دىن قورقۇڭلار، ھەر ئادەم ئەتە (يەنى قىيامەت كۈنى) ئۈچۈن (ياخشى ئەمەللەردىن) نېمىلەرنى تەييارلىغانلىقىغا قارىسۇن] سۈرە ھەشىر 18 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. دېگەن ئايىتىنى ئوقۇغانلىقى، ئاندىن ساھابىلارنى سەدىقە قىلىشقا رىغبەتلەندۈرۈپ: «بىر كىشى دىناردىن، دەرھەمدىن، بۇغدايدىن ۋە خورمىدىن سەدىقە قىلسۇن...» دېگەنلىكى بايان قىلىندى. يەنە بىر رىۋايەتتە: بۇ سۈرىنىڭ بېشىدىن باشلاپ ئۈچ ئايەت ئوقۇدى، دەپ بايان قىلىندى.

يېتىملارنىڭ مال - مۈلۈكلىرىنى ساقلاشقا بۇيرۇش توغرىسىدا

[4:002,003,004]

ﷲ تائالا (يېتىملارغا ئىگە بولغان كىشىلەرنى) يېتىملەر بالاغەتكە يەتكەندە ئۇلارغا ئۇلارنىڭ مال - مۈلكىنى تولۇق قايتۇرۇپ بېرىشكە بۇيرۇيدۇ ۋە يېتىملارغا ئىگە بولغانلارنى ئۇ ماللارنى يەۋېلىشتىن ۋە ئۇنى ئۆزىنىڭ ماللىرىغا قوشۇۋېلىشتىن توسىدۇ. شۇڭا ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [ياخشىسىنى يامانغا (يەنى ئۇلارنىڭ ماللىرىنڭ ياخشىسىنى، ئۆزەڭلارنىڭ ماللىرىڭلارنىڭ يامىنىغا) تېگىشىۋالماڭلار]. بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە سەئىد ئىبنى مۇسەييەب ۋە زۆھرى مۇنداق دەيدۇ: يەنى سەن يېتىمغا ئورۇقنى بېرىپ، سېمىزنى ئېلىۋالما، دېگەنلىك بولىدۇ.

بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئىبراھىم نەخەئى ۋە زەھھاك مۇنداق دەيدۇ: يېتىمغا ساختىسىنى بېرىپ، ئۆزەڭ ئەسلىسىنى ئېلىۋالما. سۇددى مۇنداق دەيدۇ: ئۇلارنىڭ بىرى يېتىمنىڭ سېمىز قويىنى ئېلىۋېلىپ ئۇنىڭ ئورنىغا ئورۇق قويدىن بىرنى سەپلەپ قويۇپ، بىر قويغا بىر قوي بولدى ۋە راست دەرھەمنى ئېلىۋېلىپ ئۇنىڭ ئورنىغا يالغان دەرھەمنى بېرىپ، بىر دەرھەمگە بىر دەرھەم بولدى، دەيتتى.

[ئۇلارنىڭ مال - مۈلكىنى ئۆزەڭلارنىڭ مال - مۈلكىگە قوشۇپ يەۋالماڭلار] بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە مۇجاھىد، سەئىد ئىبنى جۇبەير، مۇقاتىل ئىبنى ھەييان، سۇددى ۋە سۇفيان ئىبنى ھۈسەين قاتارلىقلار مۇنداق دەيدۇ: سىلەر ئۇنى (يەنى يېتىمنىڭ ماللىرىنى ئۆزەڭلەرنىڭ ماللىرى بىلەن) ئارىلاشتۇرماڭلار، بولمىسا ئۇنى يەپ قويىسىلەر.

[بۇ ھەقىقەتەن چوڭ گۇناھتۇر] ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى توغرىىسىدا مۇنداق دەيدۇ: يەنى ناھايىتى چوڭ گۇناھتۇر. شۇنىڭدەك مۇجاھىد، ئىكرىمە، سەئىد ئىبنى جۇبەير، ھەسەن، ئىبنى سىرىن، قەتادە، مۇقاتىل ئىبنى ھەييان، زەھھاك، ئەبۇمالىك، زەيد ئىبنى ئەسلەم ۋە ئەبۇسىنان قاتارلىقلارمۇ (بۇ ئايەتنىڭ مەنىسىنى) ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما دېگەندەك بايان قىلدى.

بۇ ئايەتنىڭ ئومۇمىي مەنىسى: يېتىملارنىڭ ماللىرىنى ئۆزەڭلەرنىڭ ماللىرىڭلارغا قوشۇپ يەۋېلىشىڭلار، جەزمەن چوڭ گۇناھ ۋە چوڭ خاتالىقتۇر. سىلەر بۇنىڭدىن ساقلىنىڭلار، دېگەنلىكتۇر.

يېتىم قىزلارغا تويلۇق بېرىشتە ئادىل بولۇش توغرىسىدا

[4:002,003,004]

[ئەگەر يېتىم قىزلارغا (ئۆيلىنىپ) ئادىل مۇئامىلىدە بولالماسلىقىڭلاردىن (يەنى تەربىيەڭلاردا بىرەر يېتىم قىز بولۇپ، ئۇنىڭغا شۇ قىزغا باراۋەر تۇرىدىغان قىزغا بېرىلىدىغان مەھرىنى بېرەلمەسلىكىڭلاردىن) قورقساڭلار، ئۇنى تەرك ئېتىپ، ئۆزەڭلار ياقتۇرىدىغان باشقا ئاياللاردىن ئىككىنى، ئۈچنى ۋە تۆتنى ئېلىشىڭلارغا بولىدۇ] يەنى سىلەرنىڭ بىرىڭلارنىڭ ئىگىدارچىلىقىدا يېتىم قىز بولسا، ئۇ ئادەم ئۇ قىزنى ئالماقچى بولۇپ، ئۇ قىزغا چىراي ۋە باشقا جەھەتلەردە ئوخشاش بولغان قىزلارغا بېرىلىدىغان تويلۇقنى بېرەلمەسلىكتىن قورقسا، ئۇ ئادەم (ئۇ قىزنى ئالماي) ئۇنىڭدىن باشقا قىزلارنى ئالسۇن. ﷲ ئۇ ئادەمنىڭ رىزقىنى كېمەيتىپ قويمايدۇ.

ئىمام بۇخارى، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: ئىگىدارچىلىقىدا بىر يېتىم قىز بار بىر ئادەم بولۇپ، ئۇ قىز ئۇ ئادەمنىڭ مال - مۈلكىگە ۋە خورمىلىقىغا شېرىك ئىدى. ئۇ ئادەم ئۇ قىزنى نىكاھىغا ئالدى. بۇنداق قىلىشى، ئۇ قىزنى ياخشى كۆرگەنلىكىدىن بولماي بەلكى، ئۇ قىزنىڭ مال - مۈلكىنى كۆزلىگەنلىكىدىن ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئايەت نازىل بولدى.

ئىمام بۇخارى، ئۇرۋە ئىبنى زۇبەيرنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: ئۇ، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە سورىدى. ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ئى ھەمشىرەمنىڭ ئوغلى، بۇ بىر ئادەم ئىگە بولغان يېتىم قىزدۇر، قىز ئۇ ئادەمنىڭ مېلىغا شېرىك ئىدى. ئۇ كىشى قىزنىڭ مال - مۈلكىگە ۋە ئۇنىڭ چىرايىغا قىزىقىپ قېلىپ، ئۇ قىزغا تويلۇق بېرىشتە ئادىل بولماي، ئۇ قىزدىن باشقىسىنى ئالغىنىدا بېرىدىغان تويلۇقنى بەرمەستىن، (ئۇ قىزنى) ئالماقچى بولدى. ئاندىن يېتىم قىزلارغا ئىگە بولغان كىشىلەر يېتىم قىزلارغا ئادىللىق قىلماي تۇرۇپ ۋە تويلۇقنى تولۇق بەرمەي تۇرۇپ، ئۇلارنى ئېلىشتىن چەكلەندى. ئەگەر ئۇلار ئۇ يېتىم قىزلارغا ئادىل بولالمىسا ئۇلارغا كۆڭلى تارتقان باشقا قىزلاردىن ئېلىشقا رۇخسەت بېرىلدى. كىشىلەر بۇ ئايەت چۈشۈپ بولغاندىن كېيىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن پەتىۋا سوراشقا باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن ﷲ تائالا بۇ ئايەتنى نازىل قىلدى: [(ئى مۇھەممەد!) سەندىن ئاياللار توغرىسىدا پەتىۋا سورايدۇ...] سۈرە نىسا 127 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. . ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ﷲ تائالانىڭ: [ئۇلارنى ئەرگە بەرمەيسىلەر] سۈرە نىسا 127 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. دېگەن ئايىتىنىڭ مەنىسى: سىلەرنىڭ بىرىڭلار قېشىدىكى يېتىم قىزنىڭ مال - مۈلكى ئاز بولسا، ئۆزى چىرايلىق بولمىسا ئۇنى ئالمايدۇ دېگەن بولىدۇ، دېدى. يېتىم قىزلارنىڭ مال - مۈلكى ئاز بولغانلىقى ۋە چىرايلىق بولمىغانلىقى سەۋەبى بىلەن ئۇلارنى ئېلىشنى خالىمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلار مال - مۈلكى كۆپ ۋە چىرايلىق قىزلارنىڭ مال - مۈلكىگە ۋە چىرايىغا قىزىقىپ ئالماقچى بولغانلار، ئۇ قىزلارغا تويلۇقنى تولۇق بەرمىگۈچە ئۇلارنى ئېلىشتىن چەكلەندى.

پەقەت تۆت ئايال ئېلىشقا رۇخسەت قىلىنغانلىقى توغرىسىدا

[4:002,003,004]

[ئۆزەڭلار ياقتۇرىدىغان باشقا ئاياللاردىن ئىككىنى، ئۈچنى ۋە تۆتنى ئېلىشىڭلارغا بولىدۇ] يەنى سىلەر ئۇ يېتىم قىزلاردىن باشقا خالىغان ئاياللارنى ئېلىڭلار، خالىساڭلار ئىككىنى، ئۈچنى، تۆتنى (ئېلىڭلار). ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ۋە كۆپلىگەن ئالىملار بۇ ئايەتكە ئاساسەن: بىر ئادەمنىڭ بىرلا ۋاقىتتا بىردىن تۆتكىچە خوتۇننى نىكاھىدا ساقلىشى دۇرۇس، (لېكىن تۆتتىن ئارتۇقنى ساقلىسا بولمايدۇ)، دېدى. چۈنكى، بۇ يەردىكى ئايەتنىڭ مەزمۇنى خوتۇن ئېلىشنى يولغا قويۇش توغرۇلۇقتۇر، ئەگەر تۆتتىن ئارتۇق خوتۇننى ساقلاش دۇرۇس بولىدىغان بولسا، ئەلۋەتتە (ﷲ تائالا) بۇ توغرۇلۇق بايان قىلاتتى.

ئىمام ئەھمەد، سالىمنىڭ ئاتىسىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: سەقەفىيلىك غەيلان ئىبنى سەلەمە مۇسۇلمان بولغاندا، ئۇنىڭ ئون ئايالى بار ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: ئاياللىرىڭنىڭ ئىچىدىن تۆتنى تاللىۋالغىن، دېدى. غەيلان ئىبنى سەلەمە تۆتنى تاللىۋالدى. ئۇ ئۆمەرنىڭ خەلىپىلىك دەۋرىگە كەلگەندە بۇ تۆت ئايالىنىمۇ تالاق قىلىۋەتتى ۋە مال - مۈلكىنى بالىلىرىغا تەقسىم قىلىپ بەردى. ئۆمەرگە بۇ ھەقتە خەۋەر يەتكەندە، ئۆمەر ئۇنىڭغا: ھەقىقەتەن مەن، شەيتان ئوغرىلىقچە سۆز ئاڭلاۋاتقاندا، سېنىڭ ئۆلۈم خەۋىرىڭنى ئاڭلىۋېلىپ بۇ ئىشنى سېنىڭ كۆڭلۈڭگە سالدىمىكىن دەپ گۇمان قىلىمەن، سەن ئازلا ياشايدىغاندەك تۇرىسەن. ﷲ نىڭ نامى بىلەن قەسەمكى، سەن ئاياللىرىڭ بىلەن يېنىشىسەن ۋە تەقسىم قىلىپ بولغان مال - مۈلكىڭنى قايتۇرۇۋالىسەن ياكى سەن ئۆلگەندە مەن ئاياللىرىڭغا سېنىڭ ماللىرىڭدىن مىراس بۆلۈپ بېرىمەن ۋە ئەبۇرىغالنىڭ قەبرىسىنى چالما - كېسەك قىلغاندەك سېنىڭ قەبرەڭنىمۇ چالما - كېسەك قىلىشقا بۇيرۇيمەن، دېدى ئۆمەرنىڭ ئۇنى ئاياللىرى بىلەن يېنىشىشقا بۇيرۇشىدىكى سەۋەب، ئۇ ئۆلگەندە ئاياللىرىغا مال - مۈلكىدىن مىراس بۆلۈپ بېرىلىشى لازىم بولىدۇ. مەلۇم بىر كىشىنىڭ مەن ئۆلگەندىن كېيىن ئاياللىرىم مەندىن مىراس ئالىدىغۇ، دەپ ئاياللىرىنىڭ خېتىنى بېرىش توغرا ئەمەس. شۇڭا ئۆمەر بۇ يەردە ئۇ كىشىنى ئاياللىرى بىلەن يېنىشىشقا، ئەگەر يېنىشمىسا ئۇ ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئاياللىرىغا ئۇنىڭ مال - مۈلكىدىن مىراسنى ئېلىپ بېرىدىغانلىقىنى دېگەن. . بۇ ھەدىستىن شۇنداق دەلىل ئالالايمىزكى، ئەگەر بىر كىشنىڭ تۆتتىن ئارتۇق ئايالنى ساقلىشى دۇرۇس بولسا، ئەلۋەتتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام غەيلان ئىبنى سەلەمەنىڭ قالغان ئاياللىرىنىمۇ ئۇنىڭ ئەمرىدە قىلىشقا رۇخسەت قىلاتتى. ئۇلارمۇ غەيلان ئىبنى سەلەمە بىلەن بىللە ئىسلام دىنىغا كىرگەن ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ غەيلاننى ئاياللىرىنىڭ ئىچىدىن تۆتنى تاللىۋېلىپ قالغانلىرىنى قويۇپ بېرىشكە بۇيرۇغانلىقى، ئەلۋەتتە تۆتتىن ئارتۇق ئايالنى بىراقلا نىكاھىدا ساقلاشنىڭ دۇرۇس ئەمەسلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

ئادىل بولالماسلىقتىن قورققاندا بىر ئايال بىلەنلا ئۆتۈش توغرىسىدا

[4:002,003,004]

[ئەگەر (ئۇلارنىڭ ئارىسىدا) ئادىل بولالماسلىقىڭلاردىن قورقساڭلار، بىر خوتۇن بىلەن ياكى قول ئاستىڭلاردىكى چۆرىلەر بىلەن كۇپايىلەنسەڭلار بولىدۇ]. ئادىل بولالمايدىغانلىق توغرىسىدا ﷲ تائالا مۇنداق دەيدۇ: [قانچە تىرىشساڭلارمۇ ئاياللىرىڭلارغا (مۇھەببەتتە ۋە دىلنىڭ مايللىغىدا) باراۋەر مۇئامىلىدە بولۇشقا ھەرگىز قادىر بولالمايسىلەر] سۈرە نىسا 129 - ئايەتنىڭ بىر قىسمى. . لېكىن چۆرىلەرنىڭ ئارىسىدا ئادىللىق قىلىش ۋاجىب ئەمەس، بەلكى، بۇ مۇستەھەبتۇر، ئادىللىق قىلىش ياخشىدۇر، قىلمىسا ھېچقانداق گۇناھ بولمايدۇ. [بىر خوتۇن بىلەن كۇپايىلىنىش زۇلۇم قىلماسلىققا ئەڭ يېقىندۇر].

تويلۇق بېرىشنىڭ ۋاجىبلىقى توغرىسىدا

[4:002,003,004]

[ئاياللارغا ئۇلارنىڭ مەھرىلىرىنى خۇشاللىق بىلەن سوغا قىلىپ بېرىڭلار] بۇ ئايەت توغرىسىدا ساھابىلار ۋە تابىئىنلارنىڭ بىر نەچچە خىل كۆزقاراشلىرى بار. بۇ كۆزقاراشلارنى يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا: ئەر كىشىنىڭ ئايال كىشىگە تويلۇق بېرىشى ۋاجىبتۇر، تويلۇقنى ئۇ ئاياللارغا خۇشاللىق ۋە رازىلىق بىلەن بېرىشى لازىم. ئەگەر (ئەر كىشى مەن ساڭا مۇنچىلىك تويلۇق بېرىمەن دەپ تويلۇقنى) ئاتاپ بولغاندىن كېيىن، ياكى تويلۇقتىن بىر قىسمىنى بېرىپ بولغاندىن كېيىن ئايال قالغان بىر بۆلۈكىنى ئەرگە ئۆتۈنۈپ بەرسە، ئۇنى ھالال - پاك دەپ يېسە بولىدۇ. شۇڭا ﷲ تائالا مۇنداق دېدى: [ئەگەر ئۇلار ئۇنىڭدىن بىر قىسمىنى سىلەرگە ئۆتۈنۈپ بەرسە، ئۇنى مەززىلىك، سىڭىشلىق (يەنى پاك ھالال بىلىپ) يەڭلار].

ئەقلى كەم، گالۋاڭ - لەقۋا كىشىلەرنى ماللىرىنى خالىغانچە ئىشلىتىشتىن چەكلەش توغرىسىدا

[4:005,006]

ﷲ تائالا بۇ ئايەتتە، بەندىلىرىگە تىرىكچىلىكنىڭ ئاساسى قىلىپ بەرگەن ماللارنى ئەقلى كەم ۋە گومۇش كىشىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ ماللىرىنى قالايمىقان ئىشلىتىشكە شارائىت يارىتىپ بېرىشىدىن توسىدۇ. شۇڭلاشقا ئەقلى كەم ۋە گومۇشلارغا ئۆزلىرىنىڭ ماللىرىنى ئىشلىتىشتىن تۆۋەندىكى سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن چەكلەش ھۆكمى يولغا قويۇلدى. بىرىنچى: مال ئىگىسىنىڭ يېشى كىچىك بولسا. ئىككىنچى: ئەقلىدىن ئادىشىپ قالغان ئادەم بولسا. ئۈچىنچى: ئەقلى ئىقتىدارى ئاجىز ياكى دىنى سۇس ئادەم بولۇپ مالنى يامان يەرلەرگە ئىشلىتىپ قېلىش ئېھتىماللىقى بولۇپ قالسا يەنى بىر كىشى ئەقىلسىزلىكى، دىندار ياكى ياخشى ئەمەسلىكى سەۋەبىدىن مال - مۈلكىنى ھاراق ياكى زىنا ياكى قىمار دېگەنگە ئوخشاش يامان يەرلەرگە ئىشلەتسە، ئۇ كىشىگىمۇ چەكلىمە قويۇلىدۇ، گەرچە مال ئۇ كىشنىڭ ئىگىدارچىلىقىدا بولغۇنى بىلەن ھەقىقەتتە ئۇ مال ﷲ نىڭ مۈلكىدۇر، ئۇنىڭ ﷲ نىڭ مۈلكىنى يامان يەرلەرگە ئىشلىتىشىدىن توسۇش لازىم. . تۆتىنچى: ۋەيران بولۇپ كېتىش ئېھتىماللىقى بولسا. ۋەيران بولۇپ كېتىش دېگىنىمىز، بىر كىشى ناھايىتى نۇرغۇن قەرزگە بوغۇلۇپ قالغان بولسا، ئۇنىڭ مال - مۈلكى، قەرزلىرىنى ئادا قىلىشقا يەتمىسە، بۇ ئەھۋالدا قەرز ئىگىلىرى ھاكىمدىن ۋەيران بولغان كىشىگە ماللىرىنى خالىغانچە سەرپ قىلىشقا چەكلىمە قويۇشنى تەلەپ قىلسا، ھاكىم ئۇنىڭغا چەكلىمە قويىدۇ. مانا بۇ مېلىنى خالىغانچە ئىشلىتىشتىن چەكلەيدىغان سەۋەبلەردۇر.

[ﷲ تىرىكچىلىكىڭلارنىڭ ئاساسى قىلغان ماللىرىڭلارنى ئەخمەقلەرگە تۇتقۇزۇپ قويماڭلار] بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە زەھھاك، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: ئايەتتىكى ئەخمەقلەر دېگەن سۆزدىن كىچىك بالىلار ۋە ئاياللار كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

شۇنىڭدەك ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ، ھەكەم ئىبنى ئۇيەينە، ھەسەن ۋە زەھھاك قاتارلىقلارمۇ: ئەقلى كاملاردىن؛ ئايەتتىكى ئەخمەقلەر دېگەن سۆزدىن كىچىك بالىلار ۋە ئاياللار كۆزدە تۇتۇلىدۇ، دېدى. سەئىد ئىبنى جۇبەير: ئۇلار يېتىم بالىلار، دېدى. مۇجاھىد، ئىكرىمە، قەتادە: ئۇلار ئاياللار، دېدى.

ماللىرىنى ئىشلىتىشتىن چەكلەنگەن كىشىلەرنى يېمەك - ئىچمەك بىلەن تەمىنلەش توغرىسىدا

[4:005,006]

[ئۇلارنى يېمەك -ئىچمەك، كىيىم - كېچەكلەر بىلەن تەمىنلەڭلار. ئۇلارغا چىرايلىق سۆز قىلىڭلار] ئەلى ئىبنى ئەبۇتەلھە، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: يەنى تۇرمۇشۇڭ ئۈچۈن ساڭا ئاتا قىلىنغان ماللارنى ئايالىڭغا ياكى بالىلىرىڭغا بېرىپ تۈگىتىپ قويۇپ، ئاندىن ئۇلارنىڭ قوللىرىغا قاراپ قالمىغىن. بەلكى، ماللرىڭنى چىڭ تۇتۇپ، ئۇنى ياخشى باشقۇرغىن (ئۇنى تىجارەت ئارقىلىق ياخشىلىغىن). ھەمدە ئۇلارنىڭ كىيىم - كېچەكلىرىنى ۋە يېمەك - ئىچمەكلىرىنى ئۆزەڭ بېرىدىغان، تەمىنلىگۈچى بولغىن!

بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە مۇجاھىد مۇنداق دەيدۇ: بۇ ئايەت بالا - چاقا ۋە چەكلىمە قويۇلغان كىشىلەرگە، كىيىم - كېچەك ۋە يېمەك - ئىچمەك بېرىش، ياخشى سۆز ۋە ياخشى مۇئامىلە قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

يېتىملەرنىڭ ماللىرىنى ئۇلار بالاغەتكە يەتكەندە، سىناپ بېقىپ ئاندىن ئۇلارغا بېرىش توغرىسىدا

[4:005,006]

[يېتىملەرنى بالاغەتكە يەتكەنگە قەدەر سىناپ تۇرۇڭلار] بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما، مۇجاھىد، ھەسەن، سۇددى ۋە مۇقاتىل ئىبنى ھەييان قاتارلىقلار مۇنداق دەيدۇ: يېتىملارنى سىناپ بېقىڭلار. مۇجاھىد: [بالاغەتكە يەتكەنگە] دېگەن ئايەت ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: يەنى ئېھتىلام يېشىغا يەتسە.

كۆپ ساندىكى ئالىملار مۇنداق دېدى: بىر بالىنىڭ بالاغەتكە يېتىشىدە مۇنداق ئىككى خىل ئالامەت بولىدۇ. بىرىنچى ئالامەت: ئۇنىڭ ئېھتىلام بولۇشى بىلەن. ئۇ قاچانكى ئۇخلىغاندا ئۆزىدىن ئىسپىرمىنىڭ ئېتىلىپ چىققىنىنى كۆرسە، شۇ چاغدا بالاغەتكە يەتكەن ھېسابلىنىدۇ.

بۇ ھەقتە ئەبۇداۋۇد، ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: «ئېھتىلام بولغاندىن كېيىن يېتىم ھېسابلانمايدۇ. بىر كۈن كەچكىچە گەپ قىلماي شۈك تۇرۇۋېلىش ياخشى بولمايدۇ» دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم. ئىمام ئەبۇداۋۇد، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ۋە باشقا ساھابىلاردىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىدۇ: «قەلەم ئۈچ خىل كىشىدىن كۆتۈرۈلۈپ كەتتى يەنى بۇ ئۈچ خىل كىشىنىڭ ئۆتكۈزۈپ سالغان خاتالىقلىرى يېزىلمايدۇ. . ئۇلارنىڭ بىرىنچىسى: كىچىك بالا بالاغەتكە يەتكۈچە. ئىككىنچىسى: ئۇخلاپ قالغان كىشى ئويغانغىچە. ئۈچىنچىسى ئېلىشىپ قالغان كىشى ئوڭشالغۇچە». بالاغەتكە يېتىشنىڭ ئىككىنچى ئالامىتى: ئون بەش ياشقا تولۇق توشقان بولۇشى شەرت قىلىنىدۇ يەنى بىر بالا ئون بەش ياشقا كىرگۈچە ئېھتىلام بولمىسا، ئۇ ئون بەش ياشقا كىرگەندە بالاغەتكە يەتكەن ھېسابلىنىدۇ. . ئۇلار بۇ ھۆكۈمنى (پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۆۋەندىكى) ھەدىسىدىن ئالدى. ئىمام بۇخارى ۋە مۇسلىم ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: مەن ئۇھۇد كۈنى (ئۇرۇشقا چىقىش ئۈچۈن) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا نامزات قىلىپ كۆرسىتىلدىم، مەن (ئۇ چاغدا) ئون تۆت ياش ئىدىم. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ماڭا رۇخسەت قىلمىدى. مەن خەندەك كۈنى ئۇرۇشقا چىقىش ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا نامزات قىلىپ كۆرسىتىلدىم، مەن ئۇ چاغدا ئون بەش ياش ئىدىم. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ماڭا رۇخسەت قىلدى. ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز بۇ ھەدىسنى ئاڭلىغاندىن كېيىن مۇنداق دېدى: بۇ ھەقىقەتەن كىچىك بىلەن چوڭنىڭ ئارىلىقىدىكى پەرقتۇر.

ئالىملار: ئۇياتلىق جاينىڭ ئەتراپىغا ئۈنگەن تۈك بالاغەتكە يەتكەنلىكنىڭ ئالامىتىمۇ ياكى ئەمەسمۇ؟ دېگەن مەسلە توغرۇلۇق ئىختىلاپ قىلىشىپ قالدى. لېكىن توغرا بولغان كۆزقاراش ئۇياتلىق جايغا تۈك ئۈنگەنلىك بالاغەتكە يەتكەنلىكنىڭ ئالامىتىدۇر. ئىمام ئەھمەد ۋە ئەتىيە قۇرەزى قاتارلىقلار رىۋايەت قىلغان ھەدىسى بۇنىڭ پاكىتىدۇر. ئەتىيە قۇرەزى مۇنداق دەيدۇ: بىز قۇرەيزى ئۇرۇشىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا ئېلىپ بېرىلدۇق يەنى قۇرەيزىلىك يەھۇدىيلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن تۈزگەن ئەھدىنى بۇزۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قارشى خەندەك ئۇرۇشىغا كەلگەن كاپىرلار بىلەن بىرلەشكەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇ ئۇرۇشقا كەلگەن كاپىرلارنى ﷲ تائالانىڭ ياردىمى بىلەن يەڭگەندىن كېيىن بۇ يەھۇدىيلارنىڭ ئەدەىبىنى بېرىش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ قەبىلىسىگە كەلگەن. . شۇ چاغدا (ئەۋرەت جايىغا) تۈك چىققانلارنىڭ ھەممىسى ئۆلتۈرۈلۈپ، تۈك چىقمىغانلار قويۇپ بېرىلگەن ئىدى. مەنمۇ تۈك چىقمىغانلاردىن ئىدىم قويۇپ بېرىلدىم.